Somadeva: Kathasaritsagara 1.5

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे कथापीठलम्बके चतुर्थस् तरङ्गः । पञ्चमस् तरङ्गः । एवमुक्त्वा वररुचिः पुनरेतदवर्णयत् । कालेन योगनन्दो ऽथ कामादिवशमाययौ

iti mahākaviśrīsomadevabhaṭṭaviracite kathāsaritsāgare kathāpīṭhalambake caturthas taraṅgaḥ / pañcamas taraṅgaḥ / evamuktvā vararuciḥ punaretadavarṇayat / kālena yoganando 'tha kāmādivaśamāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गजेन्द्र इव मत्तश्च नापैक्षत स किंचन । अकाण्डपातोपनता कं न लक्ष्मीर् विमोहयेत्

gajendra iva mattaśca nāpaikṣata sa kiṃcana / akāṇḍapātopanatā kaṃ na lakṣmīr vimohayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अचिन्तयं ततश्चाहं राजा तावद्विशृङ्खलः । तत्कार्यचिन्तयाक्रान्तः स्वधर्मो मे ऽवसीदति

acintayaṃ tataścāhaṃ rājā tāvadviśṛṅkhalaḥ / tatkāryacintayākrāntaḥ svadharmo me 'vasīdati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्वरं सहायं तं शकटालं समुद्धरे । क्रियेता चेद्विरुद्धं च किं द कुर्यान्मयि स्थिते

tasmādvaraṃ sahāyaṃ taṃ śakaṭālaṃ samuddhare / kriyetā cedviruddhaṃ ca kiṃ da kuryānmayi sthite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निश्चित्यैतन्मयाभ्यर्थ्य राजानं सो ऽन्धकूपतः । उद्धृतः शकटालो ऽथ मृदवो हि द्विजातयः

niścityaitanmayābhyarthya rājānaṃ so 'ndhakūpataḥ / uddhṛtaḥ śakaṭālo 'tha mṛdavo hi dvijātayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्जयो योगनन्दो ऽयं स्थिते वररुचावतः । आश्रये वैतसीं वृत्तिं कालं तावत्प्रतीक्षितुम्

durjayo yoganando 'yaṃ sthite vararucāvataḥ / āśraye vaitasīṃ vṛttiṃ kālaṃ tāvatpratīkṣitum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति संचिन्त्य स प्राज्ञः शकटालो मदिच्छया । अकरोद्राजकार्याणि पुनः संप्राप्य मन्त्रिताम्

iti saṃcintya sa prājñaḥ śakaṭālo madicchayā / akarodrājakāryāṇi punaḥ saṃprāpya mantritām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कदाचिद्योगनन्दो ऽथ निर्गतो नगराद्वहिः । श्लिष्यत्पञ्चाङ्गुलिं हस्तं गङ्गामध्ये व्यलोकयत्

kadācidyoganando 'tha nirgato nagarādvahiḥ / śliṣyatpañcāṅguliṃ hastaṃ gaṅgāmadhye vyalokayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमेतदिति पप्रच्छ मामाहूय स तत्क्षणम् । अहं च द्वे निजाङ्गुल्यौ दिशि तस्यामदर्शयम्

kimetaditi papraccha māmāhūya sa tatkṣaṇam / ahaṃ ca dve nijāṅgulyau diśi tasyāmadarśayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेन तस्मिंस्तिरोभूते हस्ते राजातिविस्मयात् । भूयो ऽपि तदपृच्छन्मां ततश्चाहं तमब्रवम्

tena tasmiṃstirobhūte haste rājātivismayāt / bhūyo 'pi tadapṛcchanmāṃ tataścāhaṃ tamabravam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चभिर्मिलितैः किं यज्जगतीह न साध्यते । इत्युक्तवानसौ हस्तः श्वाङ्गुलीः पञ्च दर्शयन्

pañcabhirmilitaiḥ kiṃ yajjagatīha na sādhyate / ityuktavānasau hastaḥ śvāṅgulīḥ pañca darśayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽस्य राजन् नङ्गुल्याव् एते द्वे दर्शिते मया । ऐकचित्ये द्वयोरेव किमसाध्यं भवेदिति

tato 'sya rājan naṅgulyāv ete dve darśite mayā / aikacitye dvayoreva kimasādhyaṃ bhavediti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्ते गूढविज्ञाने समतुष्यत्ततो नृपः । शकटालो व्यषीदच्च मद्बुद्धिं वीक्ष्य दुर्जयाम्

ityukte gūḍhavijñāne samatuṣyattato nṛpaḥ / śakaṭālo vyaṣīdacca madbuddhiṃ vīkṣya durjayām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकदा योगनन्दश्च दृष्टवान्महिषीं निजाम् । वातायनाग्रात् पश्यन्तीं ब्राह्मणातिथिमुन्मुखम्

ekadā yoganandaśca dṛṣṭavānmahiṣīṃ nijām / vātāyanāgrāt paśyantīṃ brāhmaṇātithimunmukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्मात्रादेव कुपितो राजा विप्रस तस्य सः । आदिशद्बधमीर्ष्या हि विवेकपरिपन्थिनी

tanmātrādeva kupito rājā viprasa tasya saḥ / ādiśadbadhamīrṣyā hi vivekaparipanthinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हन्तुं वध्यभुवं तस्मिन् नीयमाने द्विजे तदा । अहसद्गतजीवो ऽपि मत्स्यो विपणिमध्यगः

hantuṃ vadhyabhuvaṃ tasmin nīyamāne dvije tadā / ahasadgatajīvo 'pi matsyo vipaṇimadhyagaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदैव राजा तद्बुद्ध्वा वधं तस्य न्यवारयत् । विप्रस्य मामपृच्छच्च मत्स्यहासस्य कारणम्

tadaiva rājā tadbuddhvā vadhaṃ tasya nyavārayat / viprasya māmapṛcchacca matsyahāsasya kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरूप्य कथयाम्येतदित्युक्त्वा निर्गतं च माम् । चिन्तितोपस्थितैकान्ते सरस्वत्येवमब्रवीत्

nirūpya kathayāmyetadityuktvā nirgataṃ ca mām / cintitopasthitaikānte sarasvatyevamabravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्य तालतरोः पृष्ठे तिष्ठ रात्राबलक्षितः । अत्र श्रोष्यसि मत्स्यस्य हासहेतुम् असंशयम्

asya tālataroḥ pṛṣṭhe tiṣṭha rātrābalakṣitaḥ / atra śroṣyasi matsyasya hāsahetum asaṃśayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छ्रुत्वा निशि तत्राहं गत्वा तालोपरि स्थितः । अपश्यं राक्षसीं घोरां बालैः पुत्रैः सहागतम्

tacchrutvā niśi tatrāhaṃ gatvā tālopari sthitaḥ / apaśyaṃ rākṣasīṃ ghorāṃ bālaiḥ putraiḥ sahāgatam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सा भक्ष्यं याचमानांस्तानवादीत्प्रतिपाल्यताम् । प्रातर्वो विप्रमांसानि दास्याम्यद्य हतो न सः

sā bhakṣyaṃ yācamānāṃstānavādītpratipālyatām / prātarvo vipramāṃsāni dāsyāmyadya hato na saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्मात्स न हतो ऽद्येति पृष्टा तैरब्रवीत्पुनः । तं हि दृष्ट्व मृतो ऽपीह मत्स्यो हसितवानिति

kasmātsa na hato 'dyeti pṛṣṭā tairabravītpunaḥ / taṃ hi dṛṣṭva mṛto 'pīha matsyo hasitavāniti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हसितं किमु तेनेति पृष्टा भूयः सुतैश्च सा । अवोचद्राक्षसी राज्ञः सर्वा राज्ञो ऽपि विप्लुताः

hasitaṃ kimu teneti pṛṣṭā bhūyaḥ sutaiśca sā / avocadrākṣasī rājñaḥ sarvā rājño 'pi viplutāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वत्रान्तःपुरे ह्यत्र स्त्रीरूपाः पुरुषाः स्थिताः । हन्यते ऽनपराधस् तु विप्र इत्य् अहसत् तिमिः

sarvatrāntaḥpure hyatra strīrūpāḥ puruṣāḥ sthitāḥ / hanyate 'naparādhas tu vipra ity ahasat timiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूतानां पार्थिवात्यर्थनिर्विवेकत्वहासिनाम् । सर्वान्तश्चारिणां ह्येता भवन्त्येव च विक्रियाः

bhūtānāṃ pārthivātyarthanirvivekatvahāsinām / sarvāntaścāriṇāṃ hyetā bhavantyeva ca vikriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत्तस्या वचः श्रुत्वा ततो ऽपक्रान्तवाहनम् । प्राप्तश्च मत्स्यहासस्य हेतुं राज्ञे न्यवेदयम्

etattasyā vacaḥ śrutvā tato 'pakrāntavāhanam / prāptaśca matsyahāsasya hetuṃ rājñe nyavedayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्य चान्तःपुरेभ्यस् तान् स्त्रीरूपान् पुरुषांस् ततः । बह्व् अमन्यत मां राजा वधाद्विप्रं च मुक्तवान्

prāpya cāntaḥpurebhyas tān strīrūpān puruṣāṃs tataḥ / bahv amanyata māṃ rājā vadhādvipraṃ ca muktavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादि चेष्टितं दृष्ट्वा तस्य राज्ञो विशृङ्खलम् । खिन्ने मयि कदाचिच्च तत्रागाच्चित्रकृन्नवः

ityādi ceṣṭitaṃ dṛṣṭvā tasya rājño viśṛṅkhalam / khinne mayi kadācicca tatrāgāccitrakṛnnavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलिखत् स महादेवीं योगनन्दं च तं पटे । सजीवम् इव तच्चित्रं वाक्चेष्टारहितं त्व् अभूत्

alikhat sa mahādevīṃ yoganandaṃ ca taṃ paṭe / sajīvam iva taccitraṃ vākceṣṭārahitaṃ tv abhūt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं च चित्रकरं राजा तुष्टो वित्तैरपूरयत् । तं च वासगृहे चित्रपटं भित्तावकारयत्

taṃ ca citrakaraṃ rājā tuṣṭo vittairapūrayat / taṃ ca vāsagṛhe citrapaṭaṃ bhittāvakārayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकदा च प्रविष्टस्य वासके तत्र सा मम । संपूर्णलक्षणा देवी प्रतिभाति स्म चित्रगा

ekadā ca praviṣṭasya vāsake tatra sā mama / saṃpūrṇalakṣaṇā devī pratibhāti sma citragā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्षणान्तरसंबन्धादभ्यूह्य प्रतिभावशात् । अथाकार्षमहं तस्यास्तिलकं मेखलापदे

lakṣaṇāntarasaṃbandhādabhyūhya pratibhāvaśāt / athākārṣamahaṃ tasyāstilakaṃ mekhalāpade

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संपूर्णलक्षणां तेन कृत्वैनां गतवानहम् । प्रविष्टो योगनन्दो ऽथ तिलकं तं व्यलोकयत्

saṃpūrṇalakṣaṇāṃ tena kṛtvaināṃ gatavānaham / praviṣṭo yoganando 'tha tilakaṃ taṃ vyalokayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केनायं रचितो ऽत्रेति सो ऽपृच्छच्च महत्तरान् । ते च न्यवेदयंस्तस्मै कर्तारं तिलकस्य माम्

kenāyaṃ racito 'treti so 'pṛcchacca mahattarān / te ca nyavedayaṃstasmai kartāraṃ tilakasya mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देव्या गुप्तप्रदेशस्थमिमं नान्यो मया विना । वेत्ति तज्ज्ञातवानेवमसौ वररुचिः कथम्

devyā guptapradeśasthamimaṃ nānyo mayā vinā / vetti tajjñātavānevamasau vararuciḥ katham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

छन्नः कृतो ऽमुना नूनं ममान्तःपुरविप्लवः । दृष्टवानत एवायं स्त्रीरूपांस्तत्र तान्नरान्

channaḥ kṛto 'munā nūnaṃ mamāntaḥpuraviplavaḥ / dṛṣṭavānata evāyaṃ strīrūpāṃstatra tānnarān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति संचिन्तयामास योगनन्दः क्रुधा ज्वलन् । जायन्ते बत मूढानां संवाद अपि तादृशाः

iti saṃcintayāmāsa yoganandaḥ krudhā jvalan / jāyante bata mūḍhānāṃ saṃvāda api tādṛśāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स्वैरं समाहूय शकटालं समादिशत् । त्वया वररुचिर्वध्यो देवीविध्वंसनादिति

tataḥ svairaṃ samāhūya śakaṭālaṃ samādiśat / tvayā vararucirvadhyo devīvidhvaṃsanāditi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा ज्ञापयसीत्युक्त्वा शकटालो ऽगमद्बहिः । अचिन्तयच्च शक्तिः स्याद्धन्तुं वररुचिं न मे

yathā jñāpayasītyuktvā śakaṭālo 'gamadbahiḥ / acintayacca śaktiḥ syāddhantuṃ vararuciṃ na me

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्यबुद्धिप्रभावो ऽसाबुद्धर्ता च ममापदः । विप्रस्य तद्वरं गुप्तं संप्रति स्वीकरोमि तम्

divyabuddhiprabhāvo 'sābuddhartā ca mamāpadaḥ / viprasya tadvaraṃ guptaṃ saṃprati svīkaromi tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति निश्चित्य सो ऽभ्येत्य राज्ञः कोपमकारणम् । वधान्तं कथयित्वा मे शकटालो ऽब्रवीत्ततः

iti niścitya so 'bhyetya rājñaḥ kopamakāraṇam / vadhāntaṃ kathayitvā me śakaṭālo 'bravīttataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यं कंचित्प्रवादाय हन्म्यहं त्वं च मद्गृहे । प्रच्छन्नस् तिष्ठ माम् अस्माद् रक्षितुं कोपनान् नृपात्

anyaṃ kaṃcitpravādāya hanmyahaṃ tvaṃ ca madgṛhe / pracchannas tiṣṭha mām asmād rakṣituṃ kopanān nṛpāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति तद्वचनाच् छन्नस् तद्गृहे ऽवस्थितो ऽभवम् । स चान्यं हतवान् कंचिन् मद्वधाख्यातये निशि

iti tadvacanāc channas tadgṛhe 'vasthito 'bhavam / sa cānyaṃ hatavān kaṃcin madvadhākhyātaye niśi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं प्रयुक्तनीतिं तं प्रीत्यावोचमहं तदा । एको मन्त्री भवान्येन हन्तुं मां न कृता मतिः

evaṃ prayuktanītiṃ taṃ prītyāvocamahaṃ tadā / eko mantrī bhavānyena hantuṃ māṃ na kṛtā matiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नहि हन्तुमहं शक्यो राक्षसो मित्त्रमस्ति मे । ध्यातमात्रागतो विश्वं ग्रसते स मदिच्छया

nahi hantumahaṃ śakyo rākṣaso mittramasti me / dhyātamātrāgato viśvaṃ grasate sa madicchayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा त्विहेन्द्रदत्ताख्यः सखा वध्यो न मे द्विजः । तच्छ्रुत्वा सो ऽब्रवीन्मन्त्री रक्षो मे दर्श्यतामिति

rājā tvihendradattākhyaḥ sakhā vadhyo na me dvijaḥ / tacchrutvā so 'bravīnmantrī rakṣo me darśyatāmiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ध्यातागतं तस्मि तद्रक्षो ऽहमदर्शयम् । तद्दर्शनाच्च वित्रस्तो विस्मितश्च वभूव सः

tato dhyātāgataṃ tasmi tadrakṣo 'hamadarśayam / taddarśanācca vitrasto vismitaśca vabhūva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षस्यन्तर्हिते तस्मिञ् शकटालः स मां पुनः । कथं ते राक्षसो मित्त्रं संजात इति पृष्टवान्

rakṣasyantarhite tasmiñ śakaṭālaḥ sa māṃ punaḥ / kathaṃ te rākṣaso mittraṃ saṃjāta iti pṛṣṭavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो ऽहमवदं पूर्वं रक्षार्थं नगरे भ्रमन् । रात्रौ रात्रौ क्षयं प्रापदेकैको नगराधिपः

tato 'hamavadaṃ pūrvaṃ rakṣārthaṃ nagare bhraman / rātrau rātrau kṣayaṃ prāpadekaiko nagarādhipaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छ्रुत्वा योगनन्दो मामकरोन्नगराधिपम् । भ्रमंश्चापश्यमत्राहं भ्रमन्तं राक्षसं निशि

tacchrutvā yoganando māmakaronnagarādhipam / bhramaṃścāpaśyamatrāhaṃ bhramantaṃ rākṣasaṃ niśi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स च मामवदद्ब्रूहि विद्यते नगरे ऽत्र का । सुरूपा स्त्रीति तच्छ्रुत्वा विहस्याहं तमब्रवम्

sa ca māmavadadbrūhi vidyate nagare 'tra kā / surūpā strīti tacchrutvā vihasyāhaṃ tamabravam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या यस्याभिमता मूर्ख सुरूपा तस्य सा भवेत् । तच्छ्रुत्वैव त्वयैकेन जितो ऽस्मीत्यवदत्स माम्

yā yasyābhimatā mūrkha surūpā tasya sā bhavet / tacchrutvaiva tvayaikena jito 'smītyavadatsa mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रश्नमोक्षाद्वधोत्तिर्णं मां पुनश्चाब्रवीदसौ । तुष्टो ऽस्मीति सुहृन्मे त्वं संनिधास्ये च ते स्मृतः

praśnamokṣādvadhottirṇaṃ māṃ punaścābravīdasau / tuṣṭo 'smīti suhṛnme tvaṃ saṃnidhāsye ca te smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वान्तर्हिते तस्मिन्यथागतमगामहम् । एवम् आपत्सहायो मे राक्षसो मित्त्रतां गतः

ityuktvāntarhite tasminyathāgatamagāmaham / evam āpatsahāyo me rākṣaso mittratāṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तवानहं भूयः शकटालेन चार्थितः । गङ्गामदर्शयं तस्मै मूर्तां ध्यानादुपस्थिताम्

ityuktavānahaṃ bhūyaḥ śakaṭālena cārthitaḥ / gaṅgāmadarśayaṃ tasmai mūrtāṃ dhyānādupasthitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तुतिभिस्तोषिता सा च मया देवी तिरोदधे । बभूव शकटालश्च सहायः प्रणतो मयि

stutibhistoṣitā sā ca mayā devī tirodadhe / babhūva śakaṭālaśca sahāyaḥ praṇato mayi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकदा च स मन्त्री मां गुप्तस्थं खिन्नमब्रवीत् । सर्वज्ञेनापि खेदाय किमात्मा दीयते त्वया

ekadā ca sa mantrī māṃ guptasthaṃ khinnamabravīt / sarvajñenāpi khedāya kimātmā dīyate tvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं न जानासि यद्राज्ञामविचाररता धियः । अचिराच्च भवेच्छुद्धिस्तथा चात्र कथं शृणु

kiṃ na jānāsi yadrājñāmavicāraratā dhiyaḥ / acirācca bhavecchuddhistathā cātra kathaṃ śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्यवर्मनामात्र बभूव नृपतिः पुरा । शिववर्माभिधानो ऽस्य मन्त्री चाभून्महामतिः

ādityavarmanāmātra babhūva nṛpatiḥ purā / śivavarmābhidhāno 'sya mantrī cābhūnmahāmatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्ञस्तस्यैकदा चैका राज्ञी गर्भमधारयत् । तद्बुद्ध्वा स नृपो ऽपृच्छदित्यन्तः पुररक्षिणः

rājñastasyaikadā caikā rājñī garbhamadhārayat / tadbuddhvā sa nṛpo 'pṛcchadityantaḥ purarakṣiṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्षद्वयं प्रविष्टस्य वर्तते ऽन्तःपुरे ऽत्र मे । तदेषा गर्भसंभूतिः कुतः संप्रति कथ्यताम्

varṣadvayaṃ praviṣṭasya vartate 'ntaḥpure 'tra me / tadeṣā garbhasaṃbhūtiḥ kutaḥ saṃprati kathyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथोचुस्ते प्रवेशो ऽत्र पुंसो ऽन्यस्यास्ति न प्रभो । शिववर्मा तु ते मन्त्री प्रविशत्यनिवारितः

athocuste praveśo 'tra puṃso 'nyasyāsti na prabho / śivavarmā tu te mantrī praviśatyanivāritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छ्रुत्वाचिन्तयद्राजा नूनं द्रोही स एव मे । प्रकाशं च हते तस्मिन्नपवादो भवेन्मम

tacchrutvācintayadrājā nūnaṃ drohī sa eva me / prakāśaṃ ca hate tasminnapavādo bhavenmama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यालोच्य स तं युक्त्या शिववर्माणमीश्वरः । सामन्तस्यान्तिकं सख्युः प्राहिणोद्भोगवर्मणः

ityālocya sa taṃ yuktyā śivavarmāṇamīśvaraḥ / sāmantasyāntikaṃ sakhyuḥ prāhiṇodbhogavarmaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वधं तस्य लेखेन संदिश्य तदनन्तरम् । निगूढं स नृपस्तत्र लेखहारं व्यसर्जयत्

tadvadhaṃ tasya lekhena saṃdiśya tadanantaram / nigūḍhaṃ sa nṛpastatra lekhahāraṃ vyasarjayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

याते मन्त्रिणि सप्ताहे गते भीत्या पलायिता । सा राज्ञी रक्षिभिर्लब्धा पुंसा स्त्रीरुपिणा सह

yāte mantriṇi saptāhe gate bhītyā palāyitā / sā rājñī rakṣibhirlabdhā puṃsā strīrupiṇā saha

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्यवर्मा तद्बुद्ध्वा सानुतापो ऽभवत्तदा । किं मया तादृशो मन्त्री घातितो ऽकारणादिति

ādityavarmā tadbuddhvā sānutāpo 'bhavattadā / kiṃ mayā tādṛśo mantrī ghātito 'kāraṇāditi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रान्तरे स च प्राप निकटं भोगवर्मणः । शिववर्मा स चोपागाल्लेखमादाय पूरुषः

atrāntare sa ca prāpa nikaṭaṃ bhogavarmaṇaḥ / śivavarmā sa copāgāllekhamādāya pūruṣaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाचयित्वा च तं लेखमेकान्ते शिववर्मणे । शशंस वधनिर्देशं भोगवर्मा विधेर्वशात्

vācayitvā ca taṃ lekhamekānte śivavarmaṇe / śaśaṃsa vadhanirdeśaṃ bhogavarmā vidhervaśāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिववर्माप्य् अवोचत् तं सामन्तं मन्त्रिसत्तमः । त्वं व्यापादय मां नो चेन् निहन्म्यात्मानम् आत्मना

śivavarmāpy avocat taṃ sāmantaṃ mantrisattamaḥ / tvaṃ vyāpādaya māṃ no cen nihanmyātmānam ātmanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छ्रुत्वा विस्मयाविष्टो भोगवर्मा जगाद तम् । किमेतद्ब्रूहि मे विप्र शापितो ऽसि न वक्षि चेत्

tacchrutvā vismayāviṣṭo bhogavarmā jagāda tam / kimetadbrūhi me vipra śāpito 'si na vakṣi cet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ वक्ति स्म तं मन्त्री हन्येयं यत्र भूपते । तत्र द्वादश वर्षाणि देशे देवो न वर्षति

atha vakti sma taṃ mantrī hanyeyaṃ yatra bhūpate / tatra dvādaśa varṣāṇi deśe devo na varṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छ्रुत्वा मन्त्रिभिः सार्धं भोगवर्मा व्यचिन्तयत् । दुष्टः स राजा देशस्य नाशमस्माकमिच्छति

tacchrutvā mantribhiḥ sārdhaṃ bhogavarmā vyacintayat / duṣṭaḥ sa rājā deśasya nāśamasmākamicchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं हि तत्र न सन्त्येव वधका गुप्तगामिनः । तस्मान्मन्त्री न वध्यो ऽसौ रक्ष्यः स्वात्मवधादपि

kiṃ hi tatra na santyeva vadhakā guptagāminaḥ / tasmānmantrī na vadhyo 'sau rakṣyaḥ svātmavadhādapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति संमन्त्र्य दत्त्वा च रक्षकान् भोगवर्मणा । शिववर्मा ततो देशात् प्रेषितो ऽभूत् ततः क्षणात्

iti saṃmantrya dattvā ca rakṣakān bhogavarmaṇā / śivavarmā tato deśāt preṣito 'bhūt tataḥ kṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं प्रत्याययौ जीवन्स मन्त्री प्रज्ञया स्वया । शुद्धिश्चास्यान्यतो जाता नहि धर्मो ऽन्यथा भवेत्

evaṃ pratyāyayau jīvansa mantrī prajñayā svayā / śuddhiścāsyānyato jātā nahi dharmo 'nyathā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्थं तवापि शुद्धिः स्यात्तिष्ठ तावद्गृहे मम । कात्यायन नृपो ऽप्येष सानुतापो भविष्यति

itthaṃ tavāpi śuddhiḥ syāttiṣṭha tāvadgṛhe mama / kātyāyana nṛpo 'pyeṣa sānutāpo bhaviṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तः शकटालेन च्छन्नो ऽहं तस्य वेश्मनि । प्रतीक्षमाणो ऽवसरं तान्यहान्यत्यवाहयम्

ityuktaḥ śakaṭālena cchanno 'haṃ tasya veśmani / pratīkṣamāṇo 'vasaraṃ tānyahānyatyavāhayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याथ योगनन्दस्य काणभूतेः कदाचन । पुत्रो हिरण्यगुप्ताख्यो मृगयायै गतो ऽभवत्

tasyātha yoganandasya kāṇabhūteḥ kadācana / putro hiraṇyaguptākhyo mṛgayāyai gato 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्ववेगात्प्रयातस्य कथंचिद्दूरमन्तरम् । एकाकिनो वने तस्य वासरः पर्यहीयत

aśvavegātprayātasya kathaṃciddūramantaram / ekākino vane tasya vāsaraḥ paryahīyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश्च तां निशां नेतुं वृक्षमारोहति स्म सः । क्षणात्तत्रैव चारोहदृक्षः सिंहेन भीषितः

tataśca tāṃ niśāṃ netuṃ vṛkṣamārohati sma saḥ / kṣaṇāttatraiva cārohadṛkṣaḥ siṃhena bhīṣitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स दृष्ट्वा राजपुत्रं तं भीतं मानुषभाषया । मा भैषीर्मम मित्त्रं त्वमित्युक्त्वा निर्भयं व्यधात्

sa dṛṣṭvā rājaputraṃ taṃ bhītaṃ mānuṣabhāṣayā / mā bhaiṣīrmama mittraṃ tvamityuktvā nirbhayaṃ vyadhāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विस्रम्भादृक्षवाक्येन राजपुत्रो ऽथ सुप्तवान् । ऋक्षस्तु जाग्रदेवासीदधः सिंहो ऽथ सो ऽब्रवीत्

visrambhādṛkṣavākyena rājaputro 'tha suptavān / ṛkṣastu jāgradevāsīdadhaḥ siṃho 'tha so 'bravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋक्षं मानुषमेतं मे क्षिप यावद्व्रजाम्यहम् । ऋक्षस्ततो ऽब्रवीत्पाप न मित्रं घातयाम्यहम्

ṛkṣaṃ mānuṣametaṃ me kṣipa yāvadvrajāmyaham / ṛkṣastato 'bravītpāpa na mitraṃ ghātayāmyaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमादृक्षे प्रसुप्ते च राजपुत्रे च जाग्रति । पुनः सिंहो ऽब्रवीदेतमृक्षं मे क्षिप मानुष

kramādṛkṣe prasupte ca rājaputre ca jāgrati / punaḥ siṃho 'bravīdetamṛkṣaṃ me kṣipa mānuṣa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छ्रुत्वात्मभयात्तेन सिंहस्याराधनाय सः । क्षिप्तो ऽपि नापतच्चित्रमृक्षो दैवप्रबोधितः

tacchrutvātmabhayāttena siṃhasyārādhanāya saḥ / kṣipto 'pi nāpataccitramṛkṣo daivaprabodhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मित्त्रद्रोहिन् भवोन्मत्त इति शापम् अदाच् च सः । तस्य राजसुतस्यैतद्वृत्तान्तावगमावधिम्

mittradrohin bhavonmatta iti śāpam adāc ca saḥ / tasya rājasutasyaitadvṛttāntāvagamāvadhim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्यैव स्वगृहं प्रातरुन्मत्तो ऽभून्नृपात्मजः । योगनन्दश्च तद्दृष्ट्वा विषादं सहसागमत्

prāpyaiva svagṛhaṃ prātarunmatto 'bhūnnṛpātmajaḥ / yoganandaśca taddṛṣṭvā viṣādaṃ sahasāgamat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अब्रवीच्च स काले ऽस्मिञ् जीवेद् वररुचिर् यदि । इदं ज्ञायेत तत्सर्वं धिङ् मे तद्वधपाटवम्

abravīcca sa kāle 'smiñ jīved vararucir yadi / idaṃ jñāyeta tatsarvaṃ dhiṅ me tadvadhapāṭavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छ्रुत्वा वचनं राज्ञः शकटालो व्यचिन्तयत् । हन्त कात्यायनस्यायं लब्धः कालः प्रकाशने

tacchrutvā vacanaṃ rājñaḥ śakaṭālo vyacintayat / hanta kātyāyanasyāyaṃ labdhaḥ kālaḥ prakāśane

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न सो ऽत्र मानी तिष्ठेच राजा मयि च विश्वसेत् । इत्यालोच्य स राजानमब्रवीद्याचिताभयः

na so 'tra mānī tiṣṭheca rājā mayi ca viśvaset / ityālocya sa rājānamabravīdyācitābhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजन्नलं विषादेन जीवन्वररुचिः स्थितः । योगनन्दस्ततो ऽवादीद्द्रुतमानीयतामिति

rājannalaṃ viṣādena jīvanvararuciḥ sthitaḥ / yoganandastato 'vādīddrutamānīyatāmiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाहं शकटालेन योगनन्दान्तिकं हठात् । आनीतस् तं तथाभूतं राजपुत्रं व्यलोकयम्

athāhaṃ śakaṭālena yoganandāntikaṃ haṭhāt / ānītas taṃ tathābhūtaṃ rājaputraṃ vyalokayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मित्त्रद्रोहः कृतो ऽनेन देवेत्युक्त्वा तथैव सः । सरस्वतीप्रसादेन वृत्तान्तः कथितो मया

mittradrohaḥ kṛto 'nena devetyuktvā tathaiva saḥ / sarasvatīprasādena vṛttāntaḥ kathito mayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तच्छापमुक्तेन स्तुतो ऽहं राजसूनुना । त्वया कथमिदं ज्ञातमित्यपृच्छत्स भूपतिः

tatastacchāpamuktena stuto 'haṃ rājasūnunā / tvayā kathamidaṃ jñātamityapṛcchatsa bhūpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाहम् अवदं राजंल् लक्षणैर् अनुमानतः । प्रतिभातश्च पश्यन्ति सर्वं प्रज्ञावतां धियः

athāham avadaṃ rājaṃl lakṣaṇair anumānataḥ / pratibhātaśca paśyanti sarvaṃ prajñāvatāṃ dhiyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्यथा तिलको ज्ञातस्तथा सर्वमिदं मया । इति मद्वचनात्सो ऽभूद्राजा लज्जानुतापवान्

tadyathā tilako jñātastathā sarvamidaṃ mayā / iti madvacanātso 'bhūdrājā lajjānutāpavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथानादृतसत्कारः परिशुद्ध्यैव लाभवान् । स्वगृहं गतवानस्मि शीलं हि विदुषां धनम्

athānādṛtasatkāraḥ pariśuddhyaiva lābhavān / svagṛhaṃ gatavānasmi śīlaṃ hi viduṣāṃ dhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राप्तस्यैव च तत्रत्यो जनो ऽरोदीत्पुरो मम । अभ्येत्य मां समुद्भ्रान्तमुपवर्षो ऽब्रवीत्ततः

prāptasyaiva ca tatratyo jano 'rodītpuro mama / abhyetya māṃ samudbhrāntamupavarṣo 'bravīttataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजा हतं निशम्य त्वामुपकोशाग्निसाद्वपुः । अकरोदथ मातुस्ते शुचा हृदयमस्फुटत्

rājā hataṃ niśamya tvāmupakośāgnisādvapuḥ / akarodatha mātuste śucā hṛdayamasphuṭat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच् छ्रुत्वाभिनवोद्भूतशोकावेगविचेतनः । सद्यो ऽहम् अपतं भूमौ वातरुग्ण इव द्रुमः

tac chrutvābhinavodbhūtaśokāvegavicetanaḥ / sadyo 'ham apataṃ bhūmau vātarugṇa iva drumaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणाच्च गतवानस्मि प्रलापानां रसज्ञताम् । प्रियबन्धुविनाशोत्थः शोकाग्निः कं न तापयेत्

kṣaṇācca gatavānasmi pralāpānāṃ rasajñatām / priyabandhuvināśotthaḥ śokāgniḥ kaṃ na tāpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आ संसारं जगत्यस्मिन्नेका नित्या ह्यनित्यता । तदेतामैश्वरीं मायां किं जानन्नपि मुह्यसि

ā saṃsāraṃ jagatyasminnekā nityā hyanityatā / tadetāmaiśvarīṃ māyāṃ kiṃ jānannapi muhyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यादिभिर् उपागत्य वर्षेण वचनैर् अहम् । बोधितो ऽथ यथातत्त्वं कथंचिद्धृतिमाप्तवान्

ityādibhir upāgatya varṣeṇa vacanair aham / bodhito 'tha yathātattvaṃ kathaṃciddhṛtimāptavān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो विरक्तहृदयस्त्यक्त्वा सर्वं निबन्धनम् । प्रशमैकसहायो ऽहं तपोवनमशिश्रियम्

tato viraktahṛdayastyaktvā sarvaṃ nibandhanam / praśamaikasahāyo 'haṃ tapovanamaśiśriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवसेष्वथ गच्छत्सु तत्तपोवनमेकदा । अयोध्यात उपागच्छद्विप्र एको मयि स्थिते

divaseṣvatha gacchatsu tattapovanamekadā / ayodhyāta upāgacchadvipra eko mayi sthite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स मया योगनन्दस्य राज्यवार्ताम् अपृच्छ्यत । प्रत्यभिज्ञाय मां सो ऽथ सशोकमिदमब्रवीत्

sa mayā yoganandasya rājyavārtām apṛcchyata / pratyabhijñāya māṃ so 'tha saśokamidamabravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृणु नन्दस्य यद्वृत्तं तत्सकाशाद्गते त्वयि । लब्ध्वावकाशस् तत्राभूच् छकटालश् चिरेण सः

śṛṇu nandasya yadvṛttaṃ tatsakāśādgate tvayi / labdhvāvakāśas tatrābhūc chakaṭālaś cireṇa saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स चिन्तयन्वधोपायं योगनन्दस्य युक्तितः । क्षितिं खनन्तमद्राक्षीच्चाणक्याख्यं द्विजं पथि

sa cintayanvadhopāyaṃ yoganandasya yuktitaḥ / kṣitiṃ khanantamadrākṣīccāṇakyākhyaṃ dvijaṃ pathi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं भुवं खनसीत्युक्ते तेन विप्रो ऽथ सो ऽब्रवीत् । दर्भमुन्मूलयाम्यत्र पादो ह्येतेन मे क्षतः

kiṃ bhuvaṃ khanasītyukte tena vipro 'tha so 'bravīt / darbhamunmūlayāmyatra pādo hyetena me kṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छ्रुत्वा सहसा मन्त्री कोपनं क्रूरनिश्चयम् । तं विप्रं योगनन्दस्य वधोपायममन्यत

tacchrutvā sahasā mantrī kopanaṃ krūraniścayam / taṃ vipraṃ yoganandasya vadhopāyamamanyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाम पृष्ट्वाब्रवीत्तं च हे ब्रह्मन्दापयामि ते । अहं त्रयोदशीश्राद्धं गृहे नन्दस्य भूपतेः

nāma pṛṣṭvābravīttaṃ ca he brahmandāpayāmi te / ahaṃ trayodaśīśrāddhaṃ gṛhe nandasya bhūpateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दक्षिणातः सुवर्णस्य लक्षं तव भविष्यति । भोक्ष्यसे धुरि चान्येषामेहि तावद्गृहं मम

dakṣiṇātaḥ suvarṇasya lakṣaṃ tava bhaviṣyati / bhokṣyase dhuri cānyeṣāmehi tāvadgṛhaṃ mama

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा शकटालस्तं चाणक्यमनयद्गृहम् । श्राद्धाहे ऽदर्शयत्तं च राज्ञे स श्रद्दधे च तम्

ityuktvā śakaṭālastaṃ cāṇakyamanayadgṛham / śrāddhāhe 'darśayattaṃ ca rājñe sa śraddadhe ca tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः स गत्वा चाणक्यो धुरि श्राद्ध उपाविशत् । सुबन्धुनामा विप्रश्च तामैच्छद्धुरमात्मनः

tataḥ sa gatvā cāṇakyo dhuri śrāddha upāviśat / subandhunāmā vipraśca tāmaicchaddhuramātmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्गत्वा शकटालेन विज्ञप्तो नन्दभूपतिः । अवादीन्नापरो योग्यः सुबन्धुर्धुरि तिष्ठतु

tadgatvā śakaṭālena vijñapto nandabhūpatiḥ / avādīnnāparo yogyaḥ subandhurdhuri tiṣṭhatu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगत्यैतां च राजाज्ञां शकटालो भयानतः । न मे ऽपराध इत्युक्त्वा चाणक्याय न्यवेदयत्

āgatyaitāṃ ca rājājñāṃ śakaṭālo bhayānataḥ / na me 'parādha ityuktvā cāṇakyāya nyavedayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽथ कोपेन चाणक्यो ज्वलन्निव समन्ततः । निजां मुक्त्वा शिखां तत्र प्रतिज्ञामकरोदिमाम्

so 'tha kopena cāṇakyo jvalanniva samantataḥ / nijāṃ muktvā śikhāṃ tatra pratijñāmakarodimām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवश्यं हन्त नन्दो ऽयं सप्तभिर्दिवसैर्मया । विनाश्यो बन्धनीया च ततो निर्भन्युना शिखा

avaśyaṃ hanta nando 'yaṃ saptabhirdivasairmayā / vināśyo bandhanīyā ca tato nirbhanyunā śikhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्तवन्तं कुपिते योगनन्दे पलायितम् । अलक्षितं स्वगेहे तं शकटालो न्यवेशयत्

ityuktavantaṃ kupite yoganande palāyitam / alakṣitaṃ svagehe taṃ śakaṭālo nyaveśayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.