प्रकृतिः प्रधानम् अधिकुरुते । ब्रह्म अव्यक्तं बहुधात्मकं मायेति पर्यायाः । तस्याः प्रकृतेर् महान् उत्पद्यते प्रथमः कश्चित् । महान्, बुद्धिः, मतिः, प्रज्ञा, संवित्तिः, ख्यातिः, चितिः, स्मृतिर् आसुरी हरिः, हरः, हिरण्यगर्भ इति पर्यायाः । ततो ऽहङ्कारः । तस्मान् महतो ऽहङ्कार उत्पद्यते । तस्य इमे पर्यायाः --- वैकृतस् तैजसो भूतादिर् अभिमानो ऽस्मिता इति । चतुःषष्टिवर्णैः परादिवैखरीपर्यन्ताभिधेयैर् यत् किम् अप्य् अभिधीयते बुद्ध्या समर्थ्य तत्सकलमाद्यन्ताकारहकारवर्णद्वयग्रहणेनोपरिस्थितपिण्डीकृतानुकारिणा बिन्दुना भूषितः प्रत्याहारन्यायेनाहङ्कार इत्य् अभिधीयते । तस्मात् अहङ्कारात् षोडशको गण उत्पद्यते । तामसाद् भूतादिनाम्नः पञ्चतन्मात्राणि शब्दादीनि । अत एव तानि मूढानि । सात्त्विकाद् वैकृताभिधानाद् बुद्धिकर्मात्मकानि मनःसहितानि एकादशेन्द्रियाणि । अत एव तानि किञ्चिज् जानन्ति । राजसात् तैजसाभिधानाद् उभयम् । मूढत्वाद् धि तमः । प्रकाशत्वात् सत्त्वम् । उभयगुणयोगात् षोडशको गणो ऽहङ्काराद् उत्पद्यते । तस्माद् अपि षोडशकात् मध्ये यानि पञ्च शब्दादितन्मात्राणि तेभ्यः पञ्च भूतान्य् आकाशादीनि । तत्र शब्दतन्मात्राद् आकाशम्, स्पर्शतन्मात्राद् वायुः, रूपतन्मात्रात् तेजः, रसतन्मात्राद् आपः, गन्धतन्मात्रात् पृथिवी इत्यादिक्रमेण पूर्वपूर्वानुप्रवेशेनैकद्वित्रिचतुष्पञ्चगुणान्य् आकाशादिपृथ्वीपर्यन्तानि महाभूतानीति सृष्टिक्रमः । अत एव भूतानाम् उत्पत्तिलयावबोधनात् भ इति । आगतिगतिपरिज्ञानात् ग इति । विदन् योगी इति व(व इति?) । अनति चलतीति अन् । सकलवर्णसम्प्रदायाद् भगवान् इत्य् अभिमानसिद्धिः । "अप्य् अक्षरवर्णसामान्यान्(प्।२७) निर्ब्रूयान् न संस्कारम् आद्रियेत"(निरुक्ति २ ।४) इति नैरुक्तश्रुतिप्रामाण्यात् । उक्तं च --- "उत्पत्तिं प्रलयं चैव भूतानाम् आगतिं गतिम् । वेत्ति विद्याम् अविद्यां च स वाच्यो भगवान् इति" ॥ श्रीविष्णुपुराणे षष्ठे ऽंशे(५ ।७८) पराशरवचः । यद् उक्तम् --- व्यक्ताव्यक्तज्ञ विज्ञानान् मोक्षः प्राप्यत इति । तत्र महदादिभूतपर्यन्तम् इत्य् एतद् व्यक्तं व्याख्यातम् । अव्यक्तम् अपि "भेदानां परिमाणात्"(साङ्ख्यकारिका १५) इत्यादिभिः पञ्चभिर् हेतुभिर् व्याख्यातम् । यद् उक्तम् --- "पञ्चविंशतितत्त्वज्ञो यत्र तत्राश्रमे रतः । जटी मुण्डी शिखी वापि मुच्यते नात्र संशयः"
prakṛtiḥ pradhānam adhikurute | brahma avyaktaṃ bahudhātmakaṃ māyeti paryāyāḥ | tasyāḥ prakṛter mahān utpadyate prathamaḥ kaścit | mahān, buddhiḥ, matiḥ, prajñā, saṃvittiḥ, khyātiḥ, citiḥ, smṛtir āsurī hariḥ, haraḥ, hiraṇyagarbha iti paryāyāḥ | tato 'haṅkāraḥ | tasmān mahato 'haṅkāra utpadyate | tasya ime paryāyāḥ --- vaikṛtas taijaso bhūtādir abhimāno 'smitā iti | catuḥṣaṣṭivarṇaiḥ parādivaikharīparyantābhidheyair yat kim apy abhidhīyate buddhyā samarthya tatsakalamādyantākārahakāravarṇadvayagrahaṇenoparisthitapiṇḍīkṛtānukāriṇā bindunā bhūṣitaḥ pratyāhāranyāyenāhaṅkāra ity abhidhīyate | tasmāt ahaṅkārāt ṣoḍaśako gaṇa utpadyate | tāmasād bhūtādināmnaḥ pañcatanmātrāṇi śabdādīni | ata eva tāni mūḍhāni | sāttvikād vaikṛtābhidhānād buddhikarmātmakāni manaḥsahitāni ekādaśendriyāṇi | ata eva tāni kiñcij jānanti | rājasāt taijasābhidhānād ubhayam | mūḍhatvād dhi tamaḥ | prakāśatvāt sattvam | ubhayaguṇayogāt ṣoḍaśako gaṇo 'haṅkārād utpadyate | tasmād api ṣoḍaśakāt madhye yāni pañca śabdāditanmātrāṇi tebhyaḥ pañca bhūtāny ākāśādīni | tatra śabdatanmātrād ākāśam, sparśatanmātrād vāyuḥ, rūpatanmātrāt tejaḥ, rasatanmātrād āpaḥ, gandhatanmātrāt pṛthivī ityādikrameṇa pūrvapūrvānupraveśenaikadvitricatuṣpañcaguṇāny ākāśādipṛthvīparyantāni mahābhūtānīti sṛṣṭikramaḥ | ata eva bhūtānām utpattilayāvabodhanāt bha iti | āgatigatiparijñānāt ga iti | vidan yogī iti va(va iti?) | anati calatīti an | sakalavarṇasampradāyād bhagavān ity abhimānasiddhiḥ | "apy akṣaravarṇasāmānyān(p.27) nirbrūyān na saṃskāram ādriyeta"(nirukti 2 |4) iti nairuktaśrutiprāmāṇyāt | uktaṃ ca --- "utpattiṃ pralayaṃ caiva bhūtānām āgatiṃ gatim / vetti vidyām avidyāṃ ca sa vācyo bhagavān iti" // śrīviṣṇupurāṇe ṣaṣṭhe 'ṃśe(5 |78) parāśaravacaḥ | yad uktam --- vyaktāvyaktajña vijñānān mokṣaḥ prāpyata iti | tatra mahadādibhūtaparyantam ity etad vyaktaṃ vyākhyātam | avyaktam api "bhedānāṃ parimāṇāt"(sāṅkhyakārikā 15) ityādibhiḥ pañcabhir hetubhir vyākhyātam | yad uktam --- "pañcaviṃśatitattvajño yatra tatrāśrame rataḥ / jaṭī muṇḍī śikhī vāpi mucyate nātra saṃśayaḥ"
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.