यो ऽप्य् अयम् अविवेक्यादिर् गणः प्रसवधर्म्यन्तः स व्यक्ते ऽपि सिद्धो ऽव्यक्ते ऽपि सिद्धः । कथं गम्यते । त्रैगुण्यात् । यत् त्रिगुणं तद् अविविक्तम्, यद् अविविक्तं तद् विषयं, यद् विषयं तत् सामान्यं, यत् सामान्यं तद् अचेतनम्, यद् अचेतनं तत् प्रसवधर्मि । तस्माद् अविवेक्यादिर् गुणस् त्रैगुण्याद् एव सिद्धः । तद्विपर्ययाभावात् । इह हि यत्र तन्तवस् तत्रैव पटः यत्र पटस् तत्रैव तन्तवः, यस् तन्तून् पश्यति स पटं पश्यति, यो वा पटं पश्यति स तन्तून् पश्यति । एवम् एव तन्तुपटयोर् इव व्यक्ताव्यक्तयोः सम्बन्धः । दूरे हि प्रधानं सन्निकृष्टे व्यक्तम् । यो हि व्यक्तं पश्यति स चाव्यक्तम् अपि पश्यति । यो वा योगी प्रधानं पश्यति स व्यक्तम् अपि पश्यति । तस्माद् विपर्ययाभावाद् अविवेक्यादिगणेन सिद्धम् अव्यक्तम् । इतश् च सिद्धम् । कारणगुणात्मकत्वात् कार्यस्याव्यक्तम् अपि सिद्धम् । कारणस्य गुणाः कारणगुणास् ते आत्मा स्वभावो यस्य तद्भावः कारणगुणात्मकत्वम् । आत्मशब्दः स्वभावे वर्तते । कारणगुणस्वभावत्वात् कार्यस्य । इह लोके यदात्मकं करणं तदात्मकम् एव कार्यम् अपि भवति । कारणानुगतत्वात् कार्यस्य । यथा कटुनिम्बवृक्षात् कटुर् एव रसो भवति मधुराच् च मधुरो द्राक्षादिरसः । तस्माद् अविवेक्यादिगणेन सिद्धम् अव्यक्तम् । तत्र यद् उक्तं भवता तत्(प्।१८) कथम् एवं ज्ञायते अव्यक्तम् अविवेक्यादिगणेन युक्तम् इति तद् एवम् एव त्रिभिर् हेतुभिः प्रतिपादितम् । अत्राह --- इह लोके यन् न विद्यते तन् नास्ति । यथा द्वितीयम् अनीश्वरशिरः, तृतीयः पाणिः, शशविषाणं, वन्ध्यापुत्रिकाभ्रूविलासादयो वा । नैव तावत् प्रधानपुरुषाव् उपलभ्येते, तौ कथं हि स्त इति गम्यते । हिमवत उपलगणपरिमाणं नोपलभ्यते । किं तन् नास्ति? एवं प्रधानपुरुषाव् अनुपलभ्यमानाव् अप्य् उपलभ्येते हेतुभिः । तांश् च हेतून् उपरिष्टाद् वक्ष्यामः
yo 'py ayam avivekyādir gaṇaḥ prasavadharmyantaḥ sa vyakte 'pi siddho 'vyakte 'pi siddhaḥ | kathaṃ gamyate | traiguṇyāt | yat triguṇaṃ tad aviviktam, yad aviviktaṃ tad viṣayaṃ, yad viṣayaṃ tat sāmānyaṃ, yat sāmānyaṃ tad acetanam, yad acetanaṃ tat prasavadharmi | tasmād avivekyādir guṇas traiguṇyād eva siddhaḥ | tadviparyayābhāvāt | iha hi yatra tantavas tatraiva paṭaḥ yatra paṭas tatraiva tantavaḥ, yas tantūn paśyati sa paṭaṃ paśyati, yo vā paṭaṃ paśyati sa tantūn paśyati | evam eva tantupaṭayor iva vyaktāvyaktayoḥ sambandhaḥ | dūre hi pradhānaṃ sannikṛṣṭe vyaktam | yo hi vyaktaṃ paśyati sa cāvyaktam api paśyati | yo vā yogī pradhānaṃ paśyati sa vyaktam api paśyati | tasmād viparyayābhāvād avivekyādigaṇena siddham avyaktam | itaś ca siddham | kāraṇaguṇātmakatvāt kāryasyāvyaktam api siddham | kāraṇasya guṇāḥ kāraṇaguṇās te ātmā svabhāvo yasya tadbhāvaḥ kāraṇaguṇātmakatvam | ātmaśabdaḥ svabhāve vartate | kāraṇaguṇasvabhāvatvāt kāryasya | iha loke yadātmakaṃ karaṇaṃ tadātmakam eva kāryam api bhavati | kāraṇānugatatvāt kāryasya | yathā kaṭunimbavṛkṣāt kaṭur eva raso bhavati madhurāc ca madhuro drākṣādirasaḥ | tasmād avivekyādigaṇena siddham avyaktam | tatra yad uktaṃ bhavatā tat(p.18) katham evaṃ jñāyate avyaktam avivekyādigaṇena yuktam iti tad evam eva tribhir hetubhiḥ pratipāditam | atrāha --- iha loke yan na vidyate tan nāsti | yathā dvitīyam anīśvaraśiraḥ, tṛtīyaḥ pāṇiḥ, śaśaviṣāṇaṃ, vandhyāputrikābhrūvilāsādayo vā | naiva tāvat pradhānapuruṣāv upalabhyete, tau kathaṃ hi sta iti gamyate | himavata upalagaṇaparimāṇaṃ nopalabhyate | kiṃ tan nāsti? evaṃ pradhānapuruṣāv anupalabhyamānāv apy upalabhyete hetubhiḥ | tāṃś ca hetūn upariṣṭād vakṣyāmaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.