Library·Somadeva: Kathasaritsagara·10·10.6
इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे शक्तियशोलम्बके पञ्चमस् तरङ्गः । षष्ठस् तरङ्गः । ततः प्रातः समुत्थाय पितुर्वत्सेश्वरस्य सः । नरवाहनदत्तो ऽत्र दर्शनायान्तिकं ययौ
iti mahākaviśrīsomadevabhaṭṭaviracite kathāsaritsāgare śaktiyaśolambake pañcamas taraṅgaḥ / ṣaṣṭhas taraṅgaḥ / tataḥ prātaḥ samutthāya piturvatseśvarasya saḥ / naravāhanadatto 'tra darśanāyāntikaṃ yayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र पद्मावतीदेवी भ्रातरि स्वगृहात्ततः । आगते मगधेशस्य तनये सिंहवर्मणि
tatra padmāvatīdevī bhrātari svagṛhāttataḥ / āgate magadheśasya tanaye siṃhavarmaṇi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्स्वागतकथाप्रश्नप्रवादैर् दिवसे गते । नरवाहनदत्तः स्वं भुक्त्वा मन्दिरमाययौ
tatsvāgatakathāpraśnapravādair divase gate / naravāhanadattaḥ svaṃ bhuktvā mandiramāyayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र शक्तियशः सोत्कं तं विनोदयितुं निशि । ततः स गोमुखो धीमानिमामकथयत्कथाम्
tatra śaktiyaśaḥ sotkaṃ taṃ vinodayituṃ niśi / tataḥ sa gomukho dhīmānimāmakathayatkathām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बभूव क्वापि सच्छायो महान्न्यग्रोधपादपः । शकुन्तशब्दैः पथिकान्विश्रमायाह्वयन्निव
babhūva kvāpi sacchāyo mahānnyagrodhapādapaḥ / śakuntaśabdaiḥ pathikānviśramāyāhvayanniva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रासीन् मेघवर्णाख्यः काकराजः कृतालयः । तस्यावमर्दनामाभूदुलूकाधिपती रिपुः
tatrāsīn meghavarṇākhyaḥ kākarājaḥ kṛtālayaḥ / tasyāvamardanāmābhūdulūkādhipatī ripuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तस्य काकराजस्य तत्र रात्राव् उलूकराट् । एत्य काकान् बहून् हत्वा कृत्वा परिभवं ययौ
sa tasya kākarājasya tatra rātrāv ulūkarāṭ / etya kākān bahūn hatvā kṛtvā paribhavaṃ yayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रातः स काकराजो ऽत्र सभाज्योवाच मन्त्रिणः । उड्डीव्यडीविसंडीविप्रडीविचिरजीविनः
prātaḥ sa kākarājo 'tra sabhājyovāca mantriṇaḥ / uḍḍīvyaḍīvisaṃḍīvipraḍīvicirajīvinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स शत्रुः परिभूयास्मांल्लब्धलक्ष्यो बली पुनः । आपतेदेव तत्तत्र प्रतीकारो निरूप्यताम्
sa śatruḥ paribhūyāsmāṃllabdhalakṣyo balī punaḥ / āpatedeva tattatra pratīkāro nirūpyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् छ्रुत्वाभाषतोड्डीवी शत्रौ बलवति प्रभो । अन्यदेशाश्रयः कार्यस्तस्यैवानुनयो ऽथवा
tac chrutvābhāṣatoḍḍīvī śatrau balavati prabho / anyadeśāśrayaḥ kāryastasyaivānunayo 'thavā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुत्वैतद् आडीव्य् आह स्म सद्यो न भयम् अप्य् अदः । पराशयं स्वशक्तिं च वीक्ष्य कुर्मो यथाक्षमम्
śrutvaitad āḍīvy āha sma sadyo na bhayam apy adaḥ / parāśayaṃ svaśaktiṃ ca vīkṣya kurmo yathākṣamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो जगाद संडीवी मरणं देव शोभनम् । न तु प्रणमनं शत्रोर्विदेशे वापि जीवनम्
tato jagāda saṃḍīvī maraṇaṃ deva śobhanam / na tu praṇamanaṃ śatrorvideśe vāpi jīvanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योद्धव्यं तेन साकं नः कृतावद् येन शत्रुणा । राजा सहायवाञ् शूरः सोत्साहो जयति द्विषः
yoddhavyaṃ tena sākaṃ naḥ kṛtāvad yena śatruṇā / rājā sahāyavāñ śūraḥ sotsāho jayati dviṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ प्रडीवी वक्ति स्म न जय्यः स बली रणे । संधिं कृत्वा तु हन्तव्यः संप्राप्ते ऽवसरे पुनः
atha praḍīvī vakti sma na jayyaḥ sa balī raṇe / saṃdhiṃ kṛtvā tu hantavyaḥ saṃprāpte 'vasare punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिरजीवी ततो ऽवादीत्कः संधिर्दूत एव कः । आसृष्टि वैरं काकानामुलूकैस् तत्र को व्रजेत्
cirajīvī tato 'vādītkaḥ saṃdhirdūta eva kaḥ / āsṛṣṭi vairaṃ kākānāmulūkais tatra ko vrajet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रसाध्यमिदं मन्त्रो मूलं राज्यस्य चोच्यते । श्रुत्वैतत्काकराजस्तं सो ऽब्रवीच्चीरजीविनम्
mantrasādhyamidaṃ mantro mūlaṃ rājyasya cocyate / śrutvaitatkākarājastaṃ so 'bravīccīrajīvinam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृद्धस्त्वं वेत्सि चेत्तन्मे ब्रूहि त्वं केन हेतुना । काकोलूकस्य वैरित्वं मन्त्रं वक्ष्यस्यतः परम्
vṛddhastvaṃ vetsi cettanme brūhi tvaṃ kena hetunā / kākolūkasya vairitvaṃ mantraṃ vakṣyasyataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् छ्रुत्वा काकराजं तं चिरजीवी जगाद सः । वाग्दोषो ऽयं श्रुता किं न गर्दभाख्यायिका त्वया
tac chrutvā kākarājaṃ taṃ cirajīvī jagāda saḥ / vāgdoṣo 'yaṃ śrutā kiṃ na gardabhākhyāyikā tvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केनापि रजकेनैत्य गर्दभः पुष्टये कृशः । परसस्येषु मुक्तो ऽभूदाच्छाद्य द्वीपिचर्मणा
kenāpi rajakenaitya gardabhaḥ puṣṭaye kṛśaḥ / parasasyeṣu mukto 'bhūdācchādya dvīpicarmaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तानि खादन् द्वीपीति जनैस् त्रासान् न वारितः । एकेन ददृशे जातु कार्षिकेण धनुर्भृता
sa tāni khādan dvīpīti janais trāsān na vāritaḥ / ekena dadṛśe jātu kārṣikeṇa dhanurbhṛtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तं द्वीपीति मन्वानः कुब्जीभूय भयानतः । कम्बलावेष्टिततनुर्गन्तुं प्रववृते ततः
sa taṃ dvīpīti manvānaḥ kubjībhūya bhayānataḥ / kambalāveṣṭitatanurgantuṃ pravavṛte tataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं च दृष्ट्वा तथायान्तं खरो ऽयमिति चिन्तयन् । खरस्तं स्वरुतेनोच्चैर् व्याहरत्सस्यपोषितः
taṃ ca dṛṣṭvā tathāyāntaṃ kharo 'yamiti cintayan / kharastaṃ svarutenoccair vyāharatsasyapoṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् छ्रुत्वा गर्दभं मत्वा तम् उपेत्य स कार्षिकः । अवधीच्छरघातेन कृतवैर् अं स्वया गिरा
tac chrutvā gardabhaṃ matvā tam upetya sa kārṣikaḥ / avadhīccharaghātena kṛtavair aṃ svayā girā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं वाग्दोषतो ऽस्माकम् उलूकैः सह वैरिता । पूर्वं ह्य् अराजका आसन् कदाचिद् अपि पक्षिणः
evaṃ vāgdoṣato 'smākam ulūkaiḥ saha vairitā / pūrvaṃ hy arājakā āsan kadācid api pakṣiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते संभूयारभन्ते स्म पक्षिराजाभिषेचनम् । सर्वे कर्तुमुलूकस्य ढौकितच्छत्त्रचामरम्
te saṃbhūyārabhante sma pakṣirājābhiṣecanam / sarve kartumulūkasya ḍhaukitacchattracāmaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावच् च गगनायातस्तद्दृष्ट्वा वायसो ऽब्रवीत् । रे मूढाः सन्ति नो हंसकोकिलाद्या न किं खगाः
tāvac ca gaganāyātastaddṛṣṭvā vāyaso 'bravīt / re mūḍhāḥ santi no haṃsakokilādyā na kiṃ khagāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येन क्रूरदृशं पापमिममप्रियदर्शनम् । अभिषिञ्चथ राज्ये ऽस्मिन्धिगुलूकममङ्गलम्
yena krūradṛśaṃ pāpamimamapriyadarśanam / abhiṣiñcatha rājye 'smindhigulūkamamaṅgalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजा प्रभाववान् कार्यो यस्य नामैव सिद्धिकृत् । तथा च शृणुतात्रैकां कथां वो वर्णयाम्य् अहम्
rājā prabhāvavān kāryo yasya nāmaiva siddhikṛt / tathā ca śṛṇutātraikāṃ kathāṃ vo varṇayāmy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्ति चन्द्रसरो नाम महद्भूरिजलं सरः । शिलीमुखाख्यस् तत्तीरे ऽप्युवास शशकेश्वरः
asti candrasaro nāma mahadbhūrijalaṃ saraḥ / śilīmukhākhyas tattīre 'pyuvāsa śaśakeśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रावग्रहशुष्के ऽन्यनिपाने गजयूथपः । चतुर्दन्ताभिधानो ऽम्भः पातुम् आगात् कदाचन
tatrāvagrahaśuṣke 'nyanipāne gajayūthapaḥ / caturdantābhidhāno 'mbhaḥ pātum āgāt kadācana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य यूथेन शशक गाहमानेन तत्र ते । शिलीमुखस्य बहवः शशराजस्य चूर्णिताः
tasya yūthena śaśaka gāhamānena tatra te / śilīmukhasya bahavaḥ śaśarājasya cūrṇitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो गजपतौ तस्मिन् गते सो ऽत्र शिलीमुखः । दुःखितो विजयं नाम शशं प्राहान्यसंनिधौ
tato gajapatau tasmin gate so 'tra śilīmukhaḥ / duḥkhito vijayaṃ nāma śaśaṃ prāhānyasaṃnidhau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लब्धास्वादो गजेन्द्रो ऽयं पुनः पुनरिहैष्यति । निःशेषयिष्यत्य् अस्मांश् च तदुपायो ऽत्र चिन्त्यताम्
labdhāsvādo gajendro 'yaṃ punaḥ punarihaiṣyati / niḥśeṣayiṣyaty asmāṃś ca tadupāyo 'tra cintyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गच्छ तस्यान्तिकं पश्य युक्तिः काप्यस्ति तेन वा । त्वं हि कार्यम् उपायं च वेत्सि वक्तुं च युक्तिमान्
gaccha tasyāntikaṃ paśya yuktiḥ kāpyasti tena vā / tvaṃ hi kāryam upāyaṃ ca vetsi vaktuṃ ca yuktimān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत्र यत्र गतस्त्वं हि तत्र तत्राभवच्छुभम् । इति स प्रेषितस्तेन प्रीतस् तत्र ययौ शनैः
yatra yatra gatastvaṃ hi tatra tatrābhavacchubham / iti sa preṣitastena prītas tatra yayau śanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मार्गानुसारात् प्राप्तं च वारणेन्द्रं ददर्श तम् । यथा तथा च युक्तः स्यात् संगमो बलिनेति सः
mārgānusārāt prāptaṃ ca vāraṇendraṃ dadarśa tam / yathā tathā ca yuktaḥ syāt saṃgamo balineti saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शशो ऽद्रिशिखरारूढो धीमांस्तमवदद्गजम् । अहं देवस्य चन्द्रस्य दूतस्त्वां चैवमाह सः
śaśo 'driśikharārūḍho dhīmāṃstamavadadgajam / ahaṃ devasya candrasya dūtastvāṃ caivamāha saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतं चन्द्रसरो नाम निवासो ऽस्ति सरो मम । तत्रासते शशास्तेषां राजाहं ते च मे प्रियाः
śītaṃ candrasaro nāma nivāso 'sti saro mama / tatrāsate śaśāsteṣāṃ rājāhaṃ te ca me priyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत एवास्मि शीतांशुः शशी चेति गतः प्रथाम् । तत्सरो नाशितं ते च शशका मे हतास्त्वया
ata evāsmi śītāṃśuḥ śaśī ceti gataḥ prathām / tatsaro nāśitaṃ te ca śaśakā me hatāstvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूयः कर्तासि चेदेवं मत्तः प्राप्स्यसि तत्फलम् । एतद्दूताच्छशाच् छ्रुत्वा गजेन्द्रः सो ऽब्रवीद्भयात्
bhūyaḥ kartāsi cedevaṃ mattaḥ prāpsyasi tatphalam / etaddūtācchaśāc chrutvā gajendraḥ so 'bravīdbhayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैवं करिष्ये भूयो ऽहं मान्यो मे भगवाञ् शशी । तदेहि दर्शयामस् ते यावत् तं प्रार्थयेः सखे
naivaṃ kariṣye bhūyo 'haṃ mānyo me bhagavāñ śaśī / tadehi darśayāmas te yāvat taṃ prārthayeḥ sakhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्यूचिवान् स नागेन्द्रमानीय सरसो ऽन्तरे । तत्र तस्मै शशश्चन्द्रप्रतिबिम्बमदर्शयत्
ityūcivān sa nāgendramānīya saraso 'ntare / tatra tasmai śaśaścandrapratibimbamadarśayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्दृष्ट्वा दूरतो नत्व भयात्कम्पसमाकुलः । वनं द्विपेन्द्रः स ययौ भूयस् तत्र च नाययौ
taddṛṣṭvā dūrato natva bhayātkampasamākulaḥ / vanaṃ dvipendraḥ sa yayau bhūyas tatra ca nāyayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रत्यक्षं तच् च दृष्ट्वा स शशराजः शिलीमुखः । संमान्य तं शशं दूतमवसत्तत्र निर्भयः
pratyakṣaṃ tac ca dṛṣṭvā sa śaśarājaḥ śilīmukhaḥ / saṃmānya taṃ śaśaṃ dūtamavasattatra nirbhayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्त्वा वायसो भूयः पक्षिणस्तानभाषत । एवं प्रभुः स्वनाम्नैव यस्य कश्चिन्न बाधते
ity uktvā vāyaso bhūyaḥ pakṣiṇastānabhāṣata / evaṃ prabhuḥ svanāmnaiva yasya kaścinna bādhate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदुलूको दिवान्धो ऽयं क्षुद्रो राज्यं कुतो ऽर्हति । क्षुद्रश् च स्यादविश्वास्यस् तत्र चैतां कथां शृणु
tadulūko divāndho 'yaṃ kṣudro rājyaṃ kuto 'rhati / kṣudraś ca syādaviśvāsyas tatra caitāṃ kathāṃ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कदाचित्क्वापि वृक्षे ऽहमवसं तत्र चाप्य् अधः । पक्षी कपिञ्जलो नाम वसति स्म कृतालयः
kadācitkvāpi vṛkṣe 'hamavasaṃ tatra cāpy adhaḥ / pakṣī kapiñjalo nāma vasati sma kṛtālayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स कदाचिद् गतः क्वापि यावन् न दिवसान् बहून् । आयाति तावत् तन्नीडं तम् एत्य शशको ऽवसत्
sa kadācid gataḥ kvāpi yāvan na divasān bahūn / āyāti tāvat tannīḍaṃ tam etya śaśako 'vasat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिनैः कपिञ्जलो ऽत्रागात्ततो ऽस्य शशकस्य च । नीडो मे तव नेत्येवं विवाद उदभूद्द्वयोः
dinaiḥ kapiñjalo 'trāgāttato 'sya śaśakasya ca / nīḍo me tava netyevaṃ vivāda udabhūddvayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्णेतारं ततः सभ्यमन्वेष्टुं प्रस्थितावुभौ । तावहं कौतुकाद्द्रष्टुमन्वगच्छमलक्षितः
nirṇetāraṃ tataḥ sabhyamanveṣṭuṃ prasthitāvubhau / tāvahaṃ kautukāddraṣṭumanvagacchamalakṣitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गत्वा स्तोकं सरस्तीरे ऽहिंसाधृतमृषाव्रतम् । ध्यानार्धमीलितदृशं मार्जारं तावपश्यताम्
gatvā stokaṃ sarastīre 'hiṃsādhṛtamṛṣāvratam / dhyānārdhamīlitadṛśaṃ mārjāraṃ tāvapaśyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतम् एव च पृच्छावः किं न्याय्यमिह धार्मिकम् । इत्य् उक्त्वा तौ बिडालं तम् उपेत्यैवमवोचताम्
etam eva ca pṛcchāvaḥ kiṃ nyāyyamiha dhārmikam / ity uktvā tau biḍālaṃ tam upetyaivamavocatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृणु नौ भगवन्न्यायं तपस्वी त्वं हि धार्मिकः । श्रुत्वैतदल्पया वाचा बिडालस्तौ जगाद सः
śṛṇu nau bhagavannyāyaṃ tapasvī tvaṃ hi dhārmikaḥ / śrutvaitadalpayā vācā biḍālastau jagāda saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न शृणोमि तपःक्षामो दूरादायात मे ऽन्तिकम् । धर्मो ह्य् असम्यङ् निर्णीतो निहन्त्युभयलोकयोः
na śṛṇomi tapaḥkṣāmo dūrādāyāta me 'ntikam / dharmo hy asamyaṅ nirṇīto nihantyubhayalokayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्त्वाश्वास्य तावग्रमानीयं स बिडालकः । उभावप्यवधीत्क्षुद्रः साकं शशकपिञ्जलौ
ity uktvāśvāsya tāvagramānīyaṃ sa biḍālakaḥ / ubhāvapyavadhītkṣudraḥ sākaṃ śaśakapiñjalau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेवं नास्ति विश्वासः क्षुद्रकर्मणि दुर्जने । तस्मादुलूको राजायं न कर्तव्यो ऽतिदुर्जनः
tadevaṃ nāsti viśvāsaḥ kṣudrakarmaṇi durjane / tasmādulūko rājāyaṃ na kartavyo 'tidurjanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्ताः पक्षिणस्तेन वायसेन तथेति ते । अभिषेकमुलूकस्य निवार्येतस्ततो ययुः
ity uktāḥ pakṣiṇastena vāyasena tatheti te / abhiṣekamulūkasya nivāryetastato yayuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अद्यप्रभृति यूयं च वयं चान्योन्यशत्रवः । स्मर यामीत्युलूकस्तं काकमुक्त्वा क्रुधा ययौ
adyaprabhṛti yūyaṃ ca vayaṃ cānyonyaśatravaḥ / smara yāmītyulūkastaṃ kākamuktvā krudhā yayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काको ऽपि युक्तमुक्तं तु मत्वा विग्नस्ततो ऽभवत् । वाङ्मात्रोत्पादितासह्यवैर् आत्को नानुतप्यते
kāko 'pi yuktamuktaṃ tu matvā vignastato 'bhavat / vāṅmātrotpāditāsahyavair ātko nānutapyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं वाग्दोषसंभूतं वैरं नः कौशिकैः सह । इत्य् उक्त्वा काकराजं तं चिरजीव्यवदत्पुनः
evaṃ vāgdoṣasaṃbhūtaṃ vairaṃ naḥ kauśikaiḥ saha / ity uktvā kākarājaṃ taṃ cirajīvyavadatpunaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहवो बलिनस् ते च जेतुं शक्या न कौशिकाः । बहवो हि जयन्तीह शृणु चात्र निदर्शनम्
bahavo balinas te ca jetuṃ śakyā na kauśikāḥ / bahavo hi jayantīha śṛṇu cātra nidarśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छागं क्रीतं गृहीत्वांसे ग्रामात् कोऽपि व्रजन्द्विजः । बहुभिर् ददृशे मार्गे धूर्तैश्छागं जिहीर्षुभिः
chāgaṃ krītaṃ gṛhītvāṃse grāmāt ko'pi vrajandvijaḥ / bahubhir dadṛśe mārge dhūrtaiśchāgaṃ jihīrṣubhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकश् च तेभ्य आगत्य तम् उवाच ससंभ्रमम् । ब्रह्मन् कथमयं स्कन्धे गृहीतः श्वा त्वया त्यज
ekaś ca tebhya āgatya tam uvāca sasaṃbhramam / brahman kathamayaṃ skandhe gṛhītaḥ śvā tvayā tyaja
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् छ्रुत्वा तमनादृत्य स द्विजः प्राक्रमद्यदा । ततो ऽन्यौ द्वावुपेत्याग्रे तद्वदेव तमूचतुः
tac chrutvā tamanādṛtya sa dvijaḥ prākramadyadā / tato 'nyau dvāvupetyāgre tadvadeva tamūcatuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः ससंशयो यावद् याति च्छागं निरूपयन् । तावद् अन्ये त्रयो ऽभ्येत्य तम् एवम् अवदञ् शठाः
tataḥ sasaṃśayo yāvad yāti cchāgaṃ nirūpayan / tāvad anye trayo 'bhyetya tam evam avadañ śaṭhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं यज्ञोपवीतं त्वं श्वानं च वहसे समम् । नूनं व्याधो न विप्रस् त्वं हंस्यनेन शुना मृगान्
kathaṃ yajñopavītaṃ tvaṃ śvānaṃ ca vahase samam / nūnaṃ vyādho na vipras tvaṃ haṃsyanena śunā mṛgān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् छ्रुत्वा स द्विजो दध्यौ नूनं भूतेन केनचित् । भ्रामितो ऽहं दृशं हृत्वा सर्वे पश्यन्ति किं मृषा
tac chrutvā sa dvijo dadhyau nūnaṃ bhūtena kenacit / bhrāmito 'haṃ dṛśaṃ hṛtvā sarve paśyanti kiṃ mṛṣā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति विप्रः स तं त्यक्त्वा छागं स्नात्वा गृहं ययौ । धूर्ताश् च नीत्वा तम् अजं यथेच्छं समभक्षयन्
iti vipraḥ sa taṃ tyaktvā chāgaṃ snātvā gṛhaṃ yayau / dhūrtāś ca nītvā tam ajaṃ yathecchaṃ samabhakṣayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्त्वा चिरजीवी तं वायसेश्वरम् अब्रवीत् । तदेवं देव बहवो बलवन्तश् च दुर्जयाः
ity uktvā cirajīvī taṃ vāyaseśvaram abravīt / tadevaṃ deva bahavo balavantaś ca durjayāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्माद्बलिविरोधे ऽस्मिन्यदहं वच्मि तत्कुरु । किंचिल्लुञ्चितपक्षं मां त्यक्त्वास्यैव तरोरधः
tasmādbalivirodhe 'sminyadahaṃ vacmi tatkuru / kiṃcilluñcitapakṣaṃ māṃ tyaktvāsyaiva taroradhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यूयं गिरिमिमं यात कृतार्थो यावदेव्य् अहम् । तच् छ्रुत्वा तं तथेत्यत्र क्रुधेवोल्लुञ्चितच्छदम्
yūyaṃ girimimaṃ yāta kṛtārtho yāvadevy aham / tac chrutvā taṃ tathetyatra krudhevolluñcitacchadam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृत्याधस्तं गिरिं प्रायात्काकराजः स सानुगः । चिरजीवि तु तत्रासीत्पतित्वा स्वतरोस्तले
kṛtyādhastaṃ giriṃ prāyātkākarājaḥ sa sānugaḥ / cirajīvi tu tatrāsītpatitvā svatarostale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तत्राययौ रात्रौ सानुगः स उलूकराट् । अवमर्दो न चापश्यत्तत्रैकम् अपिवायसम्
tatas tatrāyayau rātrau sānugaḥ sa ulūkarāṭ / avamardo na cāpaśyattatraikam apivāyasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तावत् स चिरजीव्यत्र मन्दं मन्दं विरौत्यधः । श्रुत्वा चोलूकराजस्तमवतीर्य ददर्श सः
tāvat sa cirajīvyatra mandaṃ mandaṃ virautyadhaḥ / śrutvā colūkarājastamavatīrya dadarśa saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस् त्वं किम् एवंभूतो ऽसीत्य् अपृच्छत् तं सविस्मयः । ततः स चिरजीवी तं रुजेवाल्पस्वरो ऽवदत्
kas tvaṃ kim evaṃbhūto 'sīty apṛcchat taṃ savismayaḥ / tataḥ sa cirajīvī taṃ rujevālpasvaro 'vadat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिरजीवीत्यहं तस्य सचिवो वायसप्रभोः । स च दातुमवस्कन्दमैच्छत्ते मन्त्रिसंमतम्
cirajīvītyahaṃ tasya sacivo vāyasaprabhoḥ / sa ca dātumavaskandamaicchatte mantrisaṃmatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तन्मन्त्रिणो ऽन्यांस्तान्निर्भर्त्स्याहं तम् अब्रवम् । यदि पृच्छसि मां मन्त्रं यदि चाहं मतस्तव
tatas tanmantriṇo 'nyāṃstānnirbhartsyāhaṃ tam abravam / yadi pṛcchasi māṃ mantraṃ yadi cāhaṃ matastava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तन् न कार्यो बलवता कौशिकेन्द्रेण विग्रहः । कार्यस्त्वनुनयस् तस्य नीतिं चेदनुमन्यसे
tan na kāryo balavatā kauśikendreṇa vigrahaḥ / kāryastvanunayas tasya nītiṃ cedanumanyase
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुत्वैतच्छत्रुपक्षो ऽयमिति क्रोधात्प्रहृत्य मे । स काकः स्वैः समं मित्त्रैर् मूर्खो ऽवस्थामिमां व्यधात्
śrutvaitacchatrupakṣo 'yamiti krodhātprahṛtya me / sa kākaḥ svaiḥ samaṃ mittrair mūrkho 'vasthāmimāṃ vyadhāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षिप्त्वा च मां तरुतले क्वापि सानुचरो गतः । इत्य् उक्त्वा चिरजीवी स श्वसन्नासीदधोमुखः
kṣiptvā ca māṃ tarutale kvāpi sānucaro gataḥ / ity uktvā cirajīvī sa śvasannāsīdadhomukhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उलूकराजश् च ततः स पप्रच्छ स्वमन्त्रिणः । किमेतस्य विधातव्यमस्माभिश् चिरजीविनः
ulūkarājaś ca tataḥ sa papraccha svamantriṇaḥ / kimetasya vidhātavyamasmābhiś cirajīvinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् छ्रुत्वा दीप्तनयनो नाम मन्त्री जगाद तम् । अरक्ष्यो रक्ष्यते चौरो ऽप्य् उपकारीति सज्जनैः
tac chrutvā dīptanayano nāma mantrī jagāda tam / arakṣyo rakṣyate cauro 'py upakārīti sajjanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथा हि पूर्वं क्वाप्य् आसीद्वणिक्को ऽइ स कामपि । वृद्धो ऽप्य् अर्थप्रभावेण परिणिन्ये वणिक्सुताम्
tathā hi pūrvaṃ kvāpy āsīdvaṇikko 'i sa kāmapi / vṛddho 'py arthaprabhāveṇa pariṇinye vaṇiksutām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा तस्य शयने नित्यं जरातो ऽभूत्पराङ्मुखी । व्यतीतपुष्पकाले ऽत्र भ्रमरीव तरोर्वने
sā tasya śayane nityaṃ jarāto 'bhūtparāṅmukhī / vyatītapuṣpakāle 'tra bhramarīva tarorvane
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकदा चाविशच्चौरो निशि शय्यास्थयोस्तयोः । तं दृष्ट्वा सा परावृत्य तमाश्लिष्यत्पतिं भयात्
ekadā cāviśaccauro niśi śayyāsthayostayoḥ / taṃ dṛṣṭvā sā parāvṛtya tamāśliṣyatpatiṃ bhayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमभ्युदयमाश्चर्यं मत्वा यावन्निरीक्षते । दिशस् तत्र वणिक्तावत्कोणे चौरं ददर्श तम्
tamabhyudayamāścaryaṃ matvā yāvannirīkṣate / diśas tatra vaṇiktāvatkoṇe cauraṃ dadarśa tam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपकार्यसि मे तत्त्वां न भृत्यैर् घातयाम्य् अहम् । इत्य् उक्त्वा सो ऽथ चौरं तं रक्षित्वा प्राहिणोद्वणिक्
upakāryasi me tattvāṃ na bhṛtyair ghātayāmy aham / ity uktvā so 'tha cauraṃ taṃ rakṣitvā prāhiṇodvaṇik
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं रक्ष्यो ऽयमस्माकं चिरजीव्युपकारकः । इत्य् उक्त्वा दीप्तनयनो मन्त्री तूष्णीं बभूव सः
evaṃ rakṣyo 'yamasmākaṃ cirajīvyupakārakaḥ / ity uktvā dīptanayano mantrī tūṣṇīṃ babhūva saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽन्यं वक्रनासाख्यं मन्त्रिणं कौशिकेश्वरः । स पृच्छति स्म किं कार्यं सम्यग्वक्तुं भवानिति
tato 'nyaṃ vakranāsākhyaṃ mantriṇaṃ kauśikeśvaraḥ / sa pṛcchati sma kiṃ kāryaṃ samyagvaktuṃ bhavāniti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वक्रनासततो ऽवादीद्रक्ष्यो ऽयं परमर्मवित् । अस्माकमेतयोर् वैरं श्रेयसे स्वामिमन्त्रिणोः
vakranāsatato 'vādīdrakṣyo 'yaṃ paramarmavit / asmākametayor vairaṃ śreyase svāmimantriṇoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निदर्शनकथा देव श्रूयतामत्र वच्मि ते । कश्चित्प्रतिग्रहेण द्वे गावौ प्राप द्विजोत्तमः
nidarśanakathā deva śrūyatāmatra vacmi te / kaścitpratigraheṇa dve gāvau prāpa dvijottamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य दृष्ट्वाथ चौरस् ते गावौ नेतुमचिन्तयत् । तत्कालं राक्षसः कोऽपि तमैच्छत्खादितुं द्विजम्
tasya dṛṣṭvātha cauras te gāvau netumacintayat / tatkālaṃ rākṣasaḥ ko'pi tamaicchatkhādituṃ dvijam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदर्थं निशि गच्छन्तौ दैवात्तौ चौरराक्षसौ । मिलित्वान्योन्यमुक्तार्थौ तत्र प्रययतुः समम्
tadarthaṃ niśi gacchantau daivāttau caurarākṣasau / militvānyonyamuktārthau tatra prayayatuḥ samam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं धेनू हराम्यादौ त्वद्गृहीतो ह्य् अयं द्विजः । सुप्तो यदि प्रबुद्धस्तद्धरेयं गोयुगं कथम्
ahaṃ dhenū harāmyādau tvadgṛhīto hy ayaṃ dvijaḥ / supto yadi prabuddhastaddhareyaṃ goyugaṃ katham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मैवं हराम्य् अहं पूर्वं विप्रं नो चेद् वृथा मम । भवेद् गोखुरशब्देन प्रबुद्धे ऽस्मिन् परिश्रमः
maivaṃ harāmy ahaṃ pūrvaṃ vipraṃ no ced vṛthā mama / bhaved gokhuraśabdena prabuddhe 'smin pariśramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति प्रविश्य तद्विप्रसदनं चौरराक्षसौ । यावत्तौ कलहायेते तावत् प्राबोधि स द्विजः
iti praviśya tadviprasadanaṃ caurarākṣasau / yāvattau kalahāyete tāvat prābodhi sa dvijaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्थायात्तकृपाणे च तस्मिन्रक्षोघ्नजापिनि । ब्राह्मणे जग्मतुश्चौरराक्षसौ द्वौ पलाय्य तौ
utthāyāttakṛpāṇe ca tasminrakṣoghnajāpini / brāhmaṇe jagmatuścaurarākṣasau dvau palāyya tau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं तयोर् यथा भेदो हितायाभूद्द्विजन्मनः । तथा भेदो हितो ऽस्माकं काकेन्द्रचिरजीविनोः
evaṃ tayor yathā bhedo hitāyābhūddvijanmanaḥ / tathā bhedo hito 'smākaṃ kākendracirajīvinoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्तो वक्रनासेन कौशिकेन्द्रः स्वमन्त्रिणम् । तं च प्राकारकर्णाख्यमपृच्छत्सो ऽप्युवाच तम्
ity ukto vakranāsena kauśikendraḥ svamantriṇam / taṃ ca prākārakarṇākhyamapṛcchatso 'pyuvāca tam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिरजीव्यनुकम्प्यो ऽयमापन्नः शरणागतः । शरणागतहेतोः प्राक्स्वमामिषमदाच्छिबिः
cirajīvyanukampyo 'yamāpannaḥ śaraṇāgataḥ / śaraṇāgatahetoḥ prāksvamāmiṣamadācchibiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राकारकर्णाच् छ्रुत्वैतत् सचिवं क्रूरलोचनम् । उलूकराजः पप्रच्छ सो ऽपि तद्वद् अभाषत
prākārakarṇāc chrutvaitat sacivaṃ krūralocanam / ulūkarājaḥ papraccha so 'pi tadvad abhāṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो रक्ताक्षनामानं सचिवं कौशिकेश्वरः । तथैव परिपप्रच्छ सो ऽपि प्राज्ञो ऽब्रवीदिदम्
tato raktākṣanāmānaṃ sacivaṃ kauśikeśvaraḥ / tathaiva paripapraccha so 'pi prājño 'bravīdidam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजन्नपनयेनैतैर् मन्त्रिभिर् नाशितो भवान् । प्रतीयन्ते न नीतिज्ञाः कृतावज्ञस्य वैरिणः
rājannapanayenaitair mantribhir nāśito bhavān / pratīyante na nītijñāḥ kṛtāvajñasya vairiṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूर्खो दृष्टव्यलीको ऽपि व्याजसान्त्वेन तुष्यति । तथा हि तक्षा को ऽप्यासीद्भार्याभूत्तस्य तु प्रिया
mūrkho dṛṣṭavyalīko 'pi vyājasāntvena tuṣyati / tathā hi takṣā ko 'pyāsīdbhāryābhūttasya tu priyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तां चान्यपुरुषासक्तां तक्षा बुद्ध्वान्यलोकतः । तत्त्वं जिज्ञासमानस्तां भार्यामवददेकदा
tāṃ cānyapuruṣāsaktāṃ takṣā buddhvānyalokataḥ / tattvaṃ jijñāsamānastāṃ bhāryāmavadadekadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रिये राजाज्ञया दूरं स्वव्यापाराय याम्य् अहम् । तत्त्वया मम सक्त्वादि पाथेयं दीयतामिति
priye rājājñayā dūraṃ svavyāpārāya yāmy aham / tattvayā mama saktvādi pātheyaṃ dīyatāmiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथेति दत्तपाथेयस्तया निर्गत्य गेहतः । सशिष्यो गुप्तमागत्य तत्रैव प्रविवेश सः
tatheti dattapātheyastayā nirgatya gehataḥ / saśiṣyo guptamāgatya tatraiva praviveśa saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तददृष्टस्तु खट्वायास्तस्थौ शिष्ययुतस्थले । साप्य् अथानाययत्तं स्वं तद्भार्या परपूरुषम्
tadadṛṣṭastu khaṭvāyāstasthau śiṣyayutasthale / sāpy athānāyayattaṃ svaṃ tadbhāryā parapūruṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन साकं च खट्वायां रममाणा पतिं पदा । स्पृष्ट्वा कथंचित् तं पापा मेने तत्रस्थम् एव तम्
tena sākaṃ ca khaṭvāyāṃ ramamāṇā patiṃ padā / spṛṣṭvā kathaṃcit taṃ pāpā mene tatrastham eva tam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षणाच्चोपपतिस् तत्र व्याकुलः पृच्छति स्म ताम् । ब्रूहि प्रिये किमधिकं प्रियो ऽहं तव किं पतिः
kṣaṇāccopapatis tatra vyākulaḥ pṛcchati sma tām / brūhi priye kimadhikaṃ priyo 'haṃ tava kiṃ patiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् छ्रुत्वा कूटकुशला तं जारं निजगाद सा । प्रियो मम पतिस् तस्य कृते प्राणांस्त्यजाम्य् अहम्
tac chrutvā kūṭakuśalā taṃ jāraṃ nijagāda sā / priyo mama patis tasya kṛte prāṇāṃstyajāmy aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं तु चापलं स्त्रीणां सहजं क्रियते ऽत्र किम् । अमेध्यम् अपिभक्ष्यं स्यान्नासां स्युर्यदि नासिकाः
idaṃ tu cāpalaṃ strīṇāṃ sahajaṃ kriyate 'tra kim / amedhyam apibhakṣyaṃ syānnāsāṃ syuryadi nāsikāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत्तस्या वचः श्रुत्वा कुलटायाः स कृत्रिमम् । तुष्टः शय्यातलात्तक्षा निर्गतः शिष्यम् अभ्यधात्
etattasyā vacaḥ śrutvā kulaṭāyāḥ sa kṛtrimam / tuṣṭaḥ śayyātalāttakṣā nirgataḥ śiṣyam abhyadhāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्ट्वं त्वयाद्य साक्षी त्वं मम भक्तेयमीदृशी । अमुमेवाश्रिता कान्तं तदेतां मूर्ध्न्यहं वहे
dṛṣṭvaṃ tvayādya sākṣī tvaṃ mama bhakteyamīdṛśī / amumevāśritā kāntaṃ tadetāṃ mūrdhnyahaṃ vahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्त्वा सहसोत्क्षिप्य खट्वास्थावेव तावुभौ । सशिष्यः स जडो जायातज्जारौ शिरसावहन्
ity uktvā sahasotkṣipya khaṭvāsthāveva tāvubhau / saśiṣyaḥ sa jaḍo jāyātajjārau śirasāvahan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्थं प्रत्यक्षदृष्टे ऽपि दोषे कपटसान्त्वतः । मूर्खस्तुष्यति हास्यत्वं निर्विवेकश् च गच्छति
itthaṃ pratyakṣadṛṣṭe 'pi doṣe kapaṭasāntvataḥ / mūrkhastuṣyati hāsyatvaṃ nirvivekaś ca gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेष चिरजीवी ते रक्ष्यो नारिपरिग्रहः । उपेक्षितो ह्य् अयं देव हन्याद्रोग इव द्रुतम्
tadeṣa cirajīvī te rakṣyo nāriparigrahaḥ / upekṣito hy ayaṃ deva hanyādroga iva drutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति रक्ताक्षतः श्रुत्वा कौशिकेन्द्रो ऽब्रवीत्स तम् । कुर्वन्नस्मद्धितं साधुः प्राप्तो ऽवस्थास्मिमामयम्
iti raktākṣataḥ śrutvā kauśikendro 'bravītsa tam / kurvannasmaddhitaṃ sādhuḥ prāpto 'vasthāsmimāmayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्कथं स्यान्न संरक्ष्यः किं कुर्यादेककश्च नः । इति तत्स निराचक्रे मन्त्रिवाक्यमुलूकराट्
tatkathaṃ syānna saṃrakṣyaḥ kiṃ kuryādekakaśca naḥ / iti tatsa nirācakre mantrivākyamulūkarāṭ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आश्वासयाम् आस च तं वायसं चिरजीविनम् । ततः स चिरजीवी तमुलूकेशं व्यजिज्ञपत्
āśvāsayām āsa ca taṃ vāyasaṃ cirajīvinam / tataḥ sa cirajīvī tamulūkeśaṃ vyajijñapat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.