Library·Somadeva: Kathasaritsagara·10·10.4
इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे शक्तियशोलम्बके तृतीयस् तरङ्गः । चतुर्थस् तरङ्गः । ततो विद्याधरीयुग्मकथाम् आख्याय गोमुखः । नरवाहनदत्तं तम् उवाच सचिवाग्रणीः
iti mahākaviśrīsomadevabhaṭṭaviracite kathāsaritsāgare śaktiyaśolambake tṛtīyas taraṅgaḥ / caturthas taraṅgaḥ / tato vidyādharīyugmakathām ākhyāya gomukhaḥ / naravāhanadattaṃ tam uvāca sacivāgraṇīḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केचिद्देव सहन्ते ऽत्र लोकद्वयहितैषिणः । सामान्या अपि कामादेरावेगं कृतबुद्धयः
keciddeva sahante 'tra lokadvayahitaiṣiṇaḥ / sāmānyā api kāmāderāvegaṃ kṛtabuddhayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च शूरवर्माख्यो बभूव कुलपुत्रकः । राज्ञः कुलधराख्यस्य सेवकः ख्यातपौरुषः
tathā ca śūravarmākhyo babhūva kulaputrakaḥ / rājñaḥ kuladharākhyasya sevakaḥ khyātapauruṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स ग्रामदागतो जातु प्रविष्टो ऽशङ्कितं गृहे । भार्यां स्वेनैव मित्त्रेण ददर्श स्वैर् असंगताम्
sa grāmadāgato jātu praviṣṭo 'śaṅkitaṃ gṛhe / bhāryāṃ svenaiva mittreṇa dadarśa svair asaṃgatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्ट्वा नियम्य स क्रोधं चिन्तयाम् आस धैर् यतः । किं मित्रद्रोहिणैतेन पशुना निहतेन मे
dṛṣṭvā niyamya sa krodhaṃ cintayām āsa dhair yataḥ / kiṃ mitradrohiṇaitena paśunā nihatena me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुश्चारिण्यानया वापि पापया निगृहीतया । किं करोम्य् अहम् अप्य् एनमात्मानं पापभागिनम्
duścāriṇyānayā vāpi pāpayā nigṛhītayā / kiṃ karomy aham apy enamātmānaṃ pāpabhāginam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यालोच्य परित्यज्य तावुभावप्युवाच सः । हन्यामहं तं युवयोर् यं पश्येयं पुनः पुनः
ityālocya parityajya tāvubhāvapyuvāca saḥ / hanyāmahaṃ taṃ yuvayor yaṃ paśyeyaṃ punaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नागन्तव्यमितो भूयो मम लोचनगोचरम् । इत्य् उक्त्वा तेन मुक्तौ तौ ययतुः क्वापि दूरतः
nāgantavyamito bhūyo mama locanagocaram / ity uktvā tena muktau tau yayatuḥ kvāpi dūrataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स त्वन्यां परिणीयाभूच्छूरवर्म सुनिर्वृतः । एवं देव जितक्रोधो न दुःखस्यास्पदीभवेत्
sa tvanyāṃ pariṇīyābhūcchūravarma sunirvṛtaḥ / evaṃ deva jitakrodho na duḥkhasyāspadībhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतप्रज्ञश् च विपदा देव जातु न बाध्यते । तिरश्चाम् अपिहि प्रज्ञा श्रेयसे न पराक्रमः
kṛtaprajñaś ca vipadā deva jātu na bādhyate / tiraścām apihi prajñā śreyase na parākramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च शृण्विमां सिंहवृषभादिगतां कथाम् । आसीत् कोऽपि वणिक्पुत्रो धनवान्नगरे क्व चित्
tathā ca śṛṇvimāṃ siṃhavṛṣabhādigatāṃ kathām / āsīt ko'pi vaṇikputro dhanavānnagare kva cit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यैकदा वणिज्यार्थं गच्छतो मथुरां पुरीम् । भारवोढा युगं कर्षन् भरेण युगभङ्गतः
tasyaikadā vaṇijyārthaṃ gacchato mathurāṃ purīm / bhāravoḍhā yugaṃ karṣan bhareṇa yugabhaṅgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गिरिप्रस्रवणोद्भूतकर्दमे स्खलितः पथि । संजीवकाख्यो वृषभः पपाताङ्गैर् विचूर्णितैः
giriprasravaṇodbhūtakardame skhalitaḥ pathi / saṃjīvakākhyo vṛṣabhaḥ papātāṅgair vicūrṇitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्ट्वाभिघातनिश्चेष्टमसिद्धोत्थापनक्रमः । निराशस्तं चिरात्त्यक्त्वा वणिक्पुत्रो जगाम सः
dṛṣṭvābhighātaniśceṣṭamasiddhotthāpanakramaḥ / nirāśastaṃ cirāttyaktvā vaṇikputro jagāma saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स च संजीवको दैवात् समाश्वस्तो वृषः शनैः । उत्थाय शष्पान् समृदून् अश्नन् प्रकृतिम् आप्तवान्
sa ca saṃjīvako daivāt samāśvasto vṛṣaḥ śanaiḥ / utthāya śaṣpān samṛdūn aśnan prakṛtim āptavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गत्वा च यमुनातीरं हरितानि तृणानि सः । खादन् स्वच्छन्दचारी सन् पृष्टाङ्गो बलवान् अभूत्
gatvā ca yamunātīraṃ haritāni tṛṇāni saḥ / khādan svacchandacārī san pṛṣṭāṅgo balavān abhūt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यचरत् पीनककुदो माद्यन् हरवृषोपमः । शृङ्गोत्पाटितवल्मीकः स च तत्रोन्नदन् मुहुः
vyacarat pīnakakudo mādyan haravṛṣopamaḥ / śṛṅgotpāṭitavalmīkaḥ sa ca tatronnadan muhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्कालं चाभवत्तत्र नातिदूरे वनान्तरे । सिंहः पिङ्गलको नाम विक्रमाक्रान्तकाननः
tatkālaṃ cābhavattatra nātidūre vanāntare / siṃhaḥ piṅgalako nāma vikramākrāntakānanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृगराजस्य तस्यास् तां मन्त्रिणौ जम्बुकाव् उभौ । एको दमनको नाम तथा करटको ऽपरः
mṛgarājasya tasyās tāṃ mantriṇau jambukāv ubhau / eko damanako nāma tathā karaṭako 'paraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स सिंहो जातु तोयार्थम् आगच्छन् यमुनातटम् । तस्यारान् नादम् अश्रौषीत् संजीवकककुद्मतः
sa siṃho jātu toyārtham āgacchan yamunātaṭam / tasyārān nādam aśrauṣīt saṃjīvakakakudmataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुत्वा चाश्रुतपूर्वं तं तन्नादं दिक्षु मूर्च्छितम् । स सिंहो ऽचिन्तयत्कस्य बत नादो ऽयमीदृशः
śrutvā cāśrutapūrvaṃ taṃ tannādaṃ dikṣu mūrcchitam / sa siṃho 'cintayatkasya bata nādo 'yamīdṛśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नूनमत्र महत्सत्त्वं किंचित्तिष्ठत्यवैमि तत् । तद्धि दृष्ट्वैव मां हन्याद्वनाद्वापि प्रवासयेत्
nūnamatra mahatsattvaṃ kiṃcittiṣṭhatyavaimi tat / taddhi dṛṣṭvaiva māṃ hanyādvanādvāpi pravāsayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति सो ऽपीतपानीय एव गत्वा वनं द्रुतम् । भीतः सिंहो निगूह्यासीदाकारमनुयायिषु
iti so 'pītapānīya eva gatvā vanaṃ drutam / bhītaḥ siṃho nigūhyāsīdākāramanuyāyiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ प्राज्ञो दमनकः स मन्त्री तस्य जम्बुकः । तम् अवोचत् करटकं द्वितीयं मन्त्रिणं रहः
atha prājño damanakaḥ sa mantrī tasya jambukaḥ / tam avocat karaṭakaṃ dvitīyaṃ mantriṇaṃ rahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मत्स्वामी पयः पातुं गतो ऽपीत्वैव तत्कथम् । आगतस्त्वरितं भद्र प्रष्टव्यो ऽत्रैष कारणम्
asmatsvāmī payaḥ pātuṃ gato 'pītvaiva tatkatham / āgatastvaritaṃ bhadra praṣṭavyo 'traiṣa kāraṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः करटको ऽवादीद्व्यापारो ऽस्माकमेष कः । श्रुतस्त्वया न वृत्तान्तः किं कीलोत्पाटिनः कपेः
tataḥ karaṭako 'vādīdvyāpāro 'smākameṣa kaḥ / śrutastvayā na vṛttāntaḥ kiṃ kīlotpāṭinaḥ kapeḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नगरे क्वापि केनापि वणिजा देवतागृहम् । कर्तुं प्रारब्धम् अभवद् भूरिसंभृतदारुकम्
nagare kvāpi kenāpi vaṇijā devatāgṛham / kartuṃ prārabdham abhavad bhūrisaṃbhṛtadārukam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र कर्मकराः काष्ठं क्रकचोर्ध्वार्धताटितम् । दत्तान्तःकीलयन्त्रं ते स्थापयित्वा गृहं ययुः
tatra karmakarāḥ kāṣṭhaṃ krakacordhvārdhatāṭitam / dattāntaḥkīlayantraṃ te sthāpayitvā gṛhaṃ yayuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावदागत्य तत्रैको वानरश् चापलोत्प्लुतः । कीलव्यस्तविभागे ऽपि काष्ठे तस्मिन्न् उपाविशत्
tāvadāgatya tatraiko vānaraś cāpalotplutaḥ / kīlavyastavibhāge 'pi kāṣṭhe tasminn upāviśat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाड्यन्तरे मुखे मृत्योरिव तत्रोपविश्य च । कीलमुत्पाटयाम् आस हस्ताभ्यां निष्प्रयोजनम्
nāḍyantare mukhe mṛtyoriva tatropaviśya ca / kīlamutpāṭayām āsa hastābhyāṃ niṣprayojanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निपत्योत्खातकीलेन सह काष्ठेन तेन च । तद्भागद्वयसंघट्टपीडिताङ्गो ममार सः
nipatyotkhātakīlena saha kāṣṭhena tena ca / tadbhāgadvayasaṃghaṭṭapīḍitāṅgo mamāra saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं न यस्य यस्त्कर्म स तत्कुर्वन्विनश्यति । तस्मात्किं मृगराजस्य विज्ञातेनाशयेन नः
evaṃ na yasya yastkarma sa tatkurvanvinaśyati / tasmātkiṃ mṛgarājasya vijñātenāśayena naḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत्करटकाच् छ्रुत्वा धीरो दमनको ऽब्रवीत् । अन्तर्भूय प्रभोः प्राप्यो विशेषः सर्वदा बुधैः
etatkaraṭakāc chrutvā dhīro damanako 'bravīt / antarbhūya prabhoḥ prāpyo viśeṣaḥ sarvadā budhaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
को हि नाम न कुर्वीत केवलोदरपूरणम् । एवं दमनकेनोक्ते साधुः करटको ऽब्रवीत्
ko hi nāma na kurvīta kevalodarapūraṇam / evaṃ damanakenokte sādhuḥ karaṭako 'bravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वेच्छयातिप्रवेशो यो न धर्मः सेवकस्य सः । इति चोक्तः करटकेनेदं दमनको ऽभ्यधात्
svecchayātipraveśo yo na dharmaḥ sevakasya saḥ / iti coktaḥ karaṭakenedaṃ damanako 'bhyadhāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मैवमात्मानुरूपं हि फलं सर्वो ऽपि वाञ्छति । श्वा तुष्यत्यस्थिमात्रेण केसरी धावति द्विपे
maivamātmānurūpaṃ hi phalaṃ sarvo 'pi vāñchati / śvā tuṣyatyasthimātreṇa kesarī dhāvati dvipe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतच् छ्रुत्वा करटको ऽवादीदेवं कृते यदि । कुप्यति प्रत्युत स्वामी तद्विशेषफलं कुतः
etac chrutvā karaṭako 'vādīdevaṃ kṛte yadi / kupyati pratyuta svāmī tadviśeṣaphalaṃ kutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतीव कर्कशाः स्तब्धा हिंस्रैर् जन्तुभिर् आवृताः । दुरासदाश् च विषमा ईश्वराः पर्वता इव
atīva karkaśāḥ stabdhā hiṃsrair jantubhir āvṛtāḥ / durāsadāś ca viṣamā īśvarāḥ parvatā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो दमनको ऽवादीत्सत्यमेतद्बुधस्तु यः । स्वभावानुप्रवेशेन स्वीकरोति शनैः प्रभुम्
tato damanako 'vādītsatyametadbudhastu yaḥ / svabhāvānupraveśena svīkaroti śanaiḥ prabhum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं कुर्विति तेनोक्तस् ततः करटकेन सः । ययौ दमनकस् तस्य सिंहस्य स्वामिनो ऽन्तिकम्
evaṃ kurviti tenoktas tataḥ karaṭakena saḥ / yayau damanakas tasya siṃhasya svāmino 'ntikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रणिपत्योपविष्टश् च सिंहं पिङ्गलकं स तम् । स्वामिनं कृतसत्कारं क्षणादेवं व्यजिज्ञपत्
praṇipatyopaviṣṭaś ca siṃhaṃ piṅgalakaṃ sa tam / svāminaṃ kṛtasatkāraṃ kṣaṇādevaṃ vyajijñapat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं क्रमागतस्तावद्देव भृत्यो हितस्तव । हितः परो ऽपि स्वीकार्यो हेयः स्वो ऽप्य् अहितः पुनः
ahaṃ kramāgatastāvaddeva bhṛtyo hitastava / hitaḥ paro 'pi svīkāryo heyaḥ svo 'py ahitaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रीत्वान्यतो ऽपि मूल्येन मार्जारः पोष्यते हितः । अहितो हन्यते यत्नाद्गृहजातो ऽपि मूषकः
krītvānyato 'pi mūlyena mārjāraḥ poṣyate hitaḥ / ahito hanyate yatnādgṛhajāto 'pi mūṣakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रोतव्यं च हितैषिभ्यो भृत्येभ्यो भूतिमिच्छता । अपृष्टैर् अपि कर्तव्यं तैश् च काले हितं प्रभोः
śrotavyaṃ ca hitaiṣibhyo bhṛtyebhyo bhūtimicchatā / apṛṣṭair api kartavyaṃ taiś ca kāle hitaṃ prabhoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्विश्वसिषि चेद्देव न कुप्यसि न निह्नुषे । पृच्छामि तदहं किंचिन्न चोद्वेगं करोषि चेत्
tadviśvasiṣi ceddeva na kupyasi na nihnuṣe / pṛcchāmi tadahaṃ kiṃcinna codvegaṃ karoṣi cet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं दमनकेनोक्तः सिंहः पिङ्गलको ऽब्रवीत् । विश्वासार्हो ऽसि भक्तो ऽसि तन्निःशङ्कं त्वयोच्यताम्
evaṃ damanakenoktaḥ siṃhaḥ piṅgalako 'bravīt / viśvāsārho 'si bhakto 'si tanniḥśaṅkaṃ tvayocyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति पिङ्गलकेनोक्ते ऽवोचद्दमनको ऽथ सः । देव पानीयपानार्थं तृषितो गतवानसि
iti piṅgalakenokte 'vocaddamanako 'tha saḥ / deva pānīyapānārthaṃ tṛṣito gatavānasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदपीतजलः किं त्वमागतो विमना इव । एतत्तद्वचनं श्रुत्वा स मृगेन्रो व्यचिन्तयत्
tadapītajalaḥ kiṃ tvamāgato vimanā iva / etattadvacanaṃ śrutvā sa mṛgenro vyacintayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लक्षितो ऽस्म्यमुना तत्किं भक्तस्यास्य निगूह्यते । इत्यालोच्याब्रवीत्तं स शृणु गोप्यं न ते ऽस्ति मे
lakṣito 'smyamunā tatkiṃ bhaktasyāsya nigūhyate / ityālocyābravīttaṃ sa śṛṇu gopyaṃ na te 'sti me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जलपार्श्वगतेनात्र नादो ऽपूर्वः श्रुतो मया । स चास्मदधिकस्योग्रो जाने सत्त्वस्य कस्यचित्
jalapārśvagatenātra nādo 'pūrvaḥ śruto mayā / sa cāsmadadhikasyogro jāne sattvasya kasyacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भाव्यं शब्दानुरूपेण प्रायेण प्राणिना यतः । प्रजापतेर्विचित्रो हि प्राणिसर्गो ऽधिकाधिकः
bhāvyaṃ śabdānurūpeṇa prāyeṇa prāṇinā yataḥ / prajāpatervicitro hi prāṇisargo 'dhikādhikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन चेह प्रविष्टेन न शरीरं न मे वनम् । तस्मादितो मयान्यत्र गन्तव्यं कानने क्व चित्
tena ceha praviṣṭena na śarīraṃ na me vanam / tasmādito mayānyatra gantavyaṃ kānane kva cit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति वादिनमाह स्म सिंहं दमनको ऽथ तम् । शूरः सन्नियता देव किं वनं त्यक्तुमिच्छसि
iti vādinamāha sma siṃhaṃ damanako 'tha tam / śūraḥ sanniyatā deva kiṃ vanaṃ tyaktumicchasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जलेन भज्यते सेतुः स्नेहः कर्णेजपेन तु । अरक्षणेन मन्त्रश् च शब्दमात्रेण कातरः
jalena bhajyate setuḥ snehaḥ karṇejapena tu / arakṣaṇena mantraś ca śabdamātreṇa kātaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन्त्रादिशब्दास् ते ते हि भवन्त्य् एव भयंकराः । परमार्थम् अविज्ञाय न भेतव्यम् अतः प्रभो
yantrādiśabdās te te hi bhavanty eva bhayaṃkarāḥ / paramārtham avijñāya na bhetavyam ataḥ prabho
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा च भेरीगोमायुकथेयं श्रूयतां त्वया । कोऽपि क्वापि वनोद्देशे गोमायुर् अभवत् पुरा
tathā ca bherīgomāyukatheyaṃ śrūyatāṃ tvayā / ko'pi kvāpi vanoddeśe gomāyur abhavat purā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स भक्ष्यार्थी भ्रमन्वृत्तयुद्धां प्राप्य भुवं ध्वनिम् । गम्भीरमेकतः श्रुत्वा भीतो दृष्टिं ततो ददौ
sa bhakṣyārthī bhramanvṛttayuddhāṃ prāpya bhuvaṃ dhvanim / gambhīramekataḥ śrutvā bhīto dṛṣṭiṃ tato dadau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रादृष्टचरां भेरीमपश्यत्पतितस्थिताम् । किमीदृशो ऽयं प्राणी स्यात्को ऽप्येवंरूपशब्दकृत्
tatrādṛṣṭacarāṃ bherīmapaśyatpatitasthitām / kimīdṛśo 'yaṃ prāṇī syātko 'pyevaṃrūpaśabdakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति संचिन्तयन्दृष्ट्वा निःस्पन्दां ताम् उपागतः । यावत् पश्यति तावत् स नायं प्राणीत्यबुध्यत
iti saṃcintayandṛṣṭvā niḥspandāṃ tām upāgataḥ / yāvat paśyati tāvat sa nāyaṃ prāṇītyabudhyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातवेल्लच्छरस्तम्बहतचर्मपुटोद्भवम् । शब्दं निरूप्य तस्यां च स गोमायुर्जहौ भयम्
vātavellaccharastambahatacarmapuṭodbhavam / śabdaṃ nirūpya tasyāṃ ca sa gomāyurjahau bhayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्यात्किंचिद्भक्ष्यमत्रान्तरित्य् उत्पाट्य स पुष्करम् । प्रविश्य वीक्षते यावत्केवले दारुचस्र्मणी
syātkiṃcidbhakṣyamatrāntarity utpāṭya sa puṣkaram / praviśya vīkṣate yāvatkevale dārucasrmaṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्देव शब्दमात्रेण किं बिभ्यति भवादृशाः । मन्यसे यदि तत्तत्र तद्विज्ञातुं व्रजाम्य् अहम्
taddeva śabdamātreṇa kiṃ bibhyati bhavādṛśāḥ / manyase yadi tattatra tadvijñātuṃ vrajāmy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यूचिवान्दमनको गच्छ शक्तो ऽसि चेदिति । गदितस्तेन सिंहेन स ययौ यमुनातटम्
ityūcivāndamanako gaccha śakto 'si cediti / gaditastena siṃhena sa yayau yamunātaṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र शब्दानुसारेण यावत् स्वैरं स गच्छति । तावत्तृणानि खादन्तं वृषभं तं ददर्श सः
tatra śabdānusāreṇa yāvat svairaṃ sa gacchati / tāvattṛṇāni khādantaṃ vṛṣabhaṃ taṃ dadarśa saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपेत्य चान्तिकं तस्य कृत्वा तेन च संविदम् । गत्वा तस्मै स सिंहाय यथावस्तु शशंस तत्
upetya cāntikaṃ tasya kṛtvā tena ca saṃvidam / gatvā tasmai sa siṃhāya yathāvastu śaśaṃsa tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महोक्षः स त्वया दृष्टः संस्तवश् च कृतो यदि । तदिहानय तं युक्त्या तावत् पश्यामि कीदृशः
mahokṣaḥ sa tvayā dṛṣṭaḥ saṃstavaś ca kṛto yadi / tadihānaya taṃ yuktyā tāvat paśyāmi kīdṛśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्त्वा स प्रहृष्टस्तं सिंहः पिङ्गलकस् ततः । वृषस्य प्राहिणोत्तस्य पार्श्वं दमनकं पुनः
ity uktvā sa prahṛṣṭastaṃ siṃhaḥ piṅgalakas tataḥ / vṛṣasya prāhiṇottasya pārśvaṃ damanakaṃ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एह्यह्वयति तुष्टस्त्वमस्मत्स्वामी मृगाधिपः । इति गत्वा दमनकेनोक्तः स वृषभो भयात्
ehyahvayati tuṣṭastvamasmatsvāmī mṛgādhipaḥ / iti gatvā damanakenoktaḥ sa vṛṣabho bhayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा न प्रतिपेदे तत्तदा गत्वा पुनर्वनम् । तं निजस्वामिनं सिंहं तस्याभयमदापयत्
yadā na pratipede tattadā gatvā punarvanam / taṃ nijasvāminaṃ siṃhaṃ tasyābhayamadāpayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एत्याभयेन चाश्वास्य ततः संजीवकं स तम् । वृषभं तं दमनको ऽनैषीत्केसरिणो ऽन्तिकम्
etyābhayena cāśvāsya tataḥ saṃjīvakaṃ sa tam / vṛṣabhaṃ taṃ damanako 'naiṣītkesariṇo 'ntikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स चागतं तं प्रणतं दृष्ट्वा सिंहः कृतादरः । उवाचेहैव तिष्ठ त्वं मत्पार्श्वे निर्भयो ऽधुना
sa cāgataṃ taṃ praṇataṃ dṛṣṭvā siṃhaḥ kṛtādaraḥ / uvācehaiva tiṣṭha tvaṃ matpārśve nirbhayo 'dhunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेति तेन तत्रस्थेनाहृतः स तथा क्रमात् । उक्ष्णा यथान्यविमुखस् तद्वशो ऽभूत् स केसरी
tadeti tena tatrasthenāhṛtaḥ sa tathā kramāt / ukṣṇā yathānyavimukhas tadvaśo 'bhūt sa kesarī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो दमनको ऽवादीत्खिन्नः करटकं रहः । पश्य संजीवकहृतः स्वामी नावामवेक्षते
tato damanako 'vādītkhinnaḥ karaṭakaṃ rahaḥ / paśya saṃjīvakahṛtaḥ svāmī nāvāmavekṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एक एवामिषं भुङ्क्ते न भागं नौ प्रयच्छति । मूढबुद्धिः प्रभुश्चायमुक्ष्णानेनाद्य शिक्ष्यते
eka evāmiṣaṃ bhuṅkte na bhāgaṃ nau prayacchati / mūḍhabuddhiḥ prabhuścāyamukṣṇānenādya śikṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतो मयैव दोषो ऽयं यदेतं वृषमानयम् । तत् तथाहं करिष्यामि यथोक्षायं विनङ्क्ष्यति
kṛto mayaiva doṣo 'yaṃ yadetaṃ vṛṣamānayam / tat tathāhaṃ kariṣyāmi yathokṣāyaṃ vinaṅkṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्थानव्यसनाच्चायं निवर्त्स्यति यथा प्रभुः । एतद्दमनकाच् छ्रुत्वा वचः करटको ऽथ सः
asthānavyasanāccāyaṃ nivartsyati yathā prabhuḥ / etaddamanakāc chrutvā vacaḥ karaṭako 'tha saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सखे न कर्तुमधुना शक्ष्यत्येतद्भवानपि । ततो दमनको ऽवादीच्छक्ष्यामि प्रज्ञया ध्रुवम्
sakhe na kartumadhunā śakṣyatyetadbhavānapi / tato damanako 'vādīcchakṣyāmi prajñayā dhruvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न स शक्नोति किं यस्य प्रज्ञा नापदि हीयते । तथा च मकरस्यैतां बकहन्तुः कथां शृणु
na sa śaknoti kiṃ yasya prajñā nāpadi hīyate / tathā ca makarasyaitāṃ bakahantuḥ kathāṃ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसीत् कोऽपि बकः पूर्वं मत्स्याढ्ये सरसि क्व चित् । मत्स्यास् तत्र पलायन्त तस्य दृष्टिपथाद्भयात्
āsīt ko'pi bakaḥ pūrvaṃ matsyāḍhye sarasi kva cit / matsyās tatra palāyanta tasya dṛṣṭipathādbhayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्राप्नुवंश् च मिथ्या तान्स मत्स्यानब्रवीद्बकः । इहागतो मत्स्यघाती पुरुषः कोऽपि जालवान्
aprāpnuvaṃś ca mithyā tānsa matsyānabravīdbakaḥ / ihāgato matsyaghātī puruṣaḥ ko'pi jālavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स जालेनाचिराद् युष्मान् गृहीत्वा निहनिष्यति । तत् कुरुध्वं मम वचो विश्वासो वो ऽस्ति चेन् मयि
sa jālenācirād yuṣmān gṛhītvā nihaniṣyati / tat kurudhvaṃ mama vaco viśvāso vo 'sti cen mayi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्त्येकान्ते सरः स्वच्छमज्ञातमिह धीवरैः । एते तत्र निवासार्थं नीत्वैकैकं क्षिपामि वः
astyekānte saraḥ svacchamajñātamiha dhīvaraiḥ / ete tatra nivāsārthaṃ nītvaikaikaṃ kṣipāmi vaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् छ्रुत्वा सभयैर् ऊचे मत्स्यैस्तैर् जडबुद्धिभिः । एवं कुरुष्व विश्वस्ता वयं त्वय्यखिला इति
tac chrutvā sabhayair ūce matsyaistair jaḍabuddhibhiḥ / evaṃ kuruṣva viśvastā vayaṃ tvayyakhilā iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो बकस् तान् एकैकं मत्स्यान् नित्वा शिलातले । विन्यस्य भक्षयाम् आस स बहून् विप्रलम्भकः
tato bakas tān ekaikaṃ matsyān nitvā śilātale / vinyasya bhakṣayām āsa sa bahūn vipralambhakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्ट्वा मीनान्नयन्तं तं मकरस्तत्सरोगतः । एको बकं तं पप्रच्छ नयसि क्व तिमीनिति
dṛṣṭvā mīnānnayantaṃ taṃ makarastatsarogataḥ / eko bakaṃ taṃ papraccha nayasi kva timīniti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तं स तदेवाह बको मत्स्यानुवाच यत् । तेन भीतो झषो ऽवोचत्स माम् अपिनयेति तम्
tatas taṃ sa tadevāha bako matsyānuvāca yat / tena bhīto jhaṣo 'vocatsa mām apinayeti tam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽपि तन्मांसगर्धान्धबुद्धिरादाय तं बकः । उत्पत्य प्रापयति तद्याववध्यशिलातलम्
so 'pi tanmāṃsagardhāndhabuddhirādāya taṃ bakaḥ / utpatya prāpayati tadyāvavadhyaśilātalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावत्तज्जग्धमीनास्थिशकलान्यत्र वीष्य सः । तं बुध्यते स्म मकरो बकं विश्वास्य भक्षकम्
tāvattajjagdhamīnāsthiśakalānyatra vīṣya saḥ / taṃ budhyate sma makaro bakaṃ viśvāsya bhakṣakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः शिलातलन्यस्तमात्रस् तस्य स तत्क्षणम् । बकस्य मकरो धीमांश्चकर्ताविह्वलः शिरः
tataḥ śilātalanyastamātras tasya sa tatkṣaṇam / bakasya makaro dhīmāṃścakartāvihvalaḥ śiraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गत्वा च शेषमत्स्यानां यथावत्स शशंस तत् । ते चाप्य् अभिननन्दुस्तं तुष्टाः प्राणप्रदायिनम्
gatvā ca śeṣamatsyānāṃ yathāvatsa śaśaṃsa tat / te cāpy abhinanandustaṃ tuṣṭāḥ prāṇapradāyinam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रज्ञा नाम बलं तस्मान्निष्प्रज्ञस्य बलेन किम् । एतां च सिंहाशशयोः कथामत्रापरां शृणु
prajñā nāma balaṃ tasmānniṣprajñasya balena kim / etāṃ ca siṃhāśaśayoḥ kathāmatrāparāṃ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभूत्क्वापि वने सिंह एकवीरो ऽपराजितः । स च यं यं ददर्शात्र सत्त्वं तं तं न्यपातयत्
abhūtkvāpi vane siṃha ekavīro 'parājitaḥ / sa ca yaṃ yaṃ dadarśātra sattvaṃ taṃ taṃ nyapātayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सो ऽभ्यर्थितः सर्वैः संभूयात्र मृगादिभिः । आहाराय तवैकैकं प्रेषयामो दिने दिने
tataḥ so 'bhyarthitaḥ sarvaiḥ saṃbhūyātra mṛgādibhiḥ / āhārāya tavaikaikaṃ preṣayāmo dine dine
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वान् नो युगपद्धत्वा स्वार्थहानिं करोषि किम् । इति तद्वचनं सिंहः स तथेत्य् अन्वमन्यत
sarvān no yugapaddhatvā svārthahāniṃ karoṣi kim / iti tadvacanaṃ siṃhaḥ sa tathety anvamanyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः प्राणिनमेकैकं तस्मिन्नन्वहमश्नति । एकदा शशकस्यागाद्वार एकस्य तत्कृते
tataḥ prāṇinamekaikaṃ tasminnanvahamaśnati / ekadā śaśakasyāgādvāra ekasya tatkṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स सर्वैः प्रेषितो गच्छञ् शशो धीमान् अचिन्तयत् । स धीरो यो न संमोहम् आपत्काले ऽपि गच्छति
sa sarvaiḥ preṣito gacchañ śaśo dhīmān acintayat / sa dhīro yo na saṃmoham āpatkāle 'pi gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपस्थिते ऽपि मृत्यौ तद्युक्तिं तावत्करोम्य् अहम् । इत्यालोच्य स तं सिंहं विलम्ब्य शशको ऽभ्यगात्
upasthite 'pi mṛtyau tadyuktiṃ tāvatkaromy aham / ityālocya sa taṃ siṃhaṃ vilambya śaśako 'bhyagāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगतं तु विलम्बेन केसरी निजगाद सः । अरे वेला व्यतिक्रान्ता ममाहारे कथं त्वया
āgataṃ tu vilambena kesarī nijagāda saḥ / are velā vyatikrāntā mamāhāre kathaṃ tvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वधादप्यधिकं किं वा कर्तव्यं ते मया शठ । इत्य् उक्तवन्तं तं सिंहं प्रह्वः स शशको ऽब्रवीत्
vadhādapyadhikaṃ kiṃ vā kartavyaṃ te mayā śaṭha / ity uktavantaṃ taṃ siṃhaṃ prahvaḥ sa śaśako 'bravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न मे देवापराधो ऽयं स्ववशो नाहमद्य यत् । मार्गे विधार्य सिंहेन द्वितीयेनोज्झितश्चिरात्
na me devāparādho 'yaṃ svavaśo nāhamadya yat / mārge vidhārya siṃhena dvitīyenojjhitaścirāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् छ्रुत्वास्फाल्य लाङ्गूलं सिंहः क्रोधारुणेक्षणः । सो ऽब्रवीत्को द्वितीयो ऽसौ सिंहो मे दर्श्यतां त्वया
tac chrutvāsphālya lāṅgūlaṃ siṃhaḥ krodhāruṇekṣaṇaḥ / so 'bravītko dvitīyo 'sau siṃho me darśyatāṃ tvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगत्य दृश्यतां देवेत्य् उक्त्वा सो ऽपि निनाय तम् । तथेत्य् अन्वागतं सिंहं दूरं कूपान्तिकं शशः
āgatya dṛśyatāṃ devety uktvā so 'pi nināya tam / tathety anvāgataṃ siṃhaṃ dūraṃ kūpāntikaṃ śaśaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इहान्तःस्थं स्थितं पश्येत्य् उक्तस् तत्र च तेन सः । शशकेन क्रुधा गर्जन्सिंहो ऽन्तःकूपमैक्षत
ihāntaḥsthaṃ sthitaṃ paśyety uktas tatra ca tena saḥ / śaśakena krudhā garjansiṃho 'ntaḥkūpamaikṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्ट्वा स्वच्छे च तोये स्वं प्रतिबिम्बं निशम्य च । स्वगर्जितप्रतिरवं मत्वा तत्रातिगर्जितम्
dṛṣṭvā svacche ca toye svaṃ pratibimbaṃ niśamya ca / svagarjitapratiravaṃ matvā tatrātigarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिसिंहं स कोपेन तद्वधाय मृगाधिपः । आत्मानमक्षिपस्त्कूपे मूढो ऽत्रैव व्यपादि च
pratisiṃhaṃ sa kopena tadvadhāya mṛgādhipaḥ / ātmānamakṣipastkūpe mūḍho 'traiva vyapādi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शशः स प्रज्ञयोत्तीर्य मृत्योरुत्तार्य चाखिलान् । मृगान् गत्वा तद् आख्याय स्ववृत्तं तान् अनन्दयत्
śaśaḥ sa prajñayottīrya mṛtyoruttārya cākhilān / mṛgān gatvā tad ākhyāya svavṛttaṃ tān anandayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं प्रज्ञैव परमं बलं न तु पराक्रमः । यत्प्रभावेण निहतः शशकेनापि केसरी
evaṃ prajñaiva paramaṃ balaṃ na tu parākramaḥ / yatprabhāveṇa nihataḥ śaśakenāpi kesarī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदहं साधयाम्येव प्रज्ञया स्वमभीप्सितम् । एवं दमनकेनोक्ते तूष्णिं करटको ऽभवत्
tadahaṃ sādhayāmyeva prajñayā svamabhīpsitam / evaṃ damanakenokte tūṣṇiṃ karaṭako 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो दमनकश्चापि तस्य पिङ्गलकस्य सः । सिंहस्य स्वप्रभोरासीदन्तिके दुर्मना इव
tato damanakaścāpi tasya piṅgalakasya saḥ / siṃhasya svaprabhorāsīdantike durmanā iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृष्टश् च कारणं तेन तम् उवाच जनान्तिकम् । बुद्ध्वा न युज्यते तूष्णीं स्थातुं देव वदाम्यतः
pṛṣṭaś ca kāraṇaṃ tena tam uvāca janāntikam / buddhvā na yujyate tūṣṇīṃ sthātuṃ deva vadāmyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनियुक्तो ऽपि च ब्रूयाद्यदीच्छेत्स्वामिनो हितम् । तद्विहायान्यथाबुद्धिं मद्विज्ञप्तिमिमां शृणु
aniyukto 'pi ca brūyādyadīcchetsvāmino hitam / tadvihāyānyathābuddhiṃ madvijñaptimimāṃ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृषः संजीवको ऽयं त्वां हत्वा राज्यं चिकीर्षति । मन्त्रिणा हि सतानेन त्वं भीरुरिति निश्चितः
vṛṣaḥ saṃjīvako 'yaṃ tvāṃ hatvā rājyaṃ cikīrṣati / mantriṇā hi satānena tvaṃ bhīruriti niścitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धुनोति त्वां जिघांसुश् च शृङ्गयुग्मं निजायुधम् । निर्भया जीवथ सुखं मयि राज्ञि तृणाशने
dhunoti tvāṃ jighāṃsuś ca śṛṅgayugmaṃ nijāyudham / nirbhayā jīvatha sukhaṃ mayi rājñi tṛṇāśane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेत हन्मो युक्त्यामुं मृगेन्द्रं मांसभोजनम् । आश्वास्योपजपत्येवं प्राणिनश् च वने वने
tadeta hanmo yuktyāmuṃ mṛgendraṃ māṃsabhojanam / āśvāsyopajapatyevaṃ prāṇinaś ca vane vane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेतं चिन्तय वृषं नास्त्यस्मिन्सति शर्म ते । एवं दमनकेनोक्तः स तं पिङ्गलको ऽभ्यधात्
tadetaṃ cintaya vṛṣaṃ nāstyasminsati śarma te / evaṃ damanakenoktaḥ sa taṃ piṅgalako 'bhyadhāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलीवर्दो वराको ऽयं किं कुर्यात्तृणभुङ्मम । दत्ताभयं कथं हन्यामेनं च शरणागतम्
balīvardo varāko 'yaṃ kiṃ kuryāttṛṇabhuṅmama / dattābhayaṃ kathaṃ hanyāmenaṃ ca śaraṇāgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतच् छ्रुत्वा दमनकः प्राह मा स्मैवमादिश । यस्तुल्यः क्रियते राज्ञा न तद्वच्छ्रीः प्रसर्पति
etac chrutvā damanakaḥ prāha mā smaivamādiśa / yastulyaḥ kriyate rājñā na tadvacchrīḥ prasarpati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वयोर् दत्तपदा सा च तयोर् उच्छ्रितयोश्चला । न शक्नोति चिरं स्थातुं ध्रुवमेकं विमुञ्चति
dvayor dattapadā sā ca tayor ucchritayoścalā / na śaknoti ciraṃ sthātuṃ dhruvamekaṃ vimuñcati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रभुश् च यो हितं द्वेष्टि सेवते चाहितं सदा । स वर्जनीयो विद्वद्भिर् वैद्यैर् दुष्टातुरो यथा
prabhuś ca yo hitaṃ dveṣṭi sevate cāhitaṃ sadā / sa varjanīyo vidvadbhir vaidyair duṣṭāturo yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अप्रियस्य प्रथमतः परिणामे हितस्य च । वक्ता श्रोता च यत्र स्यात्तत्र श्रीः कुरुते पदम्
apriyasya prathamataḥ pariṇāme hitasya ca / vaktā śrotā ca yatra syāttatra śrīḥ kurute padam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.