यथा कस्यचिद् वैराग्यम् अस्ति । (जितेन्द्रियो विषयेभ्यो विरक्तो न यमनियमपरः केवलम्) न तु ज्ञानम् अस्ति गुणपुरुषान्तराख्यम् । तेनाज्ञानेन वैराग्यपूर्वेण नास्ति मोक्षः । केवलम् अष्टासु प्रकृतिषु लयो भवति प्रधानबुद्ध्यहङ्कारतन्मात्रेषु । तत्र लीनम् आत्मानं मुक्तम् इत्य् अवगच्छति भूयः संसरणकाले संसरति त्रिषु लोकेषु शरीरोत्पत्तिर् भवति । तत्र वैराग्यं निमित्तं प्रकृतिलयो नैमित्तिकः । किं चान्यत् --- संसारो राजसाद् भवति रागात् । यो ऽयं राजसो रागो ऽवैराग्यं यज्ञं करोति, दानं ददाति, अमुनामुष्मिन् लोके सुखं मे भावीति । तेन रागेण संसारो भवति । ब्रह्मादिस्थानेषु जन्म भवति । तत्र रागो निमित्तं संसारो नैमित्तिकः । किं चान्यत् --- ऐश्वर्याद् अविघातः यत् पूर्वम् ऐश्वर्यम् अणिमादिकम् अष्टविधं निर्दिष्टं तस्माद् ऐश्वर्यात् प्रार्थितानाम् अविघातो भवति न मुक्तिः । अविघातो ऽस्खलनम् । विपर्ययात् तद्विपर्यासः । विपर्ययाद् अनैश्वर्यात् तद्विपर्यासः प्रार्थितानाम् अप्राप्तिर् इत्य् अर्थः । तत्रानैश्वर्यं निमित्तम् । प्रार्थितस्याप्राप्तिलक्षणो विपर्यासो नैमित्तिकः । एवं षोडशको नित्यनैमित्तिकप्रसङ्गो व्याख्यातः । प्रकृतिलयः प्रकृतिबन्ध इत्य् उच्यते । यज्ञादिभिर् दक्षिणाबन्ध इत्य् उच्यते । ऐश्वर्यादिनिमित्तो भोगो वैकारिक इत्य् उच्यते
yathā kasyacid vairāgyam asti | (jitendriyo viṣayebhyo virakto na yamaniyamaparaḥ kevalam) na tu jñānam asti guṇapuruṣāntarākhyam | tenājñānena vairāgyapūrveṇa nāsti mokṣaḥ | kevalam aṣṭāsu prakṛtiṣu layo bhavati pradhānabuddhyahaṅkāratanmātreṣu | tatra līnam ātmānaṃ muktam ity avagacchati bhūyaḥ saṃsaraṇakāle saṃsarati triṣu lokeṣu śarīrotpattir bhavati | tatra vairāgyaṃ nimittaṃ prakṛtilayo naimittikaḥ | kiṃ cānyat --- saṃsāro rājasād bhavati rāgāt | yo 'yaṃ rājaso rāgo 'vairāgyaṃ yajñaṃ karoti, dānaṃ dadāti, amunāmuṣmin loke sukhaṃ me bhāvīti | tena rāgeṇa saṃsāro bhavati | brahmādisthāneṣu janma bhavati | tatra rāgo nimittaṃ saṃsāro naimittikaḥ | kiṃ cānyat --- aiśvaryād avighātaḥ yat pūrvam aiśvaryam aṇimādikam aṣṭavidhaṃ nirdiṣṭaṃ tasmād aiśvaryāt prārthitānām avighāto bhavati na muktiḥ | avighāto 'skhalanam | viparyayāt tadviparyāsaḥ | viparyayād anaiśvaryāt tadviparyāsaḥ prārthitānām aprāptir ity arthaḥ | tatrānaiśvaryaṃ nimittam | prārthitasyāprāptilakṣaṇo viparyāso naimittikaḥ | evaṃ ṣoḍaśako nityanaimittikaprasaṅgo vyākhyātaḥ | prakṛtilayaḥ prakṛtibandha ity ucyate | yajñādibhir dakṣiṇābandha ity ucyate | aiśvaryādinimitto bhogo vaikārika ity ucyate
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.