इह लोके सद् एव सद् भवति । असतः करणं नास्ति । यदि स्यात् तदा सिकताभ्यस् तैलं, कूर्मरोमभ्यः पटप्रावरणम्, वन्ध्यादुहितृभ्रूविलासः, शशविषाणं, खपुष्पं च स्यात् । न चास्ति तस्माद् अनुमीयते प्रधाने प्राग् उत्पत्तेर् महदादिकम् अस्त्य् एव । उपादानग्रहणात् । इह लोके यो येनार्थी स तदुपादानग्रहणं करोति । तन्निमित्तम् उपादत्ते । तद् यथा दध्यर्थी क्षीरस्योपादानं कुरुते । यदि चासत्कार्यं स्यात् तदा दध्यर्थी उदकस्याप्य् उपादानं कुर्यात्, न च कुरुते, तस्मात् प्रधाने महदादि कार्यम् अस्तीति । किं च सर्वसम्भवाभावात् । इह लोके यद् यस्मिन् विद्यते तस्माद् एव तद् उत्पद्यते । यथा तिलेभ्यस् तैलं, दध्नो घृतम् । यदि सासत्कार्यं स्यात् तदा सर्वं(प्।१२) सर्वतः सम्भवेत् ततश् च तृणपांसुवालुकादिभ्यो रजतसुवर्णमणिमुक्ताप्रवालादयो जायेरन् । न च जायन्ते । तस्मात् पश्यामः सर्वसम्भवाभावाद् अपि महदादि कार्यं प्रधाने सद् एव सद् भवतीति । अतश् चास्ति --- शक्तस्य शक्यकरणात् । इह लोके शक्तः शिल्पी करणादिकारणोपादानकालोपायसम्पन्नः शक्याद् एव शक्यं कर्म आरभते नाशक्यम् अशक्यात् । तद् यथा --- शक्तः कुम्भकारः शक्याद् एव मृत्पिण्डात् शक्यदण्डचक्रसूत्रोदकविदलतलादिभिः सम्पन्नो घटशरावोदञ्चनादीन्य् आरभमाणो दृष्टः । न च मणिकादि, अशक्यत्वात् तावता पिण्डेन तस्य । यदि पुनः करणनियमो न स्याद् अशक्याद् अप्य् अशक्यम् आरभ्येत । तस्मात् सत् कार्यं स्यान् नासत् । किं च --- कारणभावाच् च । कार्यं सद् एव स्यात् । इह लोके यल्लक्षणं कारणं तल्लक्षणं कार्यं स्यात् । यथा कोद्रवेभ्यः कोद्रवाः, व्रीहिभ्यो व्रीहयः स्युः । यदि चासत्कार्यं स्यात् तदा कोद्रवेभ्यः शालीनाम् अपि निष्पत्तिः स्यात् । न च भवति । तस्मात् कारणभावाद् अपि पश्यामः प्रधाने महदादि कार्यम् अस्तीति । साधितम् एवम् एतैः पञ्चभिर् हेतुभिः सत् कार्यम् । "सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयं तद्धैक आहुर् असद् एवेदम् अग्र आसीत्" इत्य् आरभ्य "सत्त्वेव सोम्येदम् अग्र आसीत्" [छान्दोग्योपनिषद् ६ ।२ ।१-२] इति श्रुतेः
iha loke sad eva sad bhavati | asataḥ karaṇaṃ nāsti | yadi syāt tadā sikatābhyas tailaṃ, kūrmaromabhyaḥ paṭaprāvaraṇam, vandhyāduhitṛbhrūvilāsaḥ, śaśaviṣāṇaṃ, khapuṣpaṃ ca syāt | na cāsti tasmād anumīyate pradhāne prāg utpatter mahadādikam asty eva | upādānagrahaṇāt | iha loke yo yenārthī sa tadupādānagrahaṇaṃ karoti | tannimittam upādatte | tad yathā dadhyarthī kṣīrasyopādānaṃ kurute | yadi cāsatkāryaṃ syāt tadā dadhyarthī udakasyāpy upādānaṃ kuryāt, na ca kurute, tasmāt pradhāne mahadādi kāryam astīti | kiṃ ca sarvasambhavābhāvāt | iha loke yad yasmin vidyate tasmād eva tad utpadyate | yathā tilebhyas tailaṃ, dadhno ghṛtam | yadi sāsatkāryaṃ syāt tadā sarvaṃ(p.12) sarvataḥ sambhavet tataś ca tṛṇapāṃsuvālukādibhyo rajatasuvarṇamaṇimuktāpravālādayo jāyeran | na ca jāyante | tasmāt paśyāmaḥ sarvasambhavābhāvād api mahadādi kāryaṃ pradhāne sad eva sad bhavatīti | ataś cāsti --- śaktasya śakyakaraṇāt | iha loke śaktaḥ śilpī karaṇādikāraṇopādānakālopāyasampannaḥ śakyād eva śakyaṃ karma ārabhate nāśakyam aśakyāt | tad yathā --- śaktaḥ kumbhakāraḥ śakyād eva mṛtpiṇḍāt śakyadaṇḍacakrasūtrodakavidalatalādibhiḥ sampanno ghaṭaśarāvodañcanādīny ārabhamāṇo dṛṣṭaḥ | na ca maṇikādi, aśakyatvāt tāvatā piṇḍena tasya | yadi punaḥ karaṇaniyamo na syād aśakyād apy aśakyam ārabhyeta | tasmāt sat kāryaṃ syān nāsat | kiṃ ca --- kāraṇabhāvāc ca | kāryaṃ sad eva syāt | iha loke yallakṣaṇaṃ kāraṇaṃ tallakṣaṇaṃ kāryaṃ syāt | yathā kodravebhyaḥ kodravāḥ, vrīhibhyo vrīhayaḥ syuḥ | yadi cāsatkāryaṃ syāt tadā kodravebhyaḥ śālīnām api niṣpattiḥ syāt | na ca bhavati | tasmāt kāraṇabhāvād api paśyāmaḥ pradhāne mahadādi kāryam astīti | sādhitam evam etaiḥ pañcabhir hetubhiḥ sat kāryam | "sad eva somyedam agra āsīd ekam evādvitīyaṃ taddhaika āhur asad evedam agra āsīt" ity ārabhya "sattveva somyedam agra āsīt" [chāndogyopaniṣad 6 |2 |1-2] iti śruteḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.