स्वालक्षण्येति । बुद्धेर् अध्यवसाय उक्तः प्राक् लक्षणम् । तस्याः स एवाध्यवसायो वृत्तिः । एवम् अभिमानो ऽहङ्कारलक्षणम् । तस्य वृत्तिर् अपि स एव । मनसः सङ्कल्पो लक्षणम् । तस्यापि स एव वृत्तिः । येन येन लक्षणेनामी लक्ष्यन्ते तेषां स एव वृत्तिः । एवं या बुद्धीन्द्रियाणां न सा कर्मेन्द्रियाणाम् । या च कर्मेन्द्रियाणां न सा बुद्धीन्द्रियाणाम् । बुद्ध्यहङ्कारमनसां वृत्तिर् अभिहिता । साप्य् असामान्या । अध्यवसायाभिमानसङ्कल्पलक्षणा । सैषा भवत्य् असामान्या असाधारणा एवम् उक्ते ऽर्थात् गम्यते सामान्यापि साधारणापि वृत्तिर् अस्ति । यदपेक्षयासामान्येत्य् उच्यते । एवम् इन्द्रियाणाम् असामान्या वृत्तिर् आख्याता कुलस्त्रीसंस्थानीया । अत ऊर्ध्वं सामान्या वृत्तिर् उच्यते । सामान्यकरणवृत्तिः प्राणाद्या वायवः पञ्च । सामान्यकरणवृत्तिः --- समस्तस्यान्तःकरणस्येत्य् अर्थः । प्राणाद्या वायवः पञ्चेति प्राणापानोदानसमानव्यानाः सर्वेषाम् इन्द्रियाणाम् सामान्यं कुर्वन्ति । स प्राणो नाम यो मुखनासान्तरगो बाह्ये चास्य विषये वृत्तिः । प्राणनात् प्राण एष इत्य् अभिधीयते । अस्मिन् प्राणे यत् स्पन्दनकर्म तत् कतमेन कृतम् इत्य् अत्रोच्यते --- त्रयोदशविधेन करणेन कृतम् । यतश् चैवं तस्मात् प्राणकर्म सर्वस्य करणग्रामस्य वृत्तिः सामान्या । अपि चात्र दृष्टान्तः --- यथा कस्मिंश्चिद् राजगृहे पञ्जरे शुकाः प्रतिवसन्ति । तेभ्यो देवदत्तेन ओदनो दर्शितः । ओदनं दृष्ट्वा सर्वे प्रचलिताः । तदा पञ्जरकम् अपि चलितम् । यत् पञ्जरस्य प्रचलनं कर्म तत् सर्वेषाम् शुकानां सामान्यम् । तद्वत् प्राणे यत् स्पन्दनकर्म तत् सर्वेषाम् इन्द्रियाणां सामान्यम् । किं चान्यत् --- अपानेनोत्सृजति । इतश् चापक्रमणाद् अपान इत्य् उच्यते । अपानबहुलश् च देवदत्तः सर्पं दृष्ट्वा अपसर्पति एषो ऽपानः । तस्मिन्न् अपाने यत् स्पन्दनकर्म तत् सर्वेषाम् इन्द्रियाणां सामान्या वृत्तिः । आरोहणाद् अर्थोत्कर्षे उदान इत्य् अभिधीयते । नाभिप्रदेशाद् उत्थितं गच्छति । उदानवृत्तिश् च देवदत्त आनन्दोत्कर्षं मृगयति । अहम् आढ्यो ऽस्माद् आढ्यतरः कथं स्याम् इत्य् एष उदानः । अस्मिन्न् उदाने यत् स्पन्दनकर्म तत् सामान्या वृत्तिः सर्वेन्द्रियाणाम् । किञ् चान्यत् --- हृद्यवस्थानं सहभावश् च तेन समानः । यो वायुर् हृद्देशे वर्तते स समानः । तद्बहुलश् च एकाकी न रमत एष समानः । तस्मिन् यत् स्पन्दनकर्म तत् सर्वेन्द्रियाणां सामान्यवृत्तिः । किञ् चान्यत् --- शरीरव्यापितया व्यानः । आनखाद् आकेशान्तं शरीरं व्याप्य अनति चलतीति व्यानः । व्यानबहुलो देवदत्तश् च अत्यन्तम् अन्येन विना रमते ।(प्।३४) तस्मिन् व्याने यत् स्पन्दनकर्म तत् सर्वेषाम् इन्द्रियाणां सामान्यवृत्तिः । तद् एवं सामान्यकारणवृत्तिः प्राणाद्या वायवो व्याख्याताः
svālakṣaṇyeti | buddher adhyavasāya uktaḥ prāk lakṣaṇam | tasyāḥ sa evādhyavasāyo vṛttiḥ | evam abhimāno 'haṅkāralakṣaṇam | tasya vṛttir api sa eva | manasaḥ saṅkalpo lakṣaṇam | tasyāpi sa eva vṛttiḥ | yena yena lakṣaṇenāmī lakṣyante teṣāṃ sa eva vṛttiḥ | evaṃ yā buddhīndriyāṇāṃ na sā karmendriyāṇām | yā ca karmendriyāṇāṃ na sā buddhīndriyāṇām | buddhyahaṅkāramanasāṃ vṛttir abhihitā | sāpy asāmānyā | adhyavasāyābhimānasaṅkalpalakṣaṇā | saiṣā bhavaty asāmānyā asādhāraṇā evam ukte 'rthāt gamyate sāmānyāpi sādhāraṇāpi vṛttir asti | yadapekṣayāsāmānyety ucyate | evam indriyāṇām asāmānyā vṛttir ākhyātā kulastrīsaṃsthānīyā | ata ūrdhvaṃ sāmānyā vṛttir ucyate | sāmānyakaraṇavṛttiḥ prāṇādyā vāyavaḥ pañca | sāmānyakaraṇavṛttiḥ --- samastasyāntaḥkaraṇasyety arthaḥ | prāṇādyā vāyavaḥ pañceti prāṇāpānodānasamānavyānāḥ sarveṣām indriyāṇām sāmānyaṃ kurvanti | sa prāṇo nāma yo mukhanāsāntarago bāhye cāsya viṣaye vṛttiḥ | prāṇanāt prāṇa eṣa ity abhidhīyate | asmin prāṇe yat spandanakarma tat katamena kṛtam ity atrocyate --- trayodaśavidhena karaṇena kṛtam | yataś caivaṃ tasmāt prāṇakarma sarvasya karaṇagrāmasya vṛttiḥ sāmānyā | api cātra dṛṣṭāntaḥ --- yathā kasmiṃścid rājagṛhe pañjare śukāḥ prativasanti | tebhyo devadattena odano darśitaḥ | odanaṃ dṛṣṭvā sarve pracalitāḥ | tadā pañjarakam api calitam | yat pañjarasya pracalanaṃ karma tat sarveṣām śukānāṃ sāmānyam | tadvat prāṇe yat spandanakarma tat sarveṣām indriyāṇāṃ sāmānyam | kiṃ cānyat --- apānenotsṛjati | itaś cāpakramaṇād apāna ity ucyate | apānabahulaś ca devadattaḥ sarpaṃ dṛṣṭvā apasarpati eṣo 'pānaḥ | tasminn apāne yat spandanakarma tat sarveṣām indriyāṇāṃ sāmānyā vṛttiḥ | ārohaṇād arthotkarṣe udāna ity abhidhīyate | nābhipradeśād utthitaṃ gacchati | udānavṛttiś ca devadatta ānandotkarṣaṃ mṛgayati | aham āḍhyo 'smād āḍhyataraḥ kathaṃ syām ity eṣa udānaḥ | asminn udāne yat spandanakarma tat sāmānyā vṛttiḥ sarvendriyāṇām | kiñ cānyat --- hṛdyavasthānaṃ sahabhāvaś ca tena samānaḥ | yo vāyur hṛddeśe vartate sa samānaḥ | tadbahulaś ca ekākī na ramata eṣa samānaḥ | tasmin yat spandanakarma tat sarvendriyāṇāṃ sāmānyavṛttiḥ | kiñ cānyat --- śarīravyāpitayā vyānaḥ | ānakhād ākeśāntaṃ śarīraṃ vyāpya anati calatīti vyānaḥ | vyānabahulo devadattaś ca atyantam anyena vinā ramate |(p.34) tasmin vyāne yat spandanakarma tat sarveṣām indriyāṇāṃ sāmānyavṛttiḥ | tad evaṃ sāmānyakāraṇavṛttiḥ prāṇādyā vāyavo vyākhyātāḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.