अत्र यत् पूर्वस्याम् आर्यायाम् अभिहितं सत्त्वलक्षणं तल् लघुत्वप्रकाशकलक्षणं च । यदा सत्त्वम् उत्कटं भवति देवदत्ते तदा लघून्य् अङ्गानि, विशुद्धानीन्द्रियाणि स्वविषयग्रहणसमर्थानि भवन्ति । तदा मन्तव्यम् अद्य मे सत्त्वम् उत्कटत्वेन वर्तते । इष्टं च स्वरूपसाधनहेतुत्वात् । उपष्टम्भकं चलं च रजः । उपष्टम्भकं प्रेरकमुन्नाडिर् इत्य् अर्थः । यथा मत्तवृषो वृषं दृष्ट्वा उद्धतो भवति तद्वत् । अथवा गर्वश् चला क्रियेत्य् अर्थः । एवं यस्मिन् देवदत्ते यज्ञदत्ते वा रज उत्कटं भवति स कलहं मृगयते । किं चान्यत् चलचित्तश् च भवति ग्रामं गच्छामि स्त्रियं कामये तपः करोमि इत्यादि । एवं नित्यम् उत्सुकमना भवति । एतद् रजोलक्षणम् । तम आह --- गुरु वरणकम् एव तमः । यद् गुरुत्वम् आवरणत्वं चास्ति तत् तमः । यदा गुरूण्य् अङ्गानि भवन्ति । इन्द्रियाण्य् अलसानि स्वविषयग्रहणासमर्थानि भवन्ति । तदानीं मन्तव्यम् एतत् तम उत्कटत्वेन वर्तत इति । तस्माज् जात्यन्तराण्य् एव सत्त्वरजस्तमांसि । यत् पुनर् अभ्यधायि --- स्त्री क्षत्रिया मेघश् चेति । अत्र त्रये ऽपि ब्रूमः । सत्त्वं रजस्तमसी आश्रित्य स्वेन रूपेणाङ्गाङ्गिभावं गच्छति । तस्यापकाराद् दुःखम् उत्पद्यते । एवं रजस्तमसी योज्ये । परस्परविरुद्धानां गुणानां कथम् एका वृत्तिर् भवतीत्य् अत्राह --- परस्परविरुद्धाः(प्।१७) शत्रवो न ह्य् एकम् अर्थं कुर्वन्ति । इमे च गुणाः परस्परविरुद्धा अपि पुरुषार्थं कुर्वन्ति । कुतः । प्रदीपवच् चार्थतो वृत्तिः । प्रदीपेन तुल्यं प्रदीपवत् । अर्थतः कार्यवशात् । परस्परविरुद्धानाम् अप्य् अमीषां वृत्तिर् दृष्टा । यथा तैलाग्निवर्त्तिकासंयोगात् परस्परविरुद्धा अपि पदार्थाः संहत्य एकम् अर्थं प्रकाशरूपं निष्पादयन्त्य् एवं गुणा अपि परस्परविरुद्धाः संहत्य पुरुषार्थं कुर्वन्ति
atra yat pūrvasyām āryāyām abhihitaṃ sattvalakṣaṇaṃ tal laghutvaprakāśakalakṣaṇaṃ ca | yadā sattvam utkaṭaṃ bhavati devadatte tadā laghūny aṅgāni, viśuddhānīndriyāṇi svaviṣayagrahaṇasamarthāni bhavanti | tadā mantavyam adya me sattvam utkaṭatvena vartate | iṣṭaṃ ca svarūpasādhanahetutvāt | upaṣṭambhakaṃ calaṃ ca rajaḥ | upaṣṭambhakaṃ prerakamunnāḍir ity arthaḥ | yathā mattavṛṣo vṛṣaṃ dṛṣṭvā uddhato bhavati tadvat | athavā garvaś calā kriyety arthaḥ | evaṃ yasmin devadatte yajñadatte vā raja utkaṭaṃ bhavati sa kalahaṃ mṛgayate | kiṃ cānyat calacittaś ca bhavati grāmaṃ gacchāmi striyaṃ kāmaye tapaḥ karomi ityādi | evaṃ nityam utsukamanā bhavati | etad rajolakṣaṇam | tama āha --- guru varaṇakam eva tamaḥ | yad gurutvam āvaraṇatvaṃ cāsti tat tamaḥ | yadā gurūṇy aṅgāni bhavanti | indriyāṇy alasāni svaviṣayagrahaṇāsamarthāni bhavanti | tadānīṃ mantavyam etat tama utkaṭatvena vartata iti | tasmāj jātyantarāṇy eva sattvarajastamāṃsi | yat punar abhyadhāyi --- strī kṣatriyā meghaś ceti | atra traye 'pi brūmaḥ | sattvaṃ rajastamasī āśritya svena rūpeṇāṅgāṅgibhāvaṃ gacchati | tasyāpakārād duḥkham utpadyate | evaṃ rajastamasī yojye | parasparaviruddhānāṃ guṇānāṃ katham ekā vṛttir bhavatīty atrāha --- parasparaviruddhāḥ(p.17) śatravo na hy ekam arthaṃ kurvanti | ime ca guṇāḥ parasparaviruddhā api puruṣārthaṃ kurvanti | kutaḥ | pradīpavac cārthato vṛttiḥ | pradīpena tulyaṃ pradīpavat | arthataḥ kāryavaśāt | parasparaviruddhānām apy amīṣāṃ vṛttir dṛṣṭā | yathā tailāgnivarttikāsaṃyogāt parasparaviruddhā api padārthāḥ saṃhatya ekam arthaṃ prakāśarūpaṃ niṣpādayanty evaṃ guṇā api parasparaviruddhāḥ saṃhatya puruṣārthaṃ kurvanti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.