अध्यवसायो बुद्धिर् इति । अध्यवसायो निश्चयः प्रतिपत्तिः अयं स्थाणुर् अयं पुरुष इति बुद्धेर् लक्षणम् । सा च बुद्धिर् अष्टाङ्गा । सात्त्विकतामसरूपभेदात् । तत्र बुद्धेः सात्त्विकं रूपं चतुर्विधं भवति धर्मो ज्ञानं वैराग्यम् ऐश्वर्यम् इति । तत्र धर्मो नाम वर्णिनाम् आश्रमिणां च समयाविरोधेन यः प्रोक्तो यमनियमलक्षणः स धर्मः । तत्र पञ्च यमाः पञ्च नियमाः । "अहिंसासत्यास्तेयब्रह्मचर्यापरिग्रहा यमाः"(पातञ्जलयोगसूत्र २ ।३०) । "शौचसन्तोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः"(पातञ्जलयोगसूत्र २ ।३२) । एभिर् यमनियमैर् यः साध्यते स धर्मः । धारणार्थो धृञ् इत्य् एष धातुः शाब्दैः प्रकीर्तितः । दुर्गतिप्रपतत्प्राणिधारणाद् धर्म उच्यते ॥ तत्र या स्थावरजङ्गमानां भूतानां वाङ्मनःकायकर्मभिर् अद्रोहता सा अहिंसा । तथा यद् भूतहितम् अत्यन्तं दृष्टश्रुतानुमितिविज्ञातेष्व् अर्थेषु यथान्तःकरणप्रत्ययोपस्थितं तथैव इन्द्रियाणि अविलुप्य वञ्चनाभ्रान्तिप्रतिपत्तिबन्ध्यताविरहितवागुच्चारणं(प्।२८) तत् सत्यम् । तथा यत् सम्भ्रमेष्व् अन्येषु वात्यन्तिकेषु प्रयोजनेषु स्वे स्वे स्थाने समत्वाद् ग्रहणस्योपरमस् तद् अस्तेयम् । तथा स्त्रीपुरुषसंयोगे परस्परलिङ्गसंयोगे शब्दस्पर्शरसरूपगन्धेषु यः सङ्गव्युदासः श्रोताद्युपरतिः असङ्कल्पश् च मनस उपरतिः सो ऽष्टाङ्गं ब्रह्मचर्यम् । एवं ह्य् आहुः संयोगशब्दस्पर्शरसरूपगन्धसङ्कल्पस्मृतिधर्मफलत्यागाद्यष्टाङ्गं ब्रह्मचर्यम् इति । अन्यच् च । ब्रह्मबीजं रेतस् तच् चरति न मुञ्चतीति ब्रह्मचारी । ब्रह्म वेदं वा गुरुणा प्रदत्तं चरतीति । ब्रह्मा स्वयम्भूस् तस्यायं दण्डकमण्डलुधारणादिरूप आकारो ब्रह्मवच् चरतीति वा । एवम् अर्जनक्रयविक्रयादिकल्पनाभेदानाम् अनुपादानं सर्वथा सर्वस्यास्वीकरणम् अपरिग्रहः । इति पञ्च यमाः । यश् चेन्द्रियाणाम् अन्तःकरणोपरमस् तच् छौचं बाह्यं मृज्जलादिना । "अभक्ष्यपरिहारस् तु संसर्गश् चाप्य् अचिन्तितैः । स्वधर्मे च व्यवस्थानं शौचम् एतत् प्रकीर्तितम्" ॥ तथा यद् भैक्षार्जितेन हविषा प्राणयात्रा । आध्यात्मिकस्याग्नेर् मन्त्रगृहीतेन होमः कर्तव्यः । अहन्य् अहनि यज्ञशेषाशनार्थम् एतद् आहारलाघवं सन्तोषः । "स यां प्रथमाम् आहुतिं जुहुयात् प्राणाय स्वाहा"(छान्दोग्योपनिषद् ५ ।१९ ।१) इत्य् आरभ्य "स य इदम् अविद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति यथाङ्गारान् अपोह्य भस्मनि हुतं(जुहुयात्?) तादृक् तत् स्यात्" (छान्दोग्योपनिषद् ५ ।२४ ।१) इति श्रुतेः । तपः कृच्छ्रचान्द्रायणादि शरीरशोषणरूपम् । "विषया विनिवर्तन्ते निराहारस्य देहिनः ।" (भगवद्गीता २ ।५९) इति स्मरणात् । नातपस्विनो योगः सिद्ध्यति । अनादिवासनाविचित्रा प्रत्युपस्थितविषयजाला चाशुद्धिर् नान्तरेण तपः सम्भेदम् आपद्यत इति तपस उपादानम् । तच् च चित्तप्रसादनम् अबाधमानम् आसेव्यम् इति मन्यन्ते । स्वाध्यायः प्रणवादिपवित्राणां जपः । ईश्वरप्रणिधानं क्रियाणां परमगुराव् अर्पणं तत्फलसंन्यासो वा । "ब्रह्मार्पणं ब्रह्महविः(भगवद्गीता ४ ।२४)" इति, "अनाश्रितः कर्मफलम्(भगवद्गीता ६ ।१)" इति श्रवणात् । इत्य् अमीषां यमनियमादीनां सेवनात् "अहिंसाप्रतिष्ठायां तत्सन्निधौ वैरत्यागः"(पातञ्जलयोगसूत्र २ ।३५) इत्याद्याः सिद्धयः । वैपरीत्ये तु "वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम्"(पातञ्जलयोगसूत्र २ ।३३), "वितर्का हिंसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभक्रोधमोहपूर्वका दुःखाज्ञानानन्तफला इति प्रतिपक्षभावनम्"(पातञ्जलयोगसूत्र २ ।३४)(प्।२९) एवं च वर्तमानस्य योगिनः "स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनर् अनिष्टप्रसङ्गात्"(पातञ्जलयोगसूत्र ३ ।५१) इति भिक्षोर् एते यमनियमाः । एभिर् यमनियमैर् वा साध्यते स धर्मो व्याख्यातः । अधुना ज्ञानम् आह --- ज्ञानं द्विविधम् । बाह्यम् आभ्यन्तरं च । तत्र बाह्यम् --- वीणापणवगन्धर्वचित्रकथागणितव्याकरणशास्त्राणि । आभ्यन्तरम् --- गुणपुरुषान्तरोपलब्धिलक्षणम् । अन्ये गुणाः सत्त्वरजस्तमांसि अन्यः पुरुष इति । बाह्येन ज्ञानेन लोकोपपत्तिर् आभ्यन्तरेण मोक्ष इति । एतत् ज्ञानं विषयोपरमात् । वैराग्यम् आह --- अर्जनरक्षणक्षयातृप्तिहिंसादिदोषान् दृष्ट्वा यो विषयेभ्यो विरक्तस् तस्य मोक्षो नास्तीति । आभ्यन्तरेण ज्ञानपूर्वकेण वैराग्येण मोक्षो भवति बाह्येन संसार इति । ऐश्वर्यं ईश्वरभावेनेत्य् अष्टविधम् । अणिमा लघिमा गरिमा महिमा प्राप्तिः प्राकाम्यम् ईशित्वं वशित्वं यत्रकामावसायित्वम् इति । एतानि धर्मादीनि चत्वारि सात्त्विकरूपाणि बुद्धेः । यदा सत्त्वेन रजस्तमसी अभिभूते स्तस् तदा सत्त्वोद्रिक्तः पुमान् एतान् गुणान् आप्नोति । किं चान्यत् । तामसम् अस्मात् विपर्यस्तम् । अस्मात् सात्त्विकाद् धर्मादेर् विपर्यस्तं विपरीतम् अधर्माज्ञानाद्यं चतुर्धा बुद्धे रूपं तामसम् । ये हिंसादयो वितर्का एकाशीतिभेदाः । पृथग् दशापि यमनियमाद्याः । तथा अधर्मो ऽज्ञानम् अवैराग्यम् अनैश्वर्यम् इत्य् अष्टधा सात्त्विकतामसभेदा बुद्धिः । अस्या एवम् विधाया बुद्धेर् अहङ्कारो जायते
adhyavasāyo buddhir iti | adhyavasāyo niścayaḥ pratipattiḥ ayaṃ sthāṇur ayaṃ puruṣa iti buddher lakṣaṇam | sā ca buddhir aṣṭāṅgā | sāttvikatāmasarūpabhedāt | tatra buddheḥ sāttvikaṃ rūpaṃ caturvidhaṃ bhavati dharmo jñānaṃ vairāgyam aiśvaryam iti | tatra dharmo nāma varṇinām āśramiṇāṃ ca samayāvirodhena yaḥ prokto yamaniyamalakṣaṇaḥ sa dharmaḥ | tatra pañca yamāḥ pañca niyamāḥ | "ahiṃsāsatyāsteyabrahmacaryāparigrahā yamāḥ"(pātañjalayogasūtra 2 |30) | "śaucasantoṣatapaḥsvādhyāyeśvarapraṇidhānāni niyamāḥ"(pātañjalayogasūtra 2 |32) | ebhir yamaniyamair yaḥ sādhyate sa dharmaḥ | dhāraṇārtho dhṛñ ity eṣa dhātuḥ śābdaiḥ prakīrtitaḥ / durgatiprapatatprāṇidhāraṇād dharma ucyate // tatra yā sthāvarajaṅgamānāṃ bhūtānāṃ vāṅmanaḥkāyakarmabhir adrohatā sā ahiṃsā | tathā yad bhūtahitam atyantaṃ dṛṣṭaśrutānumitivijñāteṣv artheṣu yathāntaḥkaraṇapratyayopasthitaṃ tathaiva indriyāṇi avilupya vañcanābhrāntipratipattibandhyatāvirahitavāguccāraṇaṃ(p.28) tat satyam | tathā yat sambhrameṣv anyeṣu vātyantikeṣu prayojaneṣu sve sve sthāne samatvād grahaṇasyoparamas tad asteyam | tathā strīpuruṣasaṃyoge parasparaliṅgasaṃyoge śabdasparśarasarūpagandheṣu yaḥ saṅgavyudāsaḥ śrotādyuparatiḥ asaṅkalpaś ca manasa uparatiḥ so 'ṣṭāṅgaṃ brahmacaryam | evaṃ hy āhuḥ saṃyogaśabdasparśarasarūpagandhasaṅkalpasmṛtidharmaphalatyāgādyaṣṭāṅgaṃ brahmacaryam iti | anyac ca | brahmabījaṃ retas tac carati na muñcatīti brahmacārī | brahma vedaṃ vā guruṇā pradattaṃ caratīti | brahmā svayambhūs tasyāyaṃ daṇḍakamaṇḍaludhāraṇādirūpa ākāro brahmavac caratīti vā | evam arjanakrayavikrayādikalpanābhedānām anupādānaṃ sarvathā sarvasyāsvīkaraṇam aparigrahaḥ | iti pañca yamāḥ | yaś cendriyāṇām antaḥkaraṇoparamas tac chaucaṃ bāhyaṃ mṛjjalādinā | "abhakṣyaparihāras tu saṃsargaś cāpy acintitaiḥ / svadharme ca vyavasthānaṃ śaucam etat prakīrtitam" // tathā yad bhaikṣārjitena haviṣā prāṇayātrā | ādhyātmikasyāgner mantragṛhītena homaḥ kartavyaḥ | ahany ahani yajñaśeṣāśanārtham etad āhāralāghavaṃ santoṣaḥ | "sa yāṃ prathamām āhutiṃ juhuyāt prāṇāya svāhā"(chāndogyopaniṣad 5 |19 |1) ity ārabhya "sa ya idam avidvān agnihotraṃ juhoti yathāṅgārān apohya bhasmani hutaṃ(juhuyāt?) tādṛk tat syāt" (chāndogyopaniṣad 5 |24 |1) iti śruteḥ | tapaḥ kṛcchracāndrāyaṇādi śarīraśoṣaṇarūpam | "viṣayā vinivartante nirāhārasya dehinaḥ |" (bhagavadgītā 2 |59) iti smaraṇāt | nātapasvino yogaḥ siddhyati | anādivāsanāvicitrā pratyupasthitaviṣayajālā cāśuddhir nāntareṇa tapaḥ sambhedam āpadyata iti tapasa upādānam | tac ca cittaprasādanam abādhamānam āsevyam iti manyante | svādhyāyaḥ praṇavādipavitrāṇāṃ japaḥ | īśvarapraṇidhānaṃ kriyāṇāṃ paramagurāv arpaṇaṃ tatphalasaṃnyāso vā | "brahmārpaṇaṃ brahmahaviḥ(bhagavadgītā 4 |24)" iti, "anāśritaḥ karmaphalam(bhagavadgītā 6 |1)" iti śravaṇāt | ity amīṣāṃ yamaniyamādīnāṃ sevanāt "ahiṃsāpratiṣṭhāyāṃ tatsannidhau vairatyāgaḥ"(pātañjalayogasūtra 2 |35) ityādyāḥ siddhayaḥ | vaiparītye tu "vitarkabādhane pratipakṣabhāvanam"(pātañjalayogasūtra 2 |33), "vitarkā hiṃsādayaḥ kṛtakāritānumoditā lobhakrodhamohapūrvakā duḥkhājñānānantaphalā iti pratipakṣabhāvanam"(pātañjalayogasūtra 2 |34)(p.29) evaṃ ca vartamānasya yoginaḥ "sthānyupanimantraṇe saṅgasmayākaraṇaṃ punar aniṣṭaprasaṅgāt"(pātañjalayogasūtra 3 |51) iti bhikṣor ete yamaniyamāḥ | ebhir yamaniyamair vā sādhyate sa dharmo vyākhyātaḥ | adhunā jñānam āha --- jñānaṃ dvividham | bāhyam ābhyantaraṃ ca | tatra bāhyam --- vīṇāpaṇavagandharvacitrakathāgaṇitavyākaraṇaśāstrāṇi | ābhyantaram --- guṇapuruṣāntaropalabdhilakṣaṇam | anye guṇāḥ sattvarajastamāṃsi anyaḥ puruṣa iti | bāhyena jñānena lokopapattir ābhyantareṇa mokṣa iti | etat jñānaṃ viṣayoparamāt | vairāgyam āha --- arjanarakṣaṇakṣayātṛptihiṃsādidoṣān dṛṣṭvā yo viṣayebhyo viraktas tasya mokṣo nāstīti | ābhyantareṇa jñānapūrvakeṇa vairāgyeṇa mokṣo bhavati bāhyena saṃsāra iti | aiśvaryaṃ īśvarabhāvenety aṣṭavidham | aṇimā laghimā garimā mahimā prāptiḥ prākāmyam īśitvaṃ vaśitvaṃ yatrakāmāvasāyitvam iti | etāni dharmādīni catvāri sāttvikarūpāṇi buddheḥ | yadā sattvena rajastamasī abhibhūte stas tadā sattvodriktaḥ pumān etān guṇān āpnoti | kiṃ cānyat | tāmasam asmāt viparyastam | asmāt sāttvikād dharmāder viparyastaṃ viparītam adharmājñānādyaṃ caturdhā buddhe rūpaṃ tāmasam | ye hiṃsādayo vitarkā ekāśītibhedāḥ | pṛthag daśāpi yamaniyamādyāḥ | tathā adharmo 'jñānam avairāgyam anaiśvaryam ity aṣṭadhā sāttvikatāmasabhedā buddhiḥ | asyā evam vidhāyā buddher ahaṅkāro jāyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.