तमसस् तक़वद् अष्टविधा प्रकृतिः । तद्वस्तु मलयतीति तमः । तस्य परम् अष्टासु प्रकृतिषु लयो भवति । तद् यथा प्रधानं बुद्धिर् अहङ्कारः पञ्चतन्मात्राणीत्य् एतेषु । तत्र लीनम् आत्मानं मुक्तो ऽहम् इति मन्यते । स च तस्य विपर्ययः । एवं तमसो ऽष्टधा भेदः । मोहस्य च अष्टविध एवेत्य् अर्थः । यत्तदणिमाद्यष्टविधम् ऐश्वर्यम् उक्तं तस्मिन् सक्ता ब्रह्मादयो देवता न मोक्षपदम् इच्छन्ति । तस्यैश्वर्यस्य शुभकर्मणोपात्तस्य क्षये पुनः संसरन्ति । अयम् अष्टविधो मोहस्यापि भेदः । महामोहस्य दशविधो भेदः । देवानां शब्दादयः पञ्चतन्मात्राख्या विषया अविशेषाः केवलानन्दरूपा निरुपाधिदुग्धवच् छान्तादिसञ्जातसुखादिविरहिता ये भवन्ति स्वर्गप्राप्तौ । एवं मनुष्याणां भौतिकशरीरतया सुखदुःखमोहसम्पन्नाः शान्तघोरमूढा भवन्तीत्य् एष दशविधो महामोहः । तद् एतेषु दशसु ब्रह्मेन्द्रादयो देवा मनुष्याश्(प्।४७) च तिर्यग्योन्यासक्ताश् च दृश्यन्ते । तेन हि विषयेभ्यः परम् अस्तीति मूढविज्ञानास् तदासक्त्या गुणपुरुषान्तरोपलब्धिरूपं नित्यनिरतिशयसुखाभिव्यक्तये ज्ञानावबोधं न कुर्वन्तीत्य् एष महामोहः । तेनामी ते मुक्तिं न भजन्ते । तामिस्रो ऽष्टादशधेति । देवमनुष्याणां दश विषयाः प्राग् अभिहिता अविशेषसविशेषतया । अणिमाद्यैश्वर्यं चाष्टगुणम् एवम् अष्टादशधा भवति । तेभ्यः केनचिद् वैगुण्येनाप्राप्त्याभिहितस्य यः क्रोधः स तामिस्र इत्य् उच्यते । तथा अष्टादशधा चेत्य् अर्थः । अन्धतामिस्रो ऽपि भवति तत्सङ्ख्य एव । तथा एवम् अष्टादशधात्रापि । तेषु च मरणत्रासाद् दुःखम् उत्पद्यते । ऐश्वर्ये विद्यमान ऐश्वर्यं परित्यज्य मृत्युना ह्रियमाणस्य गच्छामीति सङ्कल्पयतो यस् त्रासः सो ऽन्धतामिस्र इत्य् उच्यते दश विषयानैश्वर्यं प्राप्यापि भोक्तुं न लभते ऽन्तराले ऽपि म्रियत इति यावत् । एवम् अमी विपर्ययस्य तमःप्रभृतयः पञ्च भेदा विभिद्यमाना द्विषष्टिभेदाः सञ्जाताः । अत ऊर्ध्वम् अशक्तेर् अष्टाविंशतिभेदान् वक्ष्यामः
tamasas taqavad aṣṭavidhā prakṛtiḥ | tadvastu malayatīti tamaḥ | tasya param aṣṭāsu prakṛtiṣu layo bhavati | tad yathā pradhānaṃ buddhir ahaṅkāraḥ pañcatanmātrāṇīty eteṣu | tatra līnam ātmānaṃ mukto 'ham iti manyate | sa ca tasya viparyayaḥ | evaṃ tamaso 'ṣṭadhā bhedaḥ | mohasya ca aṣṭavidha evety arthaḥ | yattadaṇimādyaṣṭavidham aiśvaryam uktaṃ tasmin saktā brahmādayo devatā na mokṣapadam icchanti | tasyaiśvaryasya śubhakarmaṇopāttasya kṣaye punaḥ saṃsaranti | ayam aṣṭavidho mohasyāpi bhedaḥ | mahāmohasya daśavidho bhedaḥ | devānāṃ śabdādayaḥ pañcatanmātrākhyā viṣayā aviśeṣāḥ kevalānandarūpā nirupādhidugdhavac chāntādisañjātasukhādivirahitā ye bhavanti svargaprāptau | evaṃ manuṣyāṇāṃ bhautikaśarīratayā sukhaduḥkhamohasampannāḥ śāntaghoramūḍhā bhavantīty eṣa daśavidho mahāmohaḥ | tad eteṣu daśasu brahmendrādayo devā manuṣyāś(p.47) ca tiryagyonyāsaktāś ca dṛśyante | tena hi viṣayebhyaḥ param astīti mūḍhavijñānās tadāsaktyā guṇapuruṣāntaropalabdhirūpaṃ nityaniratiśayasukhābhivyaktaye jñānāvabodhaṃ na kurvantīty eṣa mahāmohaḥ | tenāmī te muktiṃ na bhajante | tāmisro 'ṣṭādaśadheti | devamanuṣyāṇāṃ daśa viṣayāḥ prāg abhihitā aviśeṣasaviśeṣatayā | aṇimādyaiśvaryaṃ cāṣṭaguṇam evam aṣṭādaśadhā bhavati | tebhyaḥ kenacid vaiguṇyenāprāptyābhihitasya yaḥ krodhaḥ sa tāmisra ity ucyate | tathā aṣṭādaśadhā cety arthaḥ | andhatāmisro 'pi bhavati tatsaṅkhya eva | tathā evam aṣṭādaśadhātrāpi | teṣu ca maraṇatrāsād duḥkham utpadyate | aiśvarye vidyamāna aiśvaryaṃ parityajya mṛtyunā hriyamāṇasya gacchāmīti saṅkalpayato yas trāsaḥ so 'ndhatāmisra ity ucyate daśa viṣayānaiśvaryaṃ prāpyāpi bhoktuṃ na labhate 'ntarāle 'pi mriyata iti yāvat | evam amī viparyayasya tamaḥprabhṛtayaḥ pañca bhedā vibhidyamānā dviṣaṣṭibhedāḥ sañjātāḥ | ata ūrdhvam aśakter aṣṭāviṃśatibhedān vakṣyāmaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.