Library·Somadeva: Kathasaritsagara·10·10.5
इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे शक्तियशोलम्बके चतुर्थस् तरङ्गः । पञ्चमस् तरङ्गः । ततः शक्तियशः सोत्कं गोमुखः स विनोदयन् । नरवाहनदत्तं तं मन्त्री पुनर् अभाषत
iti mahākaviśrīsomadevabhaṭṭaviracite kathāsaritsāgare śaktiyaśolambake caturthas taraṅgaḥ / pañcamas taraṅgaḥ / tataḥ śaktiyaśaḥ sotkaṃ gomukhaḥ sa vinodayan / naravāhanadattaṃ taṃ mantrī punar abhāṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुता प्राज्ञकथा देव त्वया मुग्धकथां शृणु । मुग्धबुद्धिरभूत्कश्चिदाढ्यश्य वणिजः सुतः
śrutā prājñakathā deva tvayā mugdhakathāṃ śṛṇu / mugdhabuddhirabhūtkaścidāḍhyaśya vaṇijaḥ sutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जगाम स वणिज्यायै कटाहद्वीपमेकदा । भाण्डमध्ये च तस्याभून्महानगुरुसंचयः
jagāma sa vaṇijyāyai kaṭāhadvīpamekadā / bhāṇḍamadhye ca tasyābhūnmahānagurusaṃcayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विक्रीता परभाण्डस्य न तस्यागुरु तत्र तत् । कश्चिज्जग्राह तद्वासी जनो वेत्ति न तत्र तत्
vikrītā parabhāṇḍasya na tasyāguru tatra tat / kaścijjagrāha tadvāsī jano vetti na tatra tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काष्ठिकेभ्यस्ततो ऽङ्गारान्दृष्ट्वापि क्रीणतो जनान् । स कालागुरु दग्ध्वा तदङ्गारानकरोज्जडः
kāṣṭhikebhyastato 'ṅgārāndṛṣṭvāpi krīṇato janān / sa kālāguru dagdhvā tadaṅgārānakarojjaḍaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विक्रीयाङ्गारमूल्येन तच् चागत्य ततो गृहम् । तद् एव कौशलं शंसन्स ययौ लोकहास्यताम्
vikrīyāṅgāramūlyena tac cāgatya tato gṛham / tad eva kauśalaṃ śaṃsansa yayau lokahāsyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथितो ऽगुरुदाह्येष श्रूयतां तिलकार्षिकः । बभूव कश्चिद् ग्रामीणो भूतप्रायः कृषीवलः
kathito 'gurudāhyeṣa śrūyatāṃ tilakārṣikaḥ / babhūva kaścid grāmīṇo bhūtaprāyaḥ kṛṣīvalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स कदाचित् तिलान् भृष्टान् भुक्त्वा स्वादून् अवेत्य तान् । भृष्टान् एवावपद्भूरींस् तादृशोत्पत्तिवाञ्छया
sa kadācit tilān bhṛṣṭān bhuktvā svādūn avetya tān / bhṛṣṭān evāvapadbhūrīṃs tādṛśotpattivāñchayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भृष्टेषु तेष्व् अजातेषु नष्टार्थं तं जनो ऽहसत् । तिलकार्षिक उक्तो ऽसौ जले ऽग्निक्षेपकं शृणु
bhṛṣṭeṣu teṣv ajāteṣu naṣṭārthaṃ taṃ jano 'hasat / tilakārṣika ukto 'sau jale 'gnikṣepakaṃ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्दबुद्धिरभूत्कश् चित्पुमान्निशि स चैकदा । प्रभाते देवतापूजां करिष्यन्नित्यचिन्तयत्
mandabuddhirabhūtkaś citpumānniśi sa caikadā / prabhāte devatāpūjāṃ kariṣyannityacintayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपयुक्तौ मम स्नानधूपाद्यर्थं जलानलौ । स्थापयामि तदेकस्थौ तौ शीघ्रं प्राप्नुयां यथा
upayuktau mama snānadhūpādyarthaṃ jalānalau / sthāpayāmi tadekasthau tau śīghraṃ prāpnuyāṃ yathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यालोच्याम्बुकुम्भान्तः क्षिप्त्वाग्निं संविवेश सः । प्रातश् च वीक्षते यावद्गतो ऽग्निर्नष्टमम्बु च
ityālocyāmbukumbhāntaḥ kṣiptvāgniṃ saṃviveśa saḥ / prātaś ca vīkṣate yāvadgato 'gnirnaṣṭamambu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गारमलिने तोये दृष्टे तस्याभवन्मुखम् । तादृगेव सहासस्य लोकस्यासीत्पुनः स्मितम्
aṅgāramaline toye dṛṣṭe tasyābhavanmukham / tādṛgeva sahāsasya lokasyāsītpunaḥ smitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतस्त्वयाग्निकुम्भाख्यो नासिकारोपणं शृणु । बभूव कश् चित्पुरुषो मूर्खो मूढमतिः क्व चित्
śrutastvayāgnikumbhākhyo nāsikāropaṇaṃ śṛṇu / babhūva kaś citpuruṣo mūrkho mūḍhamatiḥ kva cit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स भार्यां चिपिटघ्राणां गुरुं चोत्तुङ्गनासिकम् । दृष्ट्वा तस्य प्रसुप्तस्य नासां छित्त्वाग्रहीद्गुरोः
sa bhāryāṃ cipiṭaghrāṇāṃ guruṃ cottuṅganāsikam / dṛṣṭvā tasya prasuptasya nāsāṃ chittvāgrahīdguroḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गत्वा च नासिकां छित्त्वा भार्यायास्तामरोपयत् । गुरुनासां मुखे तस्या न च तत्रारुरोह सा
gatvā ca nāsikāṃ chittvā bhāryāyāstāmaropayat / gurunāsāṃ mukhe tasyā na ca tatrāruroha sā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं भार्यागुरू तेन च्छिन्ननासौ कृताव् उभौ । अधुना वनवासी च पशुपालो निशाम्यताम्
evaṃ bhāryāgurū tena cchinnanāsau kṛtāv ubhau / adhunā vanavāsī ca paśupālo niśāmyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पशुपालो महामुग्धः को ऽप्यासीद्धनवान्वने । तस्य धूर्ताः समाश्रित्य मित्त्रत्वे बहवो ऽमिलन्
paśupālo mahāmugdhaḥ ko 'pyāsīddhanavānvane / tasya dhūrtāḥ samāśritya mittratve bahavo 'milan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते तं जगदुराढ्यस्य सुता नगरवासिनः । त्वत्कृते याचितास्माभिः सा च पित्रा प्रतिश्रुता
te taṃ jagadurāḍhyasya sutā nagaravāsinaḥ / tvatkṛte yācitāsmābhiḥ sā ca pitrā pratiśrutā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् छ्रुत्वा स ददौ तुष्टस्तेभ्यो ऽर्थं तं च ते पुनः । विवाहस्तव संपन्न इत्यूचुर्दिवसैर् गतैः
tac chrutvā sa dadau tuṣṭastebhyo 'rthaṃ taṃ ca te punaḥ / vivāhastava saṃpanna ityūcurdivasair gataiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स सुतरां तुष्टस्तेभ्यो भूरि धनं ददौ । दिनैश् च तं वदन्ति स्म पुत्रो जातस्तवेति ते
tataḥ sa sutarāṃ tuṣṭastebhyo bhūri dhanaṃ dadau / dinaiś ca taṃ vadanti sma putro jātastaveti te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननन्द तेन सर्वं च मूढस्तेभ्यः समर्प्य सः । पुत्रं प्रत्युत्सुको ऽस्मीति प्रारोदीच्चापरे ऽहनि
nananda tena sarvaṃ ca mūḍhastebhyaḥ samarpya saḥ / putraṃ pratyutsuko 'smīti prārodīccāpare 'hani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुदंश्चादत्त लोकस्य हासं धूर्तैः स वञ्चितः । पशुभ्य इव संक्रान्तजडिमा पशुपालकः
rudaṃścādatta lokasya hāsaṃ dhūrtaiḥ sa vañcitaḥ / paśubhya iva saṃkrāntajaḍimā paśupālakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पशुपालः श्रुतो देव शृण्व् अलंकारलम्बकम् । ग्राम्यः कश्चित् खनन् भूमिं प्रापालंकरणं महत्
paśupālaḥ śruto deva śṛṇv alaṃkāralambakam / grāmyaḥ kaścit khanan bhūmiṃ prāpālaṃkaraṇaṃ mahat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रात्रौ राजकुलाच्चौरैर् नीत्वा तत्र निवेशितम् । यद्गृहीत्वा स तत्रैव भार्यां तेन व्यभूषयत्
rātrau rājakulāccaurair nītvā tatra niveśitam / yadgṛhītvā sa tatraiva bhāryāṃ tena vyabhūṣayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बबन्ध मेखलां मूर्ध्नि हारं च जघनस्थले । नूपुरौ करयोस्तस्याः कर्णयोर् अपि कङ्कणौ
babandha mekhalāṃ mūrdhni hāraṃ ca jaghanasthale / nūpurau karayostasyāḥ karṇayor api kaṅkaṇau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हसद्भिः ख्यापितं लोकैर् बुद्ध्वा राजा जहार तत् । तस्मात्स्वाभरणं तं तु पशुप्रायं मुमोच सः
hasadbhiḥ khyāpitaṃ lokair buddhvā rājā jahāra tat / tasmātsvābharaṇaṃ taṃ tu paśuprāyaṃ mumoca saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तो ऽलंकरणो देव शृणु वच्म्यथ तूलिकम् । मूर्खः कश् चित्पुमांस्तूलविक्रयायापणं ययौ
ukto 'laṃkaraṇo deva śṛṇu vacmyatha tūlikam / mūrkhaḥ kaś citpumāṃstūlavikrayāyāpaṇaṃ yayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशुद्धमिति तत्तस्य न जग्राहात्र कश्चन । तावद्ददर्श तत्राग्नौ हेम निष्टप्तशोधितम्
aśuddhamiti tattasya na jagrāhātra kaścana / tāvaddadarśa tatrāgnau hema niṣṭaptaśodhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वर्णकारेण विक्रीतं गृहीतं ग्राहकेण च । तद् दृष्ट्वापि स तत्तूलम् इच्छञ् शोधयितुं जडः
svarṇakāreṇa vikrītaṃ gṛhītaṃ grāhakeṇa ca / tad dṛṣṭvāpi sa tattūlam icchañ śodhayituṃ jaḍaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अग्नौ चिक्षेप दग्धे च तस्मिंल् लोको जहास तम् । श्रुतो ऽयं तूलिको देवखर्जूरीछेदकं शृणु
agnau cikṣepa dagdhe ca tasmiṃl loko jahāsa tam / śruto 'yaṃ tūliko devakharjūrīchedakaṃ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केचिन्मूर्खाः समाहूय न्ययोज्यन्ताधिकारिभिः । ग्राम्या राजकुलादिष्टं खर्जूरानयनं प्रति
kecinmūrkhāḥ samāhūya nyayojyantādhikāribhiḥ / grāmyā rājakulādiṣṭaṃ kharjūrānayanaṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते दृष्ट्वैका सुखग्राह्यां खर्जूरपतितां स्वतः । खर्जूरीं तत्र खर्जूरीः सर्वा ग्रामे स्वके ऽच्छिनन्
te dṛṣṭvaikā sukhagrāhyāṃ kharjūrapatitāṃ svataḥ / kharjūrīṃ tatra kharjūrīḥ sarvā grāme svake 'cchinan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पतितास्ताश् च कलिताशेषखर्जूरसंचयाः । उत्थाप्यारोपयामासुर्न चैषां सिद्ध्यति स्म तत्
patitāstāś ca kalitāśeṣakharjūrasaṃcayāḥ / utthāpyāropayāmāsurna caiṣāṃ siddhyati sma tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश् चानीतखर्जूरा आदृतारोपणेन ते । खर्जूरीछेदनं बुद्ध्वा राज्ञा प्रत्युत दण्डिताः
tataś cānītakharjūrā ādṛtāropaṇena te / kharjūrīchedanaṃ buddhvā rājñā pratyuta daṇḍitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उक्तः खर्जूरहासो ऽयं निध्यालोकनमुच्यते । निधानदर्शी केनापि को ऽप्याजह्रे महीभुजा
uktaḥ kharjūrahāso 'yaṃ nidhyālokanamucyate / nidhānadarśī kenāpi ko 'pyājahre mahībhujā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मा गात्क्वापि पलाय्यायमिति राजकुमन्त्रिणा । नेत्रे तस्योदपाट्येतां निधानस्थानदर्शिनः
mā gātkvāpi palāyyāyamiti rājakumantriṇā / netre tasyodapāṭyetāṃ nidhānasthānadarśinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूलक्षणान्यपश्यन्तं गतावप्यगतौ समम् । अन्धं दृष्ट्वा च तं मन्त्री स जडो जहसे जनैः
bhūlakṣaṇānyapaśyantaṃ gatāvapyagatau samam / andhaṃ dṛṣṭvā ca taṃ mantrī sa jaḍo jahase janaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निधानालोकनं श्रुत्वा श्रूयतां लवणाशनम् । बभूव गह्वरो ग्रामवासी कोऽपि जडः पुमान्
nidhānālokanaṃ śrutvā śrūyatāṃ lavaṇāśanam / babhūva gahvaro grāmavāsī ko'pi jaḍaḥ pumān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स मित्रेण गृहं जातु नीतो नगरवासिना । भोजितो लवणस्वादून्यन्नानि व्यञ्जनानि च
sa mitreṇa gṛhaṃ jātu nīto nagaravāsinā / bhojito lavaṇasvādūnyannāni vyañjanāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केनेयं स्वादुतान्नादेरित्यपृच्छत्स गह्वरः । प्राधान्याल्लवणेनेति तेनोचे सुहृदा तदा
keneyaṃ svādutānnāderityapṛcchatsa gahvaraḥ / prādhānyāllavaṇeneti tenoce suhṛdā tadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेव तर्हि भोक्तव्यमित्य् उक्त्वा लवणस्य सः । पिष्टस्य मुष्टिमादाय प्रक्षिप्याभक्षयन्मुखे
tadeva tarhi bhoktavyamity uktvā lavaṇasya saḥ / piṣṭasya muṣṭimādāya prakṣipyābhakṣayanmukhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्चूर्णं तस्य दुर्बुद्धेरोष्ठौ श्मश्रूणि चालिपत् । हसतस्तु जनस्यात्र मुखं धवलतां ययौ
taccūrṇaṃ tasya durbuddheroṣṭhau śmaśrūṇi cālipat / hasatastu janasyātra mukhaṃ dhavalatāṃ yayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लवणाशी श्रुतो देव त्वया गोदोहकं शृणु । ग्राम्यः कश्चिदभून्मुग्धो गौरेका तस्य चाभवत्
lavaṇāśī śruto deva tvayā godohakaṃ śṛṇu / grāmyaḥ kaścidabhūnmugdho gaurekā tasya cābhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा च तस्यास्न्वहं धेनुः पयः पलशतं ददौ । कदाचिच्चाभवत्तस्य प्रत्यासन्नः किलोत्सवः
sā ca tasyāsnvahaṃ dhenuḥ payaḥ palaśataṃ dadau / kadāciccābhavattasya pratyāsannaḥ kilotsavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकवारं ग्रहीष्यामि पयो ऽस्याः प्राज्यमुत्सवे । इति मूर्खः स नैवैतां मसमात्रं दुदोह गाम्
ekavāraṃ grahīṣyāmi payo 'syāḥ prājyamutsave / iti mūrkhaḥ sa naivaitāṃ masamātraṃ dudoha gām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राप्तोत्सवश् च यावत्तां दोग्धि तावत् पयो ऽखिलम् । तत्तस्याश्छिन्नमच्छिन्नं लोकस्य हसितं त्वभूत्
prāptotsavaś ca yāvattāṃ dogdhi tāvat payo 'khilam / tattasyāśchinnamacchinnaṃ lokasya hasitaṃ tvabhūt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतो गोदोहको मूर्खः श्रूयतामपराविमौ । खलतिस्ताम्रकुम्भाभशिराः कश् चित्पुमानभूत्
śruto godohako mūrkhaḥ śrūyatāmaparāvimau / khalatistāmrakumbhābhaśirāḥ kaś citpumānabhūt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृक्षमूलोपविष्टं तं तरुणः कश्चिदैक्षत । आगतो ऽत्र कपित्थानि गृहीत्वा क्षुधितः पथा
vṛkṣamūlopaviṣṭaṃ taṃ taruṇaḥ kaścidaikṣata / āgato 'tra kapitthāni gṛhītvā kṣudhitaḥ pathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स कपित्थेन तत्तस्य क्रीडयाताडयच्छिरः । खलतिः सो ऽपि तत्सेहे न तस्योवाच किंचन
sa kapitthena tattasya krīḍayātāḍayacchiraḥ / khalatiḥ so 'pi tatsehe na tasyovāca kiṃcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽन्यैः क्रमशः सर्वैः स कपित्थैर् अताडयत् । शिरस् तस्य स चातिष्टतूष्णीं रक्ते स्रवत्यपि
tato 'nyaiḥ kramaśaḥ sarvaiḥ sa kapitthair atāḍayat / śiras tasya sa cātiṣṭatūṣṇīṃ rakte sravatyapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स च निष्फलतारुण्यकृतक्रीडाविचूर्णितैः । विना कपित्थैः क्षुत्क्लान्तो ययौ मूर्खयुवा ततः
sa ca niṣphalatāruṇyakṛtakrīḍāvicūrṇitaiḥ / vinā kapitthaiḥ kṣutklānto yayau mūrkhayuvā tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कपित्थैः स्वादुभिः किं न सहे घातानिति ब्रुवन् । स खल्वाटो गलद्रक्तशिरा मूर्खो ययौ गृहम्
kapitthaiḥ svādubhiḥ kiṃ na sahe ghātāniti bruvan / sa khalvāṭo galadraktaśirā mūrkho yayau gṛham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूर्खसाम्राज्यबद्धेन पट्टेनेव वृतं शिरः । रक्तेन तस्य तद्दृष्ट्वा हसति स्म न तत्र कः
mūrkhasāmrājyabaddhena paṭṭeneva vṛtaṃ śiraḥ / raktena tasya taddṛṣṭvā hasati sma na tatra kaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं देवोपहास्यत्वं लोके गच्छन्त्यबुद्धयः । लभन्ते नार्थसिद्धिं च पूज्यन्ते तु सुबुद्धयः
evaṃ devopahāsyatvaṃ loke gacchantyabuddhayaḥ / labhante nārthasiddhiṃ ca pūjyante tu subuddhayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति गोमुखतः श्रुत्वा मुग्धहासकथा इमाः । नरवाहनदत्तः समुत्थाय व्यधिताह्निकम्
iti gomukhataḥ śrutvā mugdhahāsakathā imāḥ / naravāhanadattaḥ samutthāya vyadhitāhnikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निशागमे पुनस्तेन नियुक्तश्चोत्सुकेन सः । गोमुखः कथयाम् आस प्रज्ञानिष्ठामिमां कथाम्
niśāgame punastena niyuktaścotsukena saḥ / gomukhaḥ kathayām āsa prajñāniṣṭhāmimāṃ kathām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभूत् क्वापि वनोद्देशे महाञ् शाल्मलिपादपः । उवास लघुपातीति काकस् तत्र कृतालयः
abhūt kvāpi vanoddeśe mahāñ śālmalipādapaḥ / uvāsa laghupātīti kākas tatra kṛtālayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स कदाचित्स्वनीडस्थो ददर्शात्र तरोरधः । जालहस्तं सलगुडं रौद्रं पुरुषमागतम्
sa kadācitsvanīḍastho dadarśātra taroradhaḥ / jālahastaṃ salaguḍaṃ raudraṃ puruṣamāgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स वीक्षते यावत्काकस्तावद्वितत्य सः । जालं भुवि विकीर्यात्र व्रीहींश्छन्नो ऽभवत्पुमान्
tataḥ sa vīkṣate yāvatkākastāvadvitatya saḥ / jālaṃ bhuvi vikīryātra vrīhīṃśchanno 'bhavatpumān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावच् च चित्रग्रीवाख्यः पारावतपतिर् भ्रमन् । तत्राजगाम नभसा पारावतशतैर् वृतः
tāvac ca citragrīvākhyaḥ pārāvatapatir bhraman / tatrājagāma nabhasā pārāvataśatair vṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स व्रीहिप्रकरं दृष्ट्वा जाले ऽत्राहारलिप्सया । पतितः पाशनिकरैर् बद्धो ऽभुत्सपरिच्छदः
sa vrīhiprakaraṃ dṛṣṭvā jāle 'trāhāralipsayā / patitaḥ pāśanikarair baddho 'bhutsaparicchadaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्दृष्ट्वा चानुगान्सर्वांश्चित्रग्रीवो जगाद सः । गृहीत्वा चञ्चुभिर् जालं खमुत्पतत वेगतः
taddṛṣṭvā cānugānsarvāṃścitragrīvo jagāda saḥ / gṛhītvā cañcubhir jālaṃ khamutpatata vegataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तथेति ते जालमादायोत्पत्य वेगतः । कपोता नभसा गन्तुं भीताः प्रारेभिर् ए ऽखिलाः
tatas tatheti te jālamādāyotpatya vegataḥ / kapotā nabhasā gantuṃ bhītāḥ prārebhir e 'khilāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽप्युत्थायोर्ध्वदृग्विग्नो लुब्धकः संन्यवर्तत । निर्भयो ऽथ जगादैतांश्चित्रग्रीवो ऽनुयायिनः
so 'pyutthāyordhvadṛgvigno lubdhakaḥ saṃnyavartata / nirbhayo 'tha jagādaitāṃścitragrīvo 'nuyāyinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्मित्त्रस्य हिरण्यस्य मूषकस्यान्तिकं द्रुतम् । व्रजामः स इमान् पाशांश् छित्त्वास्मान् मोचयिष्यति
manmittrasya hiraṇyasya mūṣakasyāntikaṃ drutam / vrajāmaḥ sa imān pāśāṃś chittvāsmān mocayiṣyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्त्वा सो ऽनुगैः साकं गत्वा तैर् जालकर्षिभिः । मूषकस्य बिलद्वारं प्राप्याकाशादवातरत्
ity uktvā so 'nugaiḥ sākaṃ gatvā tair jālakarṣibhiḥ / mūṣakasya biladvāraṃ prāpyākāśādavātarat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भो भो हिरण्य निर्याहि चित्रग्रीवो ऽहमागतः । इत्याजुहाव तं तत्र मूषकं स कपोतराट्
bho bho hiraṇya niryāhi citragrīvo 'hamāgataḥ / ityājuhāva taṃ tatra mūṣakaṃ sa kapotarāṭ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स श्रुत्वा द्वारमार्गेण दृष्ट्वा तं चागतं तथा । सुहृदं निर्ययावाखुस्तस्माच्छतमुखाद्बिलात्
sa śrutvā dvāramārgeṇa dṛṣṭvā taṃ cāgataṃ tathā / suhṛdaṃ niryayāvākhustasmācchatamukhādbilāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपेत्य पृष्ट्वा वृत्तान्तं संभ्रमात्सो ऽपि मूषकः । पारावतपतेः पाशान्सानुगस्याच्छिनत्सुहृत्
upetya pṛṣṭvā vṛttāntaṃ saṃbhramātso 'pi mūṣakaḥ / pārāvatapateḥ pāśānsānugasyācchinatsuhṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छिन्नपाशस्तमामन्त्र्य मूषकं वचनैः प्रियैः । चित्रग्रीवः खमुत्पत्य ययौ सो ऽनुचरैः सह
chinnapāśastamāmantrya mūṣakaṃ vacanaiḥ priyaiḥ / citragrīvaḥ khamutpatya yayau so 'nucaraiḥ saha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्वागतः स काको ऽत्र लघुपाती विलोक्य तत् । बिलप्रविष्टं तद्द्वारम् आगत्योवाच मूषकम्
anvāgataḥ sa kāko 'tra laghupātī vilokya tat / bilapraviṣṭaṃ taddvāram āgatyovāca mūṣakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लघुपातीति काको ऽहं दृष्ट्वा त्वां मित्त्रवत्सलम् । मित्त्रत्वाय वृणोमीदृग्विपदुद्धरणक्षमम्
laghupātīti kāko 'haṃ dṛṣṭvā tvāṃ mittravatsalam / mittratvāya vṛṇomīdṛgvipaduddharaṇakṣamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् छ्रुत्वाभ्यन्तराद् दृष्ट्वा मूषकस् तं स वायसम् । जगाद गच्छ का मैत्त्री भक्ष्यभक्षकयोर् इति
tac chrutvābhyantarād dṛṣṭvā mūṣakas taṃ sa vāyasam / jagāda gaccha kā maittrī bhakṣyabhakṣakayor iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स वायसो ऽवादीच् छान्तं भुक्ते मम त्वयि । तृप्तिः क्षणं स्यान् मित्त्रे तु शश्वज् जीवितरक्षणम्
tataḥ sa vāyaso 'vādīc chāntaṃ bhukte mama tvayi / tṛptiḥ kṣaṇaṃ syān mittre tu śaśvaj jīvitarakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्याद्य् उक्त्वा सशपथं कृत्वाश्वासं च तेन सः । निर्गतेनाकरोत् सख्यम् आखुना सह वायसः
ityādy uktvā saśapathaṃ kṛtvāśvāsaṃ ca tena saḥ / nirgatenākarot sakhyam ākhunā saha vāyasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स मांसपेशीर् आनैषीद् आखुः शालिकणान् अपि । एकत्र सह भुञ्जानौ तस्थतुस् ताव् उभौ सुखम्
sa māṃsapeśīr ānaiṣīd ākhuḥ śālikaṇān api / ekatra saha bhuñjānau tasthatus tāv ubhau sukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकदा च स काकस् तं मित्त्रं मूषकम् अब्रवीत् । इतो ऽविदूरे मित्त्रास्ति वनमध्यगता नदी
ekadā ca sa kākas taṃ mittraṃ mūṣakam abravīt / ito 'vidūre mittrāsti vanamadhyagatā nadī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यां मन्थरको नाम कूर्मश्चास्ति सुहृन्मम । तदर्थं यामि तत्स्थानं सुप्रापामिषभोजनम्
tasyāṃ mantharako nāma kūrmaścāsti suhṛnmama / tadarthaṃ yāmi tatsthānaṃ suprāpāmiṣabhojanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृच्छ्रात्प्राप्य इहाहारो नित्यं व्याधभयं च मे । इत्य् उक्तवन्तं तं काकं मूषको ऽपि जगाद सः
kṛcchrātprāpya ihāhāro nityaṃ vyādhabhayaṃ ca me / ity uktavantaṃ taṃ kākaṃ mūṣako 'pi jagāda saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सहैव तर्हि वत्स्यामो नय तत्रैव मामपि । ममाप्यस्तीह निर्वेदो वक्ष्ये तत्रैव तं च ते
sahaiva tarhi vatsyāmo naya tatraiva māmapi / mamāpyastīha nirvedo vakṣye tatraiva taṃ ca te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति वादिनम् आदाय चञ्च्वा तं स हिरण्यकम् । नभसा लघुपाती तद् ययौ वननदीतटम्
iti vādinam ādāya cañcvā taṃ sa hiraṇyakam / nabhasā laghupātī tad yayau vananadītaṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिलित्वा सह कूर्मेण तत्र मन्थरकेण सः । कृताथिथ्येन मित्त्रेण स तस्थौ मूषकान्वितः
militvā saha kūrmeṇa tatra mantharakeṇa saḥ / kṛtāthithyena mittreṇa sa tasthau mūṣakānvitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथान्तरे च कूर्माय तस्मै स्वागमकारणस्म् । हिरण्यसख्यवृत्तान्तयुक्तं काकः शशंस सः
kathāntare ca kūrmāya tasmai svāgamakāraṇasm / hiraṇyasakhyavṛttāntayuktaṃ kākaḥ śaśaṃsa saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स कूर्मस् तं कृत्वा मित्त्रं वायससंस्तुतम् । देशनिर्वासनिर्वेदहेतुं पप्रच्छ मूषकम्
tataḥ sa kūrmas taṃ kṛtvā mittraṃ vāyasasaṃstutam / deśanirvāsanirvedahetuṃ papraccha mūṣakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो हिरण्यः स तयोर् उभयोः काककूर्मयोः । शृण्वतोर्निजवृत्तान्तकथामेतामवर्णयस्त्
tato hiraṇyaḥ sa tayor ubhayoḥ kākakūrmayoḥ / śṛṇvatornijavṛttāntakathāmetāmavarṇayast
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं महाबिले तत्र नगरासन्नवर्तिनि । वसन्राजकुलाद्धारमानीयास्थापयं निशि
ahaṃ mahābile tatra nagarāsannavartini / vasanrājakulāddhāramānīyāsthāpayaṃ niśi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृश्यमानेन हारेण तेन जातौजसं च माम् । समर्थमन्नाहरणे मूषकाः पर्यवारयन्
dṛśyamānena hāreṇa tena jātaujasaṃ ca mām / samarthamannāharaṇe mūṣakāḥ paryavārayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रान्तरे च तत्रासीत्कश्चिदस्मद्बिलान्तिके । परिव्राण्मठिकां कृत्वा नानाभिक्षान्नवृत्तिकः
atrāntare ca tatrāsītkaścidasmadbilāntike / parivrāṇmaṭhikāṃ kṛtvā nānābhikṣānnavṛttikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स भुक्तशेषं भिक्षान्नं नक्तं स्थापयति स्म तत् । भिक्यभाण्डस्थमुल्लम्ब्य शङ्कौ प्रातर्जिघत्सया
sa bhuktaśeṣaṃ bhikṣānnaṃ naktaṃ sthāpayati sma tat / bhikyabhāṇḍasthamullambya śaṅkau prātarjighatsayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुप्तस्यात्र च तस्याहम् बिलेनान्तः प्रविश्य तत् । दत्तोर्ध्वझम्पो निःशेषमनैषं प्रतियामिनि
suptasyātra ca tasyāham bilenāntaḥ praviśya tat / dattordhvajhampo niḥśeṣamanaiṣaṃ pratiyāmini
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कदाचित्तत्र तस्यागात्सुहृत्प्रव्राजको ऽपरः । भुक्तोत्तरं समं तेन कथां रात्रौ स चाकरोत्
kadācittatra tasyāgātsuhṛtpravrājako 'paraḥ / bhuktottaraṃ samaṃ tena kathāṃ rātrau sa cākarot
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावन्नेतुं प्रवृत्ते ऽन्नं मयि जर्जरकेण सः । प्रव्राडवादयद्दत्तकर्णस्तद्भाण्डकं मुहुः
tāvannetuṃ pravṛtte 'nnaṃ mayi jarjarakeṇa saḥ / pravrāḍavādayaddattakarṇastadbhāṇḍakaṃ muhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथमाच्छिद्य किमिदं करोषीति स तेन च । आगन्तुना परिव्राजा पृष्टः प्रव्राट् तम् अब्रवीत्
kathamācchidya kimidaṃ karoṣīti sa tena ca / āgantunā parivrājā pṛṣṭaḥ pravrāṭ tam abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इह मे मूषकः शत्रुरुत्पन्नो ऽथ सदैव यः । अपि दूरस्थमुत्प्लुत्य नयत्यन्नमितो मम
iha me mūṣakaḥ śatrurutpanno 'tha sadaiva yaḥ / api dūrasthamutplutya nayatyannamito mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं त्रासयामि चलयञ्जर्जरेणान्नभाजनम् । इत्य् उक्तवन्तं प्रव्राजं परिव्राट् सो ऽपरो ऽब्रवीत्
taṃ trāsayāmi calayañjarjareṇānnabhājanam / ity uktavantaṃ pravrājaṃ parivrāṭ so 'paro 'bravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोभो नामैष जन्तूनां दोषायात्र कथां शृणु । तीर्थान्य् अहं भ्रमन् प्रापम् एकं नगरम् एकदा
lobho nāmaiṣa jantūnāṃ doṣāyātra kathāṃ śṛṇu / tīrthāny ahaṃ bhraman prāpam ekaṃ nagaram ekadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र चैकस्य विप्रस्य निवासायाविशं गृहम् । स्थिते मयि स विप्रश् च वदति स्म स्वगेहिनीम्
tatra caikasya viprasya nivāsāyāviśaṃ gṛham / sthite mayi sa vipraś ca vadati sma svagehinīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृसरं ब्राह्मणकृते पर्वण्य् अद्य पचेर् इति । कुतस् ते निर्धनस्यैतद् इत्य् अवोचच् च सापि तम्
kṛsaraṃ brāhmaṇakṛte parvaṇy adya pacer iti / kutas te nirdhanasyaitad ity avocac ca sāpi tam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स विप्रो ऽवादीत्तां प्रिये कार्ये ऽपि संचये । नातिसंचयधीः कार्या शृणु चात्र कथामिमाम्
tataḥ sa vipro 'vādīttāṃ priye kārye 'pi saṃcaye / nātisaṃcayadhīḥ kāryā śṛṇu cātra kathāmimām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वने क्वापि कृताखेटो व्याधो यन्त्रितसायकः । प्रादाय मांसं धनुषि प्राधावत्सूकरं प्रति
vane kvāpi kṛtākheṭo vyādho yantritasāyakaḥ / prādāya māṃsaṃ dhanuṣi prādhāvatsūkaraṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनैव काण्डबिद्धेन निहतः पोत्रविक्षतः । स व्यपद्यत तच्चात्र दूरादैक्षत जम्बुकः
tenaiva kāṇḍabiddhena nihataḥ potravikṣataḥ / sa vyapadyata taccātra dūrādaikṣata jambukaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स चागत्य क्षुधार्तो ऽपि चिकीर्षुः संचयाय तत् । क्रोडव्याधामिषात्किंचिन्न चखादातिभूयसः
sa cāgatya kṣudhārto 'pi cikīrṣuḥ saṃcayāya tat / kroḍavyādhāmiṣātkiṃcinna cakhādātibhūyasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भोक्तुं प्रववृते तत्तु गत्वा धनुषि यत्स्थितम् । तत्क्षणं चोच्चलद्यन्त्रशरविद्धो ममार सः
bhoktuṃ pravavṛte tattu gatvā dhanuṣi yatsthitam / tatkṣaṇaṃ coccaladyantraśaraviddho mamāra saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन् नातिसंचयः कार्य इति तेन द्विजेन सा । भार्योक्ता प्रतिपद्यैतत् तिलान् प्राक्षिपदातपे
tan nātisaṃcayaḥ kārya iti tena dvijena sā / bhāryoktā pratipadyaitat tilān prākṣipadātape
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रविष्टायां गृहं तस्यां प्राश्य श्वा तान् अदूषयत् । ततो न कृषरान् एतान् कश्चिन् मूल्यादिनाग्रहीत्
praviṣṭāyāṃ gṛhaṃ tasyāṃ prāśya śvā tān adūṣayat / tato na kṛṣarān etān kaścin mūlyādināgrahīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेवं नोपभोगाय लोभः क्लेशाय केवलम् । इत्य् उक्त्वा पुनराह स्म प्रव्राडागन्तुको ऽथ सः
tadevaṃ nopabhogāya lobhaḥ kleśāya kevalam / ity uktvā punarāha sma pravrāḍāgantuko 'tha saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खनित्रमस्ति चेत्तन्मे दीयतां यावदद्य वः । युक्त्या निवारयाम्येतं मूषकोत्थम् उपद्रवम्
khanitramasti cettanme dīyatāṃ yāvadadya vaḥ / yuktyā nivārayāmyetaṃ mūṣakottham upadravam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् छ्रुत्वा तन्निवासी स प्रव्राट् तस्मै खनित्रकम् । ददावहं च च्छन्नस्थस्तद्दृष्ट्वा प्राविशं बिलम्
tac chrutvā tannivāsī sa pravrāṭ tasmai khanitrakam / dadāvahaṃ ca cchannasthastaddṛṣṭvā prāviśaṃ bilam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्तेन खनित्रेण प्रव्राडागन्तुको ऽथ सः । मत्संचारबिलं वीक्ष्य प्रारेभ्ये खनितुं शठः
tatastena khanitreṇa pravrāḍāgantuko 'tha saḥ / matsaṃcārabilaṃ vīkṣya prārebhye khanituṃ śaṭhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमाच् च तावदखनत्पलायनपरे मयि । यावत्तं प्राप तत्रस्थं हारं मे चान्यसंचयम्
kramāc ca tāvadakhanatpalāyanapare mayi / yāvattaṃ prāpa tatrasthaṃ hāraṃ me cānyasaṃcayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेजसानेन तस्याभूदाखोस्तत्तादृशं बलम् । इत्याह स्थानिनं तं च प्रव्राजं मयि शृण्वति
tejasānena tasyābhūdākhostattādṛśaṃ balam / ityāha sthāninaṃ taṃ ca pravrājaṃ mayi śṛṇvati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नीत्वा च तन्मे सर्वस्वं हारं मूर्ध्नि निधाय च । आगन्तुस्थायिनौ हृष्टौ प्रव्राजौ स्वपतः स्म तौ
nītvā ca tanme sarvasvaṃ hāraṃ mūrdhni nidhāya ca / āgantusthāyinau hṛṣṭau pravrājau svapataḥ sma tau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रसुप्तयोस्तयोस्तं च हर्तुं मां पुनरागतम् । प्रबुध्याताडयद्यष्ट्या प्रव्राट् स्थायी स मूर्धनि
prasuptayostayostaṃ ca hartuṃ māṃ punarāgatam / prabudhyātāḍayadyaṣṭyā pravrāṭ sthāyī sa mūrdhani
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनाहं व्रणितो दैवान् न मृतो बिलम् आविशम् । भूयश् च शक्तिर् नाभून् मे तदन्नाहरणप्लवे
tenāhaṃ vraṇito daivān na mṛto bilam āviśam / bhūyaś ca śaktir nābhūn me tadannāharaṇaplave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थो हि यौवनं पुंसां तदभावश् च वार्धकम् । तेनास्योजो बलं रूपमुत्साहश्चापि हीयते
artho hi yauvanaṃ puṃsāṃ tadabhāvaś ca vārdhakam / tenāsyojo balaṃ rūpamutsāhaścāpi hīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथात्ममात्रभरणे यत्नवन्तमवेक्ष्य माम् । परित्यज्य गतः सर्वः स मूषकपरिच्छदः
athātmamātrabharaṇe yatnavantamavekṣya mām / parityajya gataḥ sarvaḥ sa mūṣakaparicchadaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अवृत्तिके प्रभुं भृत्या अपुष्पं भ्रमरास्तरुम् । अजलं च सरो हंसा मुञ्चन्त्य् अपि चिरोषितम्
avṛttike prabhuṃ bhṛtyā apuṣpaṃ bhramarāstarum / ajalaṃ ca saro haṃsā muñcanty api ciroṣitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्थं तत्र चिरोद्विग्नः सुहृदं लघुपातिनम् । प्राप्यैतं कच्छपश्रेष्ठ त्वत्पार्श्वमहमागतः
itthaṃ tatra cirodvignaḥ suhṛdaṃ laghupātinam / prāpyaitaṃ kacchapaśreṣṭha tvatpārśvamahamāgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं हिरण्यकेनोक्ते कूर्मो मन्थरको ऽभ्यधात् । स्वम् एव स्थानमेतत्ते तन्मा मित्राधृतिं कृथाः
evaṃ hiraṇyakenokte kūrmo mantharako 'bhyadhāt / svam eva sthānametatte tanmā mitrādhṛtiṃ kṛthāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.