Library·Somadeva: Kathasaritsagara·1·1.4
इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे कथापीठलम्बके तृतीयस् तरङ्गः । चतुर्थस् तरङ्गः । इत्याख्याय कथां मध्ये विन्ध्यान्तः काणभूतये । पुनर्वररुचिस्तस्मै प्रकृतार्थमवर्णयत्
iti mahākaviśrīsomadevabhaṭṭaviracite kathāsaritsāgare kathāpīṭhalambake tṛtīyas taraṅgaḥ / caturthas taraṅgaḥ / ityākhyāya kathāṃ madhye vindhyāntaḥ kāṇabhūtaye / punarvararucistasmai prakṛtārthamavarṇayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं व्याडीन्द्रदत्ताभ्यां सह तत्र वसन् क्रमात् । प्राप्तो ऽहं सर्वविद्यानां पारमुत्क्रान्तशैशवः
evaṃ vyāḍīndradattābhyāṃ saha tatra vasan kramāt / prāpto 'haṃ sarvavidyānāṃ pāramutkrāntaśaiśavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रोत्सवं कदाचिच्च प्रेक्षितुं निर्गता वयम् । कन्यामेकामपश्याम कामस्यास्त्रमसायकम्
indrotsavaṃ kadācicca prekṣituṃ nirgatā vayam / kanyāmekāmapaśyāma kāmasyāstramasāyakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रदत्तो मया पृष्टस्ततः केयं भवेदिति । उपवर्षसुता सेयमुपकोशेति सो ऽब्रवीत्
indradatto mayā pṛṣṭastataḥ keyaṃ bhavediti / upavarṣasutā seyamupakośeti so 'bravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा सखीभिश्च मां ज्ञात्वा प्रीतिपेशलया दृशा । कर्षन्ती मन्मनः कृच्छ्रादगच्छद्भवनं निजम्
sā sakhībhiśca māṃ jñātvā prītipeśalayā dṛśā / karṣantī manmanaḥ kṛcchrādagacchadbhavanaṃ nijam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्णचन्द्रमुखी नीलनीरजोत्तमलोचना । मृणालनालललितभुजा पीनस्तनोज्ज्वला
pūrṇacandramukhī nīlanīrajottamalocanā / mṛṇālanālalalitabhujā pīnastanojjvalā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कम्बुकण्ठी प्रवालाभरदनच्छदशोभिनी । स्मरभूपतिसौन्दर्यमन्दिरेवेन्दिरापरा
kambukaṇṭhī pravālābharadanacchadaśobhinī / smarabhūpatisaundaryamandirevendirāparā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः कामशरापातनिर्भिन्ने हृदये न मे । निशि तस्यामभून्निद्रा तद्विम्बोष्ठपिपासया
tataḥ kāmaśarāpātanirbhinne hṛdaye na me / niśi tasyāmabhūnnidrā tadvimboṣṭhapipāsayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथंचिल्लब्धनिद्रो ऽहमपश्यं रजनीक्षये । शुक्लाम्बरधरां दिव्यां स्त्रियं सा मामभाषत
kathaṃcillabdhanidro 'hamapaśyaṃ rajanīkṣaye / śuklāmbaradharāṃ divyāṃ striyaṃ sā māmabhāṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूर्वभार्योपकोशा ते गुणज्ञा नापरं पतिम् । कंचिदिच्छत्यतश्चिन्ता पुत्र कार्यत्र न त्वया
pūrvabhāryopakośā te guṇajñā nāparaṃ patim / kaṃcidicchatyataścintā putra kāryatra na tvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं सदा शरीरान्तर्वासिनी ते सरस्वती । त्वद्दुःखं नोत्सहे द्रष्टुम् इत्य् उक्त्वान्तर्हिताभवत्
ahaṃ sadā śarīrāntarvāsinī te sarasvatī / tvadduḥkhaṃ notsahe draṣṭum ity uktvāntarhitābhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्रबुद्धो जातास्थो गत्वातिष्ठमहं शनैः । दयितामन्दिरासन्नबालचूततरोरधः
tataḥ prabuddho jātāstho gatvātiṣṭhamahaṃ śanaiḥ / dayitāmandirāsannabālacūtataroradhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथागत्य समाख्यातं तत्सख्या मन्निबन्धनम् । उद्गाढमुपकोशाया नवानङ्गविजृम्भितम्
athāgatya samākhyātaṃ tatsakhyā mannibandhanam / udgāḍhamupakośāyā navānaṅgavijṛmbhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽहं द्विगुणीभूततापस्तामेवमब्रवम् । अदत्तां गुरुबिः स्वेच्छमुपकोशां कथं भजे
tato 'haṃ dviguṇībhūtatāpastāmevamabravam / adattāṃ gurubiḥ svecchamupakośāṃ kathaṃ bhaje
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वरं हि मृत्युर् नाकीर्तिस् तत्सखीहृदयं तव । गुरुभिर्यदि बुध्येत तत्कदाचिच्छिवं भवेत्
varaṃ hi mṛtyur nākīrtis tatsakhīhṛdayaṃ tava / gurubhiryadi budhyeta tatkadācicchivaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेतत्कुरु भद्रे त्वं तां सखीं मां च जीवय । तच्छ्रुत्वा सा गता सख्या मातुः सर्वं न्यवेदयत्
tadetatkuru bhadre tvaṃ tāṃ sakhīṃ māṃ ca jīvaya / tacchrutvā sā gatā sakhyā mātuḥ sarvaṃ nyavedayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तया तत्कथितं भर्तुर् उपवर्षस्य तत्क्षणम् । तेन भ्रातुश्च वर्षस्य तेन तच्चाभिनन्दितम्
tayā tatkathitaṃ bhartur upavarṣasya tatkṣaṇam / tena bhrātuśca varṣasya tena taccābhinanditam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवाहे निश्चिते गत्वा व्याडिरानयति स्म ताम् । वर्षाचार्यनिदेशेन कौशाम्ब्या जननीं मम
vivāhe niścite gatvā vyāḍirānayati sma tām / varṣācāryanideśena kauśāmbyā jananīṃ mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथोपकोशा विधिवत्पित्रा मे प्रतिपादिता । ततो मात्रा गृहिण्या च समं तत्रावसं सुखम्
athopakośā vidhivatpitrā me pratipāditā / tato mātrā gṛhiṇyā ca samaṃ tatrāvasaṃ sukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ कालेन वर्षस्य शिष्यवर्गो महानभूत् । तत्रैकः पाणिनिर्नाम जडबुद्धितरो ऽभवत्
atha kālena varṣasya śiṣyavargo mahānabhūt / tatraikaḥ pāṇinirnāma jaḍabuddhitaro 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स शुश्रूषापरिक्लिष्टः प्रेषितो वर्षभार्यया । अगच्छत्तपसे खिन्नो विद्याकामो हिमालयम्
sa śuśrūṣāparikliṣṭaḥ preṣito varṣabhāryayā / agacchattapase khinno vidyākāmo himālayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र तीव्रेण तपसा तोषितादिन्दुशेखरात् । सर्वविद्यामुखं तेन प्राप्तं व्याकरणं नवम्
tatra tīvreṇa tapasā toṣitādinduśekharāt / sarvavidyāmukhaṃ tena prāptaṃ vyākaraṇaṃ navam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश्चागत्य मामेव वादायाह्वयते स्म सः । प्रवृत्ते चावयोर्वादे प्रयाताः सप्त वासराः
tataścāgatya māmeva vādāyāhvayate sma saḥ / pravṛtte cāvayorvāde prayātāḥ sapta vāsarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्टमे ऽह्नि मया तस्मिञ्जिते तत्समनन्तरम् । नभः स्थेन महाघोरो हुंकारः शंभुना कृतः
aṣṭame 'hni mayā tasmiñjite tatsamanantaram / nabhaḥ sthena mahāghoro huṃkāraḥ śaṃbhunā kṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन प्रणष्टम् ऐन्द्रं तद् अस्मद्व्याकरणं भुवि । जिताः पाणिनिना सर्वे मूर्खीभूता वयं पुनः
tena praṇaṣṭam aindraṃ tad asmadvyākaraṇaṃ bhuvi / jitāḥ pāṇininā sarve mūrkhībhūtā vayaṃ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ संजातनिर्वेदः स्वगृहस्थितये धनम् । हस्ते हिरण्यगुप्तस्य विधाय वणिजो निजम्
atha saṃjātanirvedaḥ svagṛhasthitaye dhanam / haste hiraṇyaguptasya vidhāya vaṇijo nijam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्त्वा तच्चोपकोशायै गतवानस्मि शंकरम् । तपोभिराराधयितुं निराहारो हिमालयम्
uktvā taccopakośāyai gatavānasmi śaṃkaram / tapobhirārādhayituṃ nirāhāro himālayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपकोशा हि मे श्रेयः काङ्क्षन्ती निजमन्दिरे । अतिष्ठत्प्रत्यहं स्नान्ती गङ्गायां नियतव्रता
upakośā hi me śreyaḥ kāṅkṣantī nijamandire / atiṣṭhatpratyahaṃ snāntī gaṅgāyāṃ niyatavratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकदा सा मधौ प्राप्ते क्षामा पाण्डुर्मनोरमा । प्रतिपच्चन्द्रलेखेव जनलोचनहारिणी
ekadā sā madhau prāpte kṣāmā pāṇḍurmanoramā / pratipaccandralekheva janalocanahāriṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्नातुं त्रिपथगां यान्ती दृष्टा राजपुरोधसा । दण्डाधिपतिना चैव कुमारसचिवेन च
snātuṃ tripathagāṃ yāntī dṛṣṭā rājapurodhasā / daṇḍādhipatinā caiva kumārasacivena ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्क्षणात्ते गताः सर्वे स्मरसायकलक्ष्यताम् । सापि तस्मिन्दिने स्नान्ती कथमप्यकरोच्चिरम्
tatkṣaṇātte gatāḥ sarve smarasāyakalakṣyatām / sāpi tasmindine snāntī kathamapyakarocciram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगच्छन्तीं च सायं तां कुमारसचिवो हठात् । अग्रहीदथ साप्येनमवोचत्प्रतिभावती
āgacchantīṃ ca sāyaṃ tāṃ kumārasacivo haṭhāt / agrahīdatha sāpyenamavocatpratibhāvatī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभिप्रेतमिदं भद्र यथा तव यथा मम । किं त्वहं सत्कुलोत्पन्ना प्रवासस्थितभर्तृका
abhipretamidaṃ bhadra yathā tava yathā mama / kiṃ tvahaṃ satkulotpannā pravāsasthitabhartṛkā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथमेवं प्रवर्तेय पश्येत् कोऽपि कदाचन । ततश्च ध्रुवमश्रेयस्त्वया सह भवेन्मम
kathamevaṃ pravarteya paśyet ko'pi kadācana / tataśca dhruvamaśreyastvayā saha bhavenmama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मान्मधूत्सवाक्षिप्तपौरलोके गृहं मम । आगन्तवं ध्रुवं रात्रेः प्रथमे प्रहरे त्वया
tasmānmadhūtsavākṣiptapauraloke gṛhaṃ mama / āgantavaṃ dhruvaṃ rātreḥ prathame prahare tvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्युक्त्वा कृतसंधा सा तेन क्षिप्त विधेर्वशात् । यावत्किंचिद्गता तावन्निरुद्धा सा पुरोधसा
ityuktvā kṛtasaṃdhā sā tena kṣipta vidhervaśāt / yāvatkiṃcidgatā tāvanniruddhā sā purodhasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यापि तत्रैव दिने तद्वदेव तया निशि । संकेतकं द्वितीयस्मिन् प्रहरे पर्यकल्प्यत
tasyāpi tatraiva dine tadvadeva tayā niśi / saṃketakaṃ dvitīyasmin prahare paryakalpyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तां कथंचित् तेनापि प्रयातां किंचिद् अन्तरम् । दण्डाधिपो रुणद्धि स्म तृतीयस् तां सुविह्वलाम्
muktāṃ kathaṃcit tenāpi prayātāṃ kiṃcid antaram / daṇḍādhipo ruṇaddhi sma tṛtīyas tāṃ suvihvalām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ तस्यापि दिवसे तस्मिन्नेव तथैव सा । संकेतकं त्रियामायां तृतीये प्रहरे व्यधात्
atha tasyāpi divase tasminneva tathaiva sā / saṃketakaṃ triyāmāyāṃ tṛtīye prahare vyadhāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दैवात्तेनापि निर्मुक्ता सकम्पा गृहमागता । कर्तव्यां सा स्वचेटीनां संविदं स्वैरमब्रवीत्
daivāttenāpi nirmuktā sakampā gṛhamāgatā / kartavyāṃ sā svaceṭīnāṃ saṃvidaṃ svairamabravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वरं पत्यौ प्रवासस्थे मरणं कुलयोषितः । न तु रूपारमल्लोकलोचनापातपात्रता
varaṃ patyau pravāsasthe maraṇaṃ kulayoṣitaḥ / na tu rūpāramallokalocanāpātapātratā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति संचिन्तयन्ती च स्मरन्ती मां निनाय सा । शोचन्ती स्वं वपुः साध्वी निराहारैव तां निशाम्
iti saṃcintayantī ca smarantī māṃ nināya sā / śocantī svaṃ vapuḥ sādhvī nirāhāraiva tāṃ niśām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रातर्ब्राह्मणपूजार्थं व्यसर्जि वणिजस्तया । चेटी हिरण्यगुप्तस्य किंचिन्मार्गयितुं धनम्
prātarbrāhmaṇapūjārthaṃ vyasarji vaṇijastayā / ceṭī hiraṇyaguptasya kiṃcinmārgayituṃ dhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगत्या सो ऽपि तामेवमेकान्ते वणिराब्रवीत् । भजस्व मां ततो भर्तृस्थापितं ते ददामि तत्
āgatyā so 'pi tāmevamekānte vaṇirābravīt / bhajasva māṃ tato bhartṛsthāpitaṃ te dadāmi tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्छ्रुत्वा साक्षिरहितां मत्वा भर्तृधनस्थितिम् । वणिजं पापमालोक्य खेदामर्षकदर्थिता
tacchrutvā sākṣirahitāṃ matvā bhartṛdhanasthitim / vaṇijaṃ pāpamālokya khedāmarṣakadarthitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यामेवात्र संकेतं रात्रौ तस्यापि पश्चिमे । शेषे पतिव्रता यामे साकरोदथ सो ऽगमत्
tasyāmevātra saṃketaṃ rātrau tasyāpi paścime / śeṣe pativratā yāme sākarodatha so 'gamat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः साकारयद्भूरि चेटीभिः कुण्डकस्थितम् । कस्तूरिकादिसंयुक्तं कज्जलं तैलमिश्रितम्
tataḥ sākārayadbhūri ceṭībhiḥ kuṇḍakasthitam / kastūrikādisaṃyuktaṃ kajjalaṃ tailamiśritam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तल्लिप्ताश्चेलखण्डाश्च चत्वारो विहितास्तया । मञ्जूषा कारिता चाभुत्स्थूला सबहिरर्गला
talliptāścelakhaṇḍāśca catvāro vihitāstayā / mañjūṣā kāritā cābhutsthūlā sabahirargalā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ तस्मिन्महावेषो वसन्तोत्सववासरे । आययौ प्रथमे यामे कुमारसचिवो निशि
atha tasminmahāveṣo vasantotsavavāsare / āyayau prathame yāme kumārasacivo niśi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अलक्षितं प्रविष्टं तमुपकोशेदमब्रवीत् । अस्नातं न स्पृशामि त्वां तत्स्नाहि प्रविशान्तरम्
alakṣitaṃ praviṣṭaṃ tamupakośedamabravīt / asnātaṃ na spṛśāmi tvāṃ tatsnāhi praviśāntaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गीकुर्वन्स तन्मूढश्चेटिकाभिः प्रवेशितः । अभ्यन्तरगृहं गुप्तमन्धकारमयं ततः
aṅgīkurvansa tanmūḍhaśceṭikābhiḥ praveśitaḥ / abhyantaragṛhaṃ guptamandhakāramayaṃ tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गृहीत्वा तत्र तस्यान्तर्वस्त्राण्याभरणानि च । चेलखण्डं तमेकं च दत्त्वान्तर्वाससः कृते
gṛhītvā tatra tasyāntarvastrāṇyābharaṇāni ca / celakhaṇḍaṃ tamekaṃ ca dattvāntarvāsasaḥ kṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आ शिरः पादमङ्गेषु ताभिस्तत्तैलकज्जलम् । अभ्यङ्गभङ्ग्या पापस्य न्यस्तं घनमपश्यतः
ā śiraḥ pādamaṅgeṣu tābhistattailakajjalam / abhyaṅgabhaṅgyā pāpasya nyastaṃ ghanamapaśyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतिष्ठन्मर्दयन्त्यस्तत्प्रत्यङ्गं यावदस्य ताः । तावद्द्वितीये प्रहरे स पुरोधा उपागमत्
atiṣṭhanmardayantyastatpratyaṅgaṃ yāvadasya tāḥ / tāvaddvitīye prahare sa purodhā upāgamat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मित्त्रं वररुचेः प्राप्तः किमप्येष पुरोहितः । तदिह प्रविशेत्युक्त्वा चेट्यस्तास्तं तथाविधम्
mittraṃ vararuceḥ prāptaḥ kimapyeṣa purohitaḥ / tadiha praviśetyuktvā ceṭyastāstaṃ tathāvidham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुमारसचिवं नग्नं मञ्जूषायां ससंभ्रमम् । निचिक्षिपुरथाबध्नन्नर्गलेन बहिश्च ताम्
kumārasacivaṃ nagnaṃ mañjūṣāyāṃ sasaṃbhramam / nicikṣipurathābadhnannargalena bahiśca tām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽपि स्नानमिषान्नीतस्तमस्यन्तः पुरोहितः । तथैव हृतवस्त्रादिस्तैलकज्जलमर्दनैः
so 'pi snānamiṣānnītastamasyantaḥ purohitaḥ / tathaiva hṛtavastrādistailakajjalamardanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेलखण्डधरस्तावच्चेटिकाभिर्विमोहितः । यावत्तृतीये प्रहरे दण्डाधिपतिरागमत्
celakhaṇḍadharastāvacceṭikābhirvimohitaḥ / yāvattṛtīye prahare daṇḍādhipatirāgamat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदागमनजाच्चैव चेटीभिः सहसा भयात् । आद्यवत्सो ऽपि निक्षिप्तो मञ्जूषायां पुरोहितः
tadāgamanajāccaiva ceṭībhiḥ sahasā bhayāt / ādyavatso 'pi nikṣipto mañjūṣāyāṃ purohitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य दत्त्वार्गलं ताभिः स्नानव्याजात् प्रवेश्य सः । दण्डाधिपो ऽपि तत्रैव तावत्कज्जलमर्दनैः
tasya dattvārgalaṃ tābhiḥ snānavyājāt praveśya saḥ / daṇḍādhipo 'pi tatraiva tāvatkajjalamardanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यवद्विप्रलब्धो ऽभूच्चेलखण्डैककर्पटः । यावत्स पश्चिमे यामे वणिक्तत्रागतो ऽभवत्
anyavadvipralabdho 'bhūccelakhaṇḍaikakarpaṭaḥ / yāvatsa paścime yāme vaṇiktatrāgato 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्दर्शनभयं दत्त्वा क्षिप्तो दण्डाधिपो ऽप्यथ । मञ्जूषायां स चेटीभिर्दत्तं च बहिरर्गलम्
taddarśanabhayaṃ dattvā kṣipto daṇḍādhipo 'pyatha / mañjūṣāyāṃ sa ceṭībhirdattaṃ ca bahirargalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते च त्रयो ऽन्धतामिस्रवसभ्यासोद्यता इव । मञ्जूषायां भियान्योन्यं स्पर्शं लब्ध्वापि नालपन्
te ca trayo 'ndhatāmisravasabhyāsodyatā iva / mañjūṣāyāṃ bhiyānyonyaṃ sparśaṃ labdhvāpi nālapan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दत्त्वाथ दीपं गेहे ऽत्र वणिजं तं प्रवेश्य सा । उपकोशावदद्देहि तन्मे भर्त्रार्पितं धनम्
dattvātha dīpaṃ gehe 'tra vaṇijaṃ taṃ praveśya sā / upakośāvadaddehi tanme bhartrārpitaṃ dhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्छ्रुत्वा शून्यमालोक्य गृहं सो ऽप्यवदच्छठः । उक्तं मया ददाम्येव यद्भर्त्रा स्थापितं धनम्
tacchrutvā śūnyamālokya gṛhaṃ so 'pyavadacchaṭhaḥ / uktaṃ mayā dadāmyeva yadbhartrā sthāpitaṃ dhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपकोशापि मञ्जूषां श्रावयन्ती ततो ऽब्रवीत् । एतद्धिरण्यगुप्तस्य वचः शृणुत देवताः
upakośāpi mañjūṣāṃ śrāvayantī tato 'bravīt / etaddhiraṇyaguptasya vacaḥ śṛṇuta devatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्त्वा चैव निर्वाप्य दीपं सो ऽप्य् अन्यवद्वणिक् । लिप्तः स्नानापदेशेन चेटीभिः कज्जलैश् चिरम्
ity uktvā caiva nirvāpya dīpaṃ so 'py anyavadvaṇik / liptaḥ snānāpadeśena ceṭībhiḥ kajjalaiś ciram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ गच्छ गता रात्रिर् इत्य् उक्तः स निशाक्षये । अनिच्छन् गलहस्तेन ताभिर् निर्वासितस् ततः
atha gaccha gatā rātrir ity uktaḥ sa niśākṣaye / anicchan galahastena tābhir nirvāsitas tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ चीरैकवसनो मषीलिप्तः पदे पदे । भक्ष्यमाणः श्वभिः प्राप लज्जमानो निजं गृहम्
atha cīraikavasano maṣīliptaḥ pade pade / bhakṣyamāṇaḥ śvabhiḥ prāpa lajjamāno nijaṃ gṛham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र दासजनस्यापि तां प्रक्षालयतो मषीम् । नाशकत्संमुखे स्थातुं कष्टो ह्यविनयक्रमः
tatra dāsajanasyāpi tāṃ prakṣālayato maṣīm / nāśakatsaṃmukhe sthātuṃ kaṣṭo hyavinayakramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपकोशाप्य् अथ प्रातश् चेटिकानुगता गता । गुरूणाम् अनिवेद्यैव राज्ञो नन्दस्य मन्दिरम्
upakośāpy atha prātaś ceṭikānugatā gatā / gurūṇām anivedyaiva rājño nandasya mandiram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वणिग्घिरण्यगुप्तो मे भर्त्रा न्यासीकृतं धनम् । जिहीर्षतीति विज्ञप्तस् तत्र राजा तया स्वयम्
vaṇigghiraṇyagupto me bhartrā nyāsīkṛtaṃ dhanam / jihīrṣatīti vijñaptas tatra rājā tayā svayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन तच् च परिज्ञातुं तत्रैवानायितो वणिक् । मद्धस्ते किंचिद् अप्य् अस्या देव नास्तीत्य् अभाषत
tena tac ca parijñātuṃ tatraivānāyito vaṇik / maddhaste kiṃcid apy asyā deva nāstīty abhāṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपकोशा ततो ऽवादीत्सन्ति मे देव साक्षिणः । मञ्जूषायां गतः क्षिप्त्वा भर्ता मे गृहदेवताः
upakośā tato 'vādītsanti me deva sākṣiṇaḥ / mañjūṣāyāṃ gataḥ kṣiptvā bhartā me gṛhadevatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्ववाचा पुरतस्तासामनेनाङ्गीकृतं धनम् । तामानाय्येह मञ्जूषां पृच्छ्यन्तां देवतास्त्वया
svavācā puratastāsāmanenāṅgīkṛtaṃ dhanam / tāmānāyyeha mañjūṣāṃ pṛcchyantāṃ devatāstvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्छ्रुत्वा विस्मयाद्राजा तदानयनमादिशत् । ततः क्षणात् सा मञ्जूषा प्रापिता बहुभिर्जनैः
tacchrutvā vismayādrājā tadānayanamādiśat / tataḥ kṣaṇāt sā mañjūṣā prāpitā bahubhirjanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथोपकोशा वक्ति स्म सत्यं वदत देवताः । यदुक्तं वणिजानेन ततो यात निजं गृहम्
athopakośā vakti sma satyaṃ vadata devatāḥ / yaduktaṃ vaṇijānena tato yāta nijaṃ gṛham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नो चेद्ददाम्यहं युष्मान्सदस्युद्घाटयामि वा । तच्छ्रुत्वा भीतभीतास्ते मञ्जूषास्था बभाषिरे
no ceddadāmyahaṃ yuṣmānsadasyudghāṭayāmi vā / tacchrutvā bhītabhītāste mañjūṣāsthā babhāṣire
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यं समक्षम् अस्माकम् अनेनाङ्गीकृतं धनम् । ततो निरुत्तरः सर्वं स वणिक् तत् प्रपद्यत
satyaṃ samakṣam asmākam anenāṅgīkṛtaṃ dhanam / tato niruttaraḥ sarvaṃ sa vaṇik tat prapadyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपकोशामथाभ्यर्थ्य राज्ञा त्वतिकुतूहलात् । सदस्युद्घाटिता तत्र मञ्जूषा स्फोटितार्गला
upakośāmathābhyarthya rājñā tvatikutūhalāt / sadasyudghāṭitā tatra mañjūṣā sphoṭitārgalā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निष्कृष्टास्ते ऽपि पुरुषास्तमः पिण्डा इव त्रयः । कृच्छ्राच्च प्रत्यभिज्ञाता मन्त्रिभिर्भूभृता तथा
niṣkṛṣṭāste 'pi puruṣāstamaḥ piṇḍā iva trayaḥ / kṛcchrācca pratyabhijñātā mantribhirbhūbhṛtā tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रहसत्स्वथ सर्वेषु किमेतदिति कौतुकात् । राज्ञा पृष्टा सती सर्वमुपकोशा शशंस तत्
prahasatsvatha sarveṣu kimetaditi kautukāt / rājñā pṛṣṭā satī sarvamupakośā śaśaṃsa tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अचिन्त्यं शीलगुप्तानां चरितं कुलयोषिताम् । इति चाभिननन्दुस्तामुपकोशां सभासदः
acintyaṃ śīlaguptānāṃ caritaṃ kulayoṣitām / iti cābhinanandustāmupakośāṃ sabhāsadaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् ते हृतसर्वस्वाः परदारिषिणो ऽखिलाः । राज्ञा निर्वासिता देशादशीलं कस्य भूतये
tatas te hṛtasarvasvāḥ paradāriṣiṇo 'khilāḥ / rājñā nirvāsitā deśādaśīlaṃ kasya bhūtaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भगिनी मे त्वमित्युक्त्वा दत्त्वा प्रीत्या धनं बहु । उपकोशापि भूपेन प्रेषिता गृहमागमत्
bhaginī me tvamityuktvā dattvā prītyā dhanaṃ bahu / upakośāpi bhūpena preṣitā gṛhamāgamat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्षोपवर्षौ तद्बुद्ध्वा साध्वीं तामभ्यनन्दताम् । सर्वश्च विस्मयस्मेरः पुरे तत्राभवज्जनः
varṣopavarṣau tadbuddhvā sādhvīṃ tāmabhyanandatām / sarvaśca vismayasmeraḥ pure tatrābhavajjanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रान्तरे तुषाराद्रौ कृत्वा तीव्रतरं तपः । आराधितो मया देवो वरदः पार्वतीपतिः
atrāntare tuṣārādrau kṛtvā tīvrataraṃ tapaḥ / ārādhito mayā devo varadaḥ pārvatīpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेव तेन शास्त्रं मे पाणिनीयं प्रकाशितम् । तदिच्छानुग्रहादेव मया पूर्णीकृतं च तत्
tadeva tena śāstraṃ me pāṇinīyaṃ prakāśitam / tadicchānugrahādeva mayā pūrṇīkṛtaṃ ca tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽहं गृहम् आगच्छम् अज्ञाताध्वपरिश्रमः । निशाकरकलामौलिप्रसादामृतनिर्भरः
tato 'haṃ gṛham āgaccham ajñātādhvapariśramaḥ / niśākarakalāmauliprasādāmṛtanirbharaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ मातुर् गुरूणां च कृतपादाभिवन्दनः । तत्रोपकोशावृत्तान्तं तम् अश्रौषं महाद्भुतम्
atha mātur gurūṇāṃ ca kṛtapādābhivandanaḥ / tatropakośāvṛttāntaṃ tam aśrauṣaṃ mahādbhutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन मे परमां भूमिमात्मन्यानन्दविस्मयौ । तस्यां च सहजस्नेहबहुमानावगच्छताम्
tena me paramāṃ bhūmimātmanyānandavismayau / tasyāṃ ca sahajasnehabahumānāvagacchatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्षो ऽथ मन्मुखादैच्छच्छ्रोतुं व्याकरणं नवम् । ततः प्रकाशितं स्वामिकुमारेणैव तस्य तत्
varṣo 'tha manmukhādaicchacchrotuṃ vyākaraṇaṃ navam / tataḥ prakāśitaṃ svāmikumāreṇaiva tasya tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो व्याडीन्द्रदत्ताभ्यां विज्ञप्तो दक्षिणां प्रति । गुरुर्वर्षो ऽब्रवीत् स्वर्णकोटिर् मे दीयताम् इति
tato vyāḍīndradattābhyāṃ vijñapto dakṣiṇāṃ prati / gururvarṣo 'bravīt svarṇakoṭir me dīyatām iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गीकृत्य गुरोर्वाक्यं तौ च मामित्यवोचताम् । एहि राज्ञः सखे नन्दाद्याचितुं गुरुदक्षिणाम्
aṅgīkṛtya gurorvākyaṃ tau ca māmityavocatām / ehi rājñaḥ sakhe nandādyācituṃ gurudakṣiṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गच्छामो नान्यतो ऽस्माभिरियत्काञ्चनमाप्यते । नवाधिकाया नवतेः कोटीनामधिपो हि सः
gacchāmo nānyato 'smābhiriyatkāñcanamāpyate / navādhikāyā navateḥ koṭīnāmadhipo hi saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाचा तेनोपकोशा च प्राग्धर्मभगिनी कृता । अतः श्यालः स ते किंचित्त्वद्गुणैः समवाप्यते
vācā tenopakośā ca prāgdharmabhaginī kṛtā / ataḥ śyālaḥ sa te kiṃcittvadguṇaiḥ samavāpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति निश्चित्य नन्दस्य भूपतेः कटकं वयम् । अयोध्यास्थमगच्छाम त्रयः सब्रह्मचारिणः
iti niścitya nandasya bhūpateḥ kaṭakaṃ vayam / ayodhyāsthamagacchāma trayaḥ sabrahmacāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राप्तमात्रेषु चास्मासु स राजा पञ्चतां गतः । राष्ट्रे कोलाहलं जातं विषादेन सहैव नः
prāptamātreṣu cāsmāsu sa rājā pañcatāṃ gataḥ / rāṣṭre kolāhalaṃ jātaṃ viṣādena sahaiva naḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवोचदिन्द्रदत्तो ऽथ तत्क्षणं योगसिद्धिमान् । गतासोरस्य भूपस्य शरीरं प्रविशाम्यहम्
avocadindradatto 'tha tatkṣaṇaṃ yogasiddhimān / gatāsorasya bhūpasya śarīraṃ praviśāmyaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थी वररुचिर्मे ऽस्तु दास्याम्यस्मै च काञ्चनम् । व्याडी रक्षतु मे देहं ततः प्रत्यागमावधि
arthī vararucirme 'stu dāsyāmyasmai ca kāñcanam / vyāḍī rakṣatu me dehaṃ tataḥ pratyāgamāvadhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्युक्त्वा नन्ददेहान्तरिन्द्रदत्तः समाविशत् । प्रत्युज्जीवति भूपे च राष्ट्रे तत्रोत्सवो ऽभवत्
ityuktvā nandadehāntarindradattaḥ samāviśat / pratyujjīvati bhūpe ca rāṣṭre tatrotsavo 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शून्ये देवगृहे देहमिन्द्रदत्तस्य रक्षितुम् । व्याडौ स्थिते गतो ऽभूवमहं राजकुलं तदा
śūnye devagṛhe dehamindradattasya rakṣitum / vyāḍau sthite gato 'bhūvamahaṃ rājakulaṃ tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रविश्य स्वस्तिकारं च विधाय गुरुदक्षिणाम् । योगनन्दो मया तत्र हेमकोटिं स याचितः
praviśya svastikāraṃ ca vidhāya gurudakṣiṇām / yoganando mayā tatra hemakoṭiṃ sa yācitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स शकटालाख्यं सत्यनन्दस्य मन्त्रिणम् । सुवर्णकोटिमेतस्मै दापयेति समादिशत्
tataḥ sa śakaṭālākhyaṃ satyanandasya mantriṇam / suvarṇakoṭimetasmai dāpayeti samādiśat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृतस्य जीवितं दृष्ट्वा सद्यश्च प्राप्तिमर्थिनः । स तत्त्वं ज्ञातवान्मन्त्री किमज्ञेयं हि धीमताम्
mṛtasya jīvitaṃ dṛṣṭvā sadyaśca prāptimarthinaḥ / sa tattvaṃ jñātavānmantrī kimajñeyaṃ hi dhīmatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देव दीयत इत्युक्त्वा स च मन्त्रीत्यचिन्तयत् । नन्दस्य तनयो बालो राज्यं च बहुशत्रुमत्
deva dīyata ityuktvā sa ca mantrītyacintayat / nandasya tanayo bālo rājyaṃ ca bahuśatrumat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्संप्रत्यत्र रक्षामि तस्य देहमपीदृशम् । निश्चित्यैतत्स तत्कालं शवान्सर्वानदाहयत्
tatsaṃpratyatra rakṣāmi tasya dehamapīdṛśam / niścityaitatsa tatkālaṃ śavānsarvānadāhayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चारैरन्विष्य तन्मध्ये लब्ध्वा देवगृहात्ततः । व्याडिं विधूय तद्दग्धमिन्द्रदत्तकलेवरम्
cārairanviṣya tanmadhye labdhvā devagṛhāttataḥ / vyāḍiṃ vidhūya taddagdhamindradattakalevaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रान्तरे च राजानं हेमकोटिसमर्पणे । त्वरमाणमथाह स्म शकटालो विचारयन्
atrāntare ca rājānaṃ hemakoṭisamarpaṇe / tvaramāṇamathāha sma śakaṭālo vicārayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्सवाक्षिप्तचित्तो ऽयं सर्वः परिजनः स्थितः । क्षणं प्रतीक्षतामेष विप्रो यावद्ददाम्यहम्
utsavākṣiptacitto 'yaṃ sarvaḥ parijanaḥ sthitaḥ / kṣaṇaṃ pratīkṣatāmeṣa vipro yāvaddadāmyaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथैत्य योगनन्दस्य व्याडिना क्रन्दितं पुरः । अब्रह्मण्यमनुत्क्रान्तजीवो योगस्थितो द्विजः
athaitya yoganandasya vyāḍinā kranditaṃ puraḥ / abrahmaṇyamanutkrāntajīvo yogasthito dvijaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनाथशव इत्यद्य बलाद्दग्धस्तवोदये । तच्छ्रुत्वा योगनन्दस्य काप्यवस्थाभवच्छुचा
anāthaśava ityadya balāddagdhastavodaye / tacchrutvā yoganandasya kāpyavasthābhavacchucā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहदाहात्स्थिरे तस्मिञ्जाते निर्गत्य मे ददौ । सुवर्णकोटिं स ततः शकटालो महामतिः
dehadāhātsthire tasmiñjāte nirgatya me dadau / suvarṇakoṭiṃ sa tataḥ śakaṭālo mahāmatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योगनन्दो ऽथ विजने सशोको व्याडिमब्रवीत् । शूद्रीभूतो ऽस्मि विप्रो ऽपि किं श्रिया स्थिरयापि मे
yoganando 'tha vijane saśoko vyāḍimabravīt / śūdrībhūto 'smi vipro 'pi kiṃ śriyā sthirayāpi me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्छ्रुत्वाश्वास्य तं व्याडिः कालोचितमभाषत । ज्ञातो ऽसि शकटालेन तदेनं चिन्तयाधुना
tacchrutvāśvāsya taṃ vyāḍiḥ kālocitamabhāṣata / jñāto 'si śakaṭālena tadenaṃ cintayādhunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महामन्त्री ह्ययं स्वेच्छमचिरात्त्वां विनाशयेत् । पूर्वनन्दसुतं कुर्याच् चन्द्रगुप्तं हि भूमिपम्
mahāmantrī hyayaṃ svecchamacirāttvāṃ vināśayet / pūrvanandasutaṃ kuryāc candraguptaṃ hi bhūmipam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद्वररुचिं मन्त्रिमुख्यत्वे कुरु येन ते । एतद्बुद्ध्या भवेद्राज्यं स्थिरं दिव्यानुभावया
tasmādvararuciṃ mantrimukhyatve kuru yena te / etadbuddhyā bhavedrājyaṃ sthiraṃ divyānubhāvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्युक्तैव गते व्याडौ दातुं तां गुरुदक्षिणाम् । तदैवानीय दत्ता मे योगनन्देन मन्त्रिता
ityuktaiva gate vyāḍau dātuṃ tāṃ gurudakṣiṇām / tadaivānīya dattā me yoganandena mantritā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथोक्तः स मया राजा ब्राह्मण्ये हारिते ऽपि ते । राज्यं नैव स्थिरं मन्ये शकटाले पदस्थिते
athoktaḥ sa mayā rājā brāhmaṇye hārite 'pi te / rājyaṃ naiva sthiraṃ manye śakaṭāle padasthite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मान्नाशय युक्त्यैनमिति मन्त्रे मयोदिते । योगनन्दो ऽन्धकूपान्तः शकटालं तमक्षिपत्
tasmānnāśaya yuktyainamiti mantre mayodite / yoganando 'ndhakūpāntaḥ śakaṭālaṃ tamakṣipat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.