सात्त्विक इति । यदा सत्त्वम् उत्कटं भवति अहङ्कारे तेन च सत्त्वेन रजस्तमसी अभिभूते स्यातां तदा सात्त्विको ऽहङ्कार उच्यते । तस्य सात्त्विकस्य वैकृतिक इति पूर्वाचार्यैः संज्ञा कृता । स वैकृतिको भूत्वा अहङ्कार एकादशेन्द्रियाणि उत्पादयति । तस्मात् सात्त्विकानीमानि विशुद्धानि स्वविषयग्रहणसमर्थानि भवन्ति । तस्माद् उच्यते --- "सात्त्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृताद् अहङ्कारात्" इति । भूतादेस् तन्मात्राः । भूतादेस् तमोबाहुल्याद् गौणीभूतसत्त्वरजसो भूतादिनाम्नः पूर्वाचार्यैर् निरूपिताद् अहङ्कारात् तन्मात्रः शब्दादिपञ्चको गणो जायते । अभिभूतसत्त्वतमसो राजसात् तैजसाभिधानाद् अहङ्कारात् प्रवृत्तिकर्मण उभयं प्रकाशात्मकम् एकादशेन्द्रियकं मोहात्मकं तन्मात्रिकं चासीद् इति सम्बन्धः । तैजस एव राजसे ऽहङ्कारे क्रियाशक्तिर् अस्ति । सत्त्वं निष्क्रियम् एकाकि न शक्नोत्य् उत्पादयितुम् । तमश् च मूढत्वाद् अक्रियम् असमर्थं विना रजः सृष्टिम् उत्पादयितुम् । अत उभे सत्त्वतमसी सृष्टिविषये रजसानुगृहीते ऐन्द्रियकं तान्मात्रिकं च गणद्वयं जनयत इति तात्पर्यार्थः
sāttvika iti | yadā sattvam utkaṭaṃ bhavati ahaṅkāre tena ca sattvena rajastamasī abhibhūte syātāṃ tadā sāttviko 'haṅkāra ucyate | tasya sāttvikasya vaikṛtika iti pūrvācāryaiḥ saṃjñā kṛtā | sa vaikṛtiko bhūtvā ahaṅkāra ekādaśendriyāṇi utpādayati | tasmāt sāttvikānīmāni viśuddhāni svaviṣayagrahaṇasamarthāni bhavanti | tasmād ucyate --- "sāttvika ekādaśakaḥ pravartate vaikṛtād ahaṅkārāt" iti | bhūtādes tanmātrāḥ | bhūtādes tamobāhulyād gauṇībhūtasattvarajaso bhūtādināmnaḥ pūrvācāryair nirūpitād ahaṅkārāt tanmātraḥ śabdādipañcako gaṇo jāyate | abhibhūtasattvatamaso rājasāt taijasābhidhānād ahaṅkārāt pravṛttikarmaṇa ubhayaṃ prakāśātmakam ekādaśendriyakaṃ mohātmakaṃ tanmātrikaṃ cāsīd iti sambandhaḥ | taijasa eva rājase 'haṅkāre kriyāśaktir asti | sattvaṃ niṣkriyam ekāki na śaknoty utpādayitum | tamaś ca mūḍhatvād akriyam asamarthaṃ vinā rajaḥ sṛṣṭim utpādayitum | ata ubhe sattvatamasī sṛṣṭiviṣaye rajasānugṛhīte aindriyakaṃ tānmātrikaṃ ca gaṇadvayaṃ janayata iti tātparyārthaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.