निर्विशेषं त्रिष्व् अपि कालेषु यो यो विषयं प्रति उपभोगो देवतिर्यग्योनिषु तं तं पुरुषस्य यस्माद् हेतोर् बुद्धिर् एव साधयति निष्पादयति । राजामात्यवत् । यथा सर्वेषां भृत्यानां मन्त्री उपलब्धिं विधाय राजनि निवेदयति । एवं कर्मेन्द्रियाणि प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति । बुद्धिर् अपि पुरुषाय प्रयच्छति समर्पयति । अनेन प्रकारेण बुद्धिर् अभ्युदयफलेन । यावज्ज्ञानं नोत्पद्यते तावत् पुरुषं योजयति । स्वैरिणीव कामुकं मूढविज्ञानं घृताद्युपचारैः । बुद्धिप्रेरिता अहंमनोबुद्धिकर्मेन्द्रियाख्या विषयान् न स्वार्थं न च बुद्ध्यर्थं किं तु पुरुषार्थम् एव साधयन्ति । यथा सलक्ष्मीकस्वैरिणीगृहे दास्यस् तदादेशेन रसवतीं न स्वार्थं न च स्वामितयावस्थितस्वैरिण्य् अर्थं किं तु तयापहृतविवेकविज्ञानस्य कामुकस्य कृते निर्वर्तयन्ति तद्वत् । यावद् असौ विमूढस् तावद् अनया बुद्ध्या स्वैरिण्य् एव कामुको विषयैर् उपह्रियते । यदासौ कथम् अपि गुरुशास्त्रात्मानुभवादिभिर् आत्मानं चेतयते तदा स्वैरिणीव बुद्धिर् अपि पुरुषं विहाय संशाम्यति । ततो ऽसौ केवलतयावतिष्ठते । तदनुभवावस्थितिर् मुक्तिर् इति यत् किञ्चिद् इदम् अप्रस्तुतम् । प्रस्तुतम् उच्यते । किञ् चान्यत् । अतः सैव च विशिनष्टि ततः प्रधानपुरुषान्तरं सूक्ष्मम् । सूक्ष्मं दुर्विज्ञेयम् । प्रधानपुरुषान्तरं नानात्वम् । सूक्ष्मत्वाद् अतीव दुर्बोधम् इति यावत् । बुद्धिर् हि अध्यवसायात्मिका स्वव्यापारेण चाध्यवसायेन साधयति । अहङ्कारेन्द्रियतन्मात्रभूताध्यवसायेन जगत् प्रधानपुरुषान्तरविवेचनेन विविच्य स्वयं म्रियते । अत एवोक्तम् --- "अहङ्कारो धियं ब्रूते मैनं सुप्तं प्रबोधय । प्रबुद्धे परमानन्दे न त्वं नाहं न तज्जगत् ॥ मयि तिष्ठत्य् अहङ्कारे पुरुषः पञ्चविंशकः । तत्त्ववृन्दं परित्यज्य स कथं मोक्षम् इच्छति ॥ यो ऽसौ सर्वेश्वरो देवः सर्वव्यापी जगद्गुरुः । देहीतिपदम् उच्चार्य हा मयात्मा लघुः कृतः" ॥ अकृतपुण्यचरणैर् न प्राप्यं प्रधानपुरुषयोर् नानात्वम् । तयोर् एवान्तरं दर्शयति । त्वम् अन्यम् आत्मानं न वेत्सि । प्रधानम् अन्यत् । सत्त्वरजस्तमांसि त्रयो गुणाः प्राधानिका अमूर्ताः साम्यावस्थायां प्रधानाख्याः । तेषाम् एकतयोद्रेकात् त्रिगुणा बुद्धिर् अन्या, अन्यो ऽहङ्कारः, पञ्च तन्मात्राण्य् अन्यानि, एकादशेन्द्रियाण्य् अन्यानीति बुद्ध्वा तत्त्वानि मोक्षं गच्छन्ति । न हि भगवतः कपिलस्य मते किम् अपि कर्तव्यम् अनुष्ठेयतया, किं तु साङ्ख्यानां (प्।३९) पञ्चविंशतितत्त्वज्ञानम् एव साधर्म्येण वैधर्म्येण च निःश्रेयसहेतुः । उक्तं च --- हस पिब लल मोद नित्यं विषयानुपभुञ्ज कुरु च मा शङ्काम् । यदि विदितं ते कपिलमतं तत् प्राप्स्यसे मोक्षसौख्यं च
nirviśeṣaṃ triṣv api kāleṣu yo yo viṣayaṃ prati upabhogo devatiryagyoniṣu taṃ taṃ puruṣasya yasmād hetor buddhir eva sādhayati niṣpādayati | rājāmātyavat | yathā sarveṣāṃ bhṛtyānāṃ mantrī upalabdhiṃ vidhāya rājani nivedayati | evaṃ karmendriyāṇi prakāśya buddhau prayacchanti | buddhir api puruṣāya prayacchati samarpayati | anena prakāreṇa buddhir abhyudayaphalena | yāvajjñānaṃ notpadyate tāvat puruṣaṃ yojayati | svairiṇīva kāmukaṃ mūḍhavijñānaṃ ghṛtādyupacāraiḥ | buddhipreritā ahaṃmanobuddhikarmendriyākhyā viṣayān na svārthaṃ na ca buddhyarthaṃ kiṃ tu puruṣārtham eva sādhayanti | yathā salakṣmīkasvairiṇīgṛhe dāsyas tadādeśena rasavatīṃ na svārthaṃ na ca svāmitayāvasthitasvairiṇy arthaṃ kiṃ tu tayāpahṛtavivekavijñānasya kāmukasya kṛte nirvartayanti tadvat | yāvad asau vimūḍhas tāvad anayā buddhyā svairiṇy eva kāmuko viṣayair upahriyate | yadāsau katham api guruśāstrātmānubhavādibhir ātmānaṃ cetayate tadā svairiṇīva buddhir api puruṣaṃ vihāya saṃśāmyati | tato 'sau kevalatayāvatiṣṭhate | tadanubhavāvasthitir muktir iti yat kiñcid idam aprastutam | prastutam ucyate | kiñ cānyat | ataḥ saiva ca viśinaṣṭi tataḥ pradhānapuruṣāntaraṃ sūkṣmam | sūkṣmaṃ durvijñeyam | pradhānapuruṣāntaraṃ nānātvam | sūkṣmatvād atīva durbodham iti yāvat | buddhir hi adhyavasāyātmikā svavyāpāreṇa cādhyavasāyena sādhayati | ahaṅkārendriyatanmātrabhūtādhyavasāyena jagat pradhānapuruṣāntaravivecanena vivicya svayaṃ mriyate | ata evoktam --- "ahaṅkāro dhiyaṃ brūte mainaṃ suptaṃ prabodhaya / prabuddhe paramānande na tvaṃ nāhaṃ na tajjagat // mayi tiṣṭhaty ahaṅkāre puruṣaḥ pañcaviṃśakaḥ / tattvavṛndaṃ parityajya sa kathaṃ mokṣam icchati // yo 'sau sarveśvaro devaḥ sarvavyāpī jagadguruḥ / dehītipadam uccārya hā mayātmā laghuḥ kṛtaḥ" // akṛtapuṇyacaraṇair na prāpyaṃ pradhānapuruṣayor nānātvam | tayor evāntaraṃ darśayati | tvam anyam ātmānaṃ na vetsi | pradhānam anyat | sattvarajastamāṃsi trayo guṇāḥ prādhānikā amūrtāḥ sāmyāvasthāyāṃ pradhānākhyāḥ | teṣām ekatayodrekāt triguṇā buddhir anyā, anyo 'haṅkāraḥ, pañca tanmātrāṇy anyāni, ekādaśendriyāṇy anyānīti buddhvā tattvāni mokṣaṃ gacchanti | na hi bhagavataḥ kapilasya mate kim api kartavyam anuṣṭheyatayā, kiṃ tu sāṅkhyānāṃ (p.39) pañcaviṃśatitattvajñānam eva sādharmyeṇa vaidharmyeṇa ca niḥśreyasahetuḥ | uktaṃ ca --- hasa piba lala moda nityaṃ viṣayānupabhuñja kuru ca mā śaṅkām / yadi viditaṃ te kapilamataṃ tat prāpsyase mokṣasaukhyaṃ ca
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.