यानि भूतादिसंज्ञात् तामसाद् अहङ्काराद् उत्पन्नानि पञ्च तन्मात्राणि शब्दादीनि तान्य् अविशेषा इत्य् उच्यन्ते । देवानां तन्मात्राणि सुखलक्षणा विषयास् तत्रापि रजस्तमसी स्तः किं तु तत्र सत्त्वम् उत्कटत्वेन वर्तते तस्माद् अविशेषा इत्य् उच्यन्ते । न विशिष्यन्ते शान्तघोरमूढत्वादिभिः सत्त्वोद्रेकात् केवलसुखतया इत्य् अर्थः । तर्हि विशेषाः के? अत्राह --- तेभ्यो भूतानि पञ्च पञ्चभ्यः । शब्दादिभ्यः पञ्चभ्यः आकाशादीनि पञ्च महाभूतानि पूर्वपूर्वानुप्रवेशाद् एकद्वित्रिचतुष्पञ्च गुणान्य् उत्पद्यन्ते । एते स्मृता विशेषाः । अत्राह --- एतेषां किं लक्षणम् इति । अत्रोच्यते । एतानि पञ्च महाभूतानि मनुष्याणां विषयाः । शान्ता घोरा मूढाश् च । तत्राकाशं शान्तं घोरं मूढं च । शान्तं तावत् सुखलक्षणम् । यथा कश्चिद् गर्भगृहात् निष्क्रान्तः अवकाशस्थितस् तस्य तदाकाशं सुखहेतुत्वाच् छान्तं स्यात् । तद् एवोष्णशीतवातादिसंयोगाद् दुःखत्वाद् घोरं स्यात् । पथि गच्छतः कान्दिशीकस्य केवलं सर्वत्राकाशं पश्यतो मार्गाद्यनभिज्ञस्य पुंसस् तद् एव मूढं स्यात् । एवं वायौ त्रैविध्यम् । यथा गर्भगृहवासिनो वातायनद्वारेण वायुः प्रविशन् सुखहेतुत्वाच् छान्तः । तेनैवोष्णमासि सम्पन्नेन दुःखोत्पादकतया दुःखी स्याद् इत्य् असौ वायुर् घोरः । स एव वायुः शीतकाले शीतं जनयन् मूढः । एवम् अग्निः शीतार्तस्य शान्तः । ग्रीष्मकाले तापार्तस्य घोरः । ग्रामादिदाहे प्रवृद्धो ऽग्निः पुंसो मोहोत्पादकतया मूढः । एवम् आपो घर्मार्तस्य सुखदत्वाच् छान्ताः । हेमन्ते दुःखदत्वाद् घोराः । समुद्रमध्यगतस्य पुंसः तीरम् अपश्यतो मोहहेतुत्वान् मूढाः । एवं पृथ्वी नवशाद्वलोपचिता प्रावृषि सुखकारिणीति शान्ता । ग्रीष्मकाले उष्णबालुका घोरा । सैव पथिकस्य मार्गानभिज्ञस्य प्राणिग्रामाद्यपश्यतो मूढा । एवं देवानां निर्विशेषा विषयाः । तन्मात्रसंज्ञिता निर्विशेषाः केवला एवानन्दमयाः शान्तघोरमूढतयाविशिष्टाः स्वभावरूपाः(प्।४०) शर्कराकटुतिक्तादिरसा निश्चितं स्वभावमाधुर्यामृता उपमेयसुखशालिक्षीरम् इव । माधुर्यक्षारकट्वादिपार्थिवगुणसम्पृक्तं स्वभावरसं जलम् इवामी विषयाः(?) । देवानाम् एवं निर्विशेषाः स्युः । तन्मात्रसंज्ञिताः सुखलक्षणा एव । मनुष्याणां वियदादिभूतमयत्वात् भूतानीव सुखदुःखमोहलक्षणास् ते इत्य् अर्थः
yāni bhūtādisaṃjñāt tāmasād ahaṅkārād utpannāni pañca tanmātrāṇi śabdādīni tāny aviśeṣā ity ucyante | devānāṃ tanmātrāṇi sukhalakṣaṇā viṣayās tatrāpi rajastamasī staḥ kiṃ tu tatra sattvam utkaṭatvena vartate tasmād aviśeṣā ity ucyante | na viśiṣyante śāntaghoramūḍhatvādibhiḥ sattvodrekāt kevalasukhatayā ity arthaḥ | tarhi viśeṣāḥ ke? atrāha --- tebhyo bhūtāni pañca pañcabhyaḥ | śabdādibhyaḥ pañcabhyaḥ ākāśādīni pañca mahābhūtāni pūrvapūrvānupraveśād ekadvitricatuṣpañca guṇāny utpadyante | ete smṛtā viśeṣāḥ | atrāha --- eteṣāṃ kiṃ lakṣaṇam iti | atrocyate | etāni pañca mahābhūtāni manuṣyāṇāṃ viṣayāḥ | śāntā ghorā mūḍhāś ca | tatrākāśaṃ śāntaṃ ghoraṃ mūḍhaṃ ca | śāntaṃ tāvat sukhalakṣaṇam | yathā kaścid garbhagṛhāt niṣkrāntaḥ avakāśasthitas tasya tadākāśaṃ sukhahetutvāc chāntaṃ syāt | tad evoṣṇaśītavātādisaṃyogād duḥkhatvād ghoraṃ syāt | pathi gacchataḥ kāndiśīkasya kevalaṃ sarvatrākāśaṃ paśyato mārgādyanabhijñasya puṃsas tad eva mūḍhaṃ syāt | evaṃ vāyau traividhyam | yathā garbhagṛhavāsino vātāyanadvāreṇa vāyuḥ praviśan sukhahetutvāc chāntaḥ | tenaivoṣṇamāsi sampannena duḥkhotpādakatayā duḥkhī syād ity asau vāyur ghoraḥ | sa eva vāyuḥ śītakāle śītaṃ janayan mūḍhaḥ | evam agniḥ śītārtasya śāntaḥ | grīṣmakāle tāpārtasya ghoraḥ | grāmādidāhe pravṛddho 'gniḥ puṃso mohotpādakatayā mūḍhaḥ | evam āpo gharmārtasya sukhadatvāc chāntāḥ | hemante duḥkhadatvād ghorāḥ | samudramadhyagatasya puṃsaḥ tīram apaśyato mohahetutvān mūḍhāḥ | evaṃ pṛthvī navaśādvalopacitā prāvṛṣi sukhakāriṇīti śāntā | grīṣmakāle uṣṇabālukā ghorā | saiva pathikasya mārgānabhijñasya prāṇigrāmādyapaśyato mūḍhā | evaṃ devānāṃ nirviśeṣā viṣayāḥ | tanmātrasaṃjñitā nirviśeṣāḥ kevalā evānandamayāḥ śāntaghoramūḍhatayāviśiṣṭāḥ svabhāvarūpāḥ(p.40) śarkarākaṭutiktādirasā niścitaṃ svabhāvamādhuryāmṛtā upameyasukhaśālikṣīram iva | mādhuryakṣārakaṭvādipārthivaguṇasampṛktaṃ svabhāvarasaṃ jalam ivāmī viṣayāḥ(?) | devānām evaṃ nirviśeṣāḥ syuḥ | tanmātrasaṃjñitāḥ sukhalakṣaṇā eva | manuṣyāṇāṃ viyadādibhūtamayatvāt bhūtānīva sukhaduḥkhamohalakṣaṇās te ity arthaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.