एष इति । आर्याद्वयेन षोडशविधो नैमित्तिकः सर्ग उक्तः । प्रत्ययसर्ग उच्यते । प्रत्ययाद् बुद्धेर् उत्पन्नो यस्मात् तस्मात् प्रत्ययसर्ग इत्य् उच्यते । उक्तं हि पुरस्तात् "अध्यवसायो बुद्धिः" इत्यादि । सो ऽयं प्रत्ययसर्गो भूयश् चतुर्धा भिद्यते । यस्माद् आह --- विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्ध्याख्यः । संशयबुद्धिर् विपर्ययः स्थाणुर् अयं पुरुषो वेति । भूयो ऽपि स्थाणुं प्रसमीक्ष्य न शक्नोत्य् अन्तरं गन्तुम् एवम् अस्याशक्तिर् उत्पन्ना । ततस् तृतीयः तम् एव स्थाणुं(प्।४६) ज्ञातुं संशयितुं वा नेच्छति किम् अनेनास्माकम् इत्य् एषा तुष्टिः । भूयश् चतुर्थो (दृष्टे यस् तस्मिन्) स्थाण्वादिरूढां वल्लीं पश्यति शकुनिं वा । ततो ऽस्य निश्चय उत्पद्यते स्थाणुर् अयम् इत्य् एषा सिद्धिः । एवम् एष प्रत्ययसर्गो भिन्नश् चतुर्धा विपर्ययाशक्तितुष्टिसिद्ध्याख्यः । तस्य चतुर्विधप्रत्ययसर्गस्य गुणवैषम्यविमर्देन पञ्चाशत् भेदा भवन्ति । सत्त्वरजस्तमांसि त्रयो गुणास् तेषां वैषम्यं तद्विमर्देन । यदा सत्त्वम् उद्रिक्तं तदा रजस्तमसी गौणे । यथादित्योदयान् नक्षत्रतेजसो गौणत्वम् । एवं यदा रजसा सत्त्वतमसी, तमसा सत्त्वरजसी गौणे तदा तद्विमर्दो भवति । तेन विमर्देन तस्य चतुर्विधस्य प्रत्ययसर्गस्य पञ्चाशद् भेदा भवन्ति
eṣa iti | āryādvayena ṣoḍaśavidho naimittikaḥ sarga uktaḥ | pratyayasarga ucyate | pratyayād buddher utpanno yasmāt tasmāt pratyayasarga ity ucyate | uktaṃ hi purastāt "adhyavasāyo buddhiḥ" ityādi | so 'yaṃ pratyayasargo bhūyaś caturdhā bhidyate | yasmād āha --- viparyayāśaktituṣṭisiddhyākhyaḥ | saṃśayabuddhir viparyayaḥ sthāṇur ayaṃ puruṣo veti | bhūyo 'pi sthāṇuṃ prasamīkṣya na śaknoty antaraṃ gantum evam asyāśaktir utpannā | tatas tṛtīyaḥ tam eva sthāṇuṃ(p.46) jñātuṃ saṃśayituṃ vā necchati kim anenāsmākam ity eṣā tuṣṭiḥ | bhūyaś caturtho (dṛṣṭe yas tasmin) sthāṇvādirūḍhāṃ vallīṃ paśyati śakuniṃ vā | tato 'sya niścaya utpadyate sthāṇur ayam ity eṣā siddhiḥ | evam eṣa pratyayasargo bhinnaś caturdhā viparyayāśaktituṣṭisiddhyākhyaḥ | tasya caturvidhapratyayasargasya guṇavaiṣamyavimardena pañcāśat bhedā bhavanti | sattvarajastamāṃsi trayo guṇās teṣāṃ vaiṣamyaṃ tadvimardena | yadā sattvam udriktaṃ tadā rajastamasī gauṇe | yathādityodayān nakṣatratejaso gauṇatvam | evaṃ yadā rajasā sattvatamasī, tamasā sattvarajasī gauṇe tadā tadvimardo bhavati | tena vimardena tasya caturvidhasya pratyayasargasya pañcāśad bhedā bhavanti
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.