Library·Somadeva: Kathasaritsagara·2·2.4
इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे कथामुखलम्बके तृतीयस् तरङ्गः । चतुर्थस् तरङ्गः । अत्रान्तरे स वत्सेशप्रतिदूतस्तदब्रवीत् । गत्वा प्रतिवचश्चण्डमहासेनाय भूभृते
iti mahākaviśrīsomadevabhaṭṭaviracite kathāsaritsāgare kathāmukhalambake tṛtīyas taraṅgaḥ / caturthas taraṅgaḥ / atrāntare sa vatseśapratidūtastadabravīt / gatvā prativacaścaṇḍamahāsenāya bhūbhṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽपि चण्डमहासेनस्तच्छ्रुत्वैव व्यचिन्तयत् । स तावदिह नायाति मानी वत्सेश्वरो भृशम्
so 'pi caṇḍamahāsenastacchrutvaiva vyacintayat / sa tāvadiha nāyāti mānī vatseśvaro bhṛśam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कन्या हि तत्र न प्रेष्या भवेदेवं हि लाघवम् । तस्माद्बद्ध्वैव तं युक्त्या नृपमानाययाम्यहम्
kanyā hi tatra na preṣyā bhavedevaṃ hi lāghavam / tasmādbaddhvaiva taṃ yuktyā nṛpamānāyayāmyaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति संचिन्त्य संमन्त्र्य स राजा मन्त्रिभिः सह । अकारयत्स्वसदृशं महान्तं यन्त्रहस्तिनम्
iti saṃcintya saṃmantrya sa rājā mantribhiḥ saha / akārayatsvasadṛśaṃ mahāntaṃ yantrahastinam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं चान्तर्वीरपुरुषैः कृत्वा छन्नैरधिष्ठितम् । विन्ध्याटव्यां स निदधे राजा यन्त्रमयं गजम्
taṃ cāntarvīrapuruṣaiḥ kṛtvā channairadhiṣṭhitam / vindhyāṭavyāṃ sa nidadhe rājā yantramayaṃ gajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र तं चारपुरुषाः पश्यन्ति स्म विदूरतः । गजबन्धरसासक्तवत्सराजोपजीविनः
tatra taṃ cārapuruṣāḥ paśyanti sma vidūrataḥ / gajabandharasāsaktavatsarājopajīvinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते च त्वरितमागत्य वत्सराजं व्यजिज्ञपन् । देव दृष्टो गजो ऽस्माभिरेको विन्ध्यवने भ्रमन्
te ca tvaritamāgatya vatsarājaṃ vyajijñapan / deva dṛṣṭo gajo 'smābhireko vindhyavane bhraman
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्मिन्नियति भूलोके नैव यो ऽन्यत्र दृश्यते । वर्ष्मणा व्याप्तगगनो विन्ध्याद्रिरिव जङ्गमः
asminniyati bhūloke naiva yo 'nyatra dṛśyate / varṣmaṇā vyāptagagano vindhyādririva jaṅgamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश्चारवचः श्रुत्वा वत्सराजो जहर्ष सः । तेभ्यः सुवर्णलक्षं च प्रददौ पारितोषिकम्
tataścāravacaḥ śrutvā vatsarājo jaharṣa saḥ / tebhyaḥ suvarṇalakṣaṃ ca pradadau pāritoṣikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं चेद्गजेन्द्रं प्राप्स्यामि प्रतिमल्लं नडागिरेः । ततश्चण्डमहासेनो वश्यो भवति मे ध्रुवम्
taṃ cedgajendraṃ prāpsyāmi pratimallaṃ naḍāgireḥ / tataścaṇḍamahāseno vaśyo bhavati me dhruvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो वासवदत्तां तां स स्वयं मे प्रयच्छति । इति संचिन्तयन्सो ऽथ राजा तामनयन्निशाम्
tato vāsavadattāṃ tāṃ sa svayaṃ me prayacchati / iti saṃcintayanso 'tha rājā tāmanayanniśām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रातश्च मन्त्रिवचनं न्यकृत्वा गजतृष्णया । पुरस्कृत्यैव तांश्चारान्ययौ विन्ध्याटवीं प्रति
prātaśca mantrivacanaṃ nyakṛtvā gajatṛṣṇayā / puraskṛtyaiva tāṃścārānyayau vindhyāṭavīṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रस्थानलग्नस्य फलं कन्यालाभं सबन्धनम् । यदूचुर्गणकास्तस्य तत्स नैव व्यचारयत्
prasthānalagnasya phalaṃ kanyālābhaṃ sabandhanam / yadūcurgaṇakāstasya tatsa naiva vyacārayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राप्य विन्ध्याटवीं तस्य गजस्य क्षोभशङ्कया । वत्सराजः स सैन्यानि दूरादेव न्यवारयत्
prāpya vindhyāṭavīṃ tasya gajasya kṣobhaśaṅkayā / vatsarājaḥ sa sainyāni dūrādeva nyavārayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चारमात्रसहायस्तु वीणां घोषवतीं दधत् । निजव्यसनविस्तीर्णां तां विवेश महाटवीम्
cāramātrasahāyastu vīṇāṃ ghoṣavatīṃ dadhat / nijavyasanavistīrṇāṃ tāṃ viveśa mahāṭavīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विन्ध्यस्य दक्षिणे पार्श्वे दूराचारैः प्रदर्शितम् । गजं सत्यगजाभासं तं ददर्श स भूपतिः
vindhyasya dakṣiṇe pārśve dūrācāraiḥ pradarśitam / gajaṃ satyagajābhāsaṃ taṃ dadarśa sa bhūpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकाकी वादयन्वीणां चिन्तयन् बन्धनानि सः । मधुरध्वनि गायंश् च शनैर् उपजगाम तम्
ekākī vādayanvīṇāṃ cintayan bandhanāni saḥ / madhuradhvani gāyaṃś ca śanair upajagāma tam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गान्धर्वदत्तचित्तत्वात्संध्याध्वान्तवशाच्च सः । न तं वनगजं राजा मायागजमलक्षयत्
gāndharvadattacittatvātsaṃdhyādhvāntavaśācca saḥ / na taṃ vanagajaṃ rājā māyāgajamalakṣayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽपि हस्ती तमुत्कर्णतालो गीतरसादिव । उपेत्योपेत्य विचलन्दूरमाकृष्टवान्नृपम्
so 'pi hastī tamutkarṇatālo gītarasādiva / upetyopetya vicalandūramākṛṣṭavānnṛpam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽकस्माच्च निर्गत्य तस्माद्यन्त्रमयाद्गजात् । वत्सेश्वरं तं संनद्धाः पुरुषाः पर्यवारयन्
tato 'kasmācca nirgatya tasmādyantramayādgajāt / vatseśvaraṃ taṃ saṃnaddhāḥ puruṣāḥ paryavārayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तान्दृष्ट्वा नृपतिः कोपादाकृष्टच्छुरिको ऽथ सः । अग्रस्थान्योधयन्नन्यैरेत्य पश्चादगृह्यत
tāndṛṣṭvā nṛpatiḥ kopādākṛṣṭacchuriko 'tha saḥ / agrasthānyodhayannanyairetya paścādagṛhyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संकेतमिलितैश्चान्यैर्योधास्तैः सैनिकैः सह । निन्युर्वत्सेश्वरं चण्डमहासेनान्तिकं च तम्
saṃketamilitaiścānyairyodhāstaiḥ sainikaiḥ saha / ninyurvatseśvaraṃ caṇḍamahāsenāntikaṃ ca tam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽपि चण्डमहासेनो निर्गयाग्रे कृतादरः । वत्सेशेन समं तेन विवेशोज्जयिनीं पुरीम्
so 'pi caṇḍamahāseno nirgayāgre kṛtādaraḥ / vatseśena samaṃ tena viveśojjayinīṃ purīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तत्र तदृशे पौरैरवमानकलङ्कितः । शशीव लोचनानन्दो वत्सराजो नवागतः
sa tatra tadṛśe paurairavamānakalaṅkitaḥ / śaśīva locanānando vatsarājo navāgataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽस्य गुणरागेण वधमाशङ्क्य तत्र ते । पौराः संभूय सकलाश्चक्रुर्मरणनिश्चयम्
tato 'sya guṇarāgeṇa vadhamāśaṅkya tatra te / paurāḥ saṃbhūya sakalāścakrurmaraṇaniścayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न मे वत्सेश्वरो वध्यः संधेय इति तान् ब्रुवन् । सो ऽथ चण्डमहासेनः पौरान् क्षोभाद् अवारयत्
na me vatseśvaro vadhyaḥ saṃdheya iti tān bruvan / so 'tha caṇḍamahāsenaḥ paurān kṣobhād avārayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो वासवदत्तां तां सुतां तत्रैव भूपतिः । वत्सराजाय गान्धर्वशिक्षाहेतोः समर्पयत्
tato vāsavadattāṃ tāṃ sutāṃ tatraiva bhūpatiḥ / vatsarājāya gāndharvaśikṣāhetoḥ samarpayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उवाच चैनं गान्धर्वं त्वमेतां शिक्षय प्रभो । ततः प्राप्स्यसि कल्याणं मा विषादं कृथा इति
uvāca cainaṃ gāndharvaṃ tvametāṃ śikṣaya prabho / tataḥ prāpsyasi kalyāṇaṃ mā viṣādaṃ kṛthā iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य दृष्ट्वा तु तां कन्यां वत्सराजस्य मानसम् । तथा स्नेहाक्तमभवन्न यहा मन्युमैक्षत
tasya dṛṣṭvā tu tāṃ kanyāṃ vatsarājasya mānasam / tathā snehāktamabhavanna yahā manyumaikṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याश् च चक्षुर्मनसी सह तं प्रति जग्मतुः । ह्रिया चक्षुर् निववृत्ते मनस् तु न कथंचन
tasyāś ca cakṣurmanasī saha taṃ prati jagmatuḥ / hriyā cakṣur nivavṛtte manas tu na kathaṃcana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ वासवदत्तां तां गापयंस्तद्गतेक्षणः । तत्र गान्धर्वशालायां वत्सराज उवास सः
atha vāsavadattāṃ tāṃ gāpayaṃstadgatekṣaṇaḥ / tatra gāndharvaśālāyāṃ vatsarāja uvāsa saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्के घोषवती तस्य कण्ठे गीतश्रुतिस्तथा । पुरो वासवदत्ता च तस्थौ चेतोविनोदिनी
aṅke ghoṣavatī tasya kaṇṭhe gītaśrutistathā / puro vāsavadattā ca tasthau cetovinodinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा च वासवदत्तास्य परिचर्यापराभवत् । तक्ष्मीरिव तदेकाग्रा बद्धस्याप्यनपायिनी
sā ca vāsavadattāsya paricaryāparābhavat / takṣmīriva tadekāgrā baddhasyāpyanapāyinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रान्तरे च कौशाम्ब्यां वत्सराजानुगे जने । आवृत्ते तं प्रभुं बुद्ध्वा बद्धं राष्ट्रं प्रचुक्षुभे
atrāntare ca kauśāmbyāṃ vatsarājānuge jane / āvṛtte taṃ prabhuṃ buddhvā baddhaṃ rāṣṭraṃ pracukṣubhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उज्जयिन्यामवस्कन्दं दातुमैच्छन्समन्ततः । वत्सेश्वरानुरागेण क्रुद्धाः प्रकृतयस्तदा
ujjayinyāmavaskandaṃ dātumaicchansamantataḥ / vatseśvarānurāgeṇa kruddhāḥ prakṛtayastadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैव चण्डमहासेनो बलसाध्यो महान् हि सः । न चैवं वत्सराजस्य शरीरे कुशलं भवेत्
naiva caṇḍamahāseno balasādhyo mahān hi saḥ / na caivaṃ vatsarājasya śarīre kuśalaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मान्न युक्तो ऽवस्कन्दो बुद्धिसाध्यमिदं पुनः । इति प्रकृतयः क्षोभान्नवार्यन्त रुमण्वता
tasmānna yukto 'vaskando buddhisādhyamidaṃ punaḥ / iti prakṛtayaḥ kṣobhānnavāryanta rumaṇvatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽनुरक्तमालोक्य राष्ट्रमव्यभिचारि तत् । रुमण्वदादीन् आह स्म धीरो यौगन्धरायणः
tato 'nuraktamālokya rāṣṭramavyabhicāri tat / rumaṇvadādīn āha sma dhīro yaugandharāyaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इहैव सर्वैर् युष्माभिः स्थातव्यं सततोद्यतैः । रक्षणीयमिदं राष्ट्रं काले कार्यश्च विक्रमः
ihaiva sarvair yuṣmābhiḥ sthātavyaṃ satatodyataiḥ / rakṣaṇīyamidaṃ rāṣṭraṃ kāle kāryaśca vikramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वसन्तकद्वितीयश्च गत्वाहं प्रज्ञया स्वया । वत्सेशं मोचयित्वा तमानयामि न संशयः
vasantakadvitīyaśca gatvāhaṃ prajñayā svayā / vatseśaṃ mocayitvā tamānayāmi na saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जलाहतौ विशेषेण वैद्युताग्नेरिव द्युतिः । आपदि स्फुरति प्रज्ञा यस्य धीरः स एव हि
jalāhatau viśeṣeṇa vaidyutāgneriva dyutiḥ / āpadi sphurati prajñā yasya dhīraḥ sa eva hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राकारभञ्जनान्योगांस्तथा निगडभञ्जनान् । अदर्शनप्रयोगांश्च जाने ऽहमुपयोगिनः
prākārabhañjanānyogāṃstathā nigaḍabhañjanān / adarśanaprayogāṃśca jāne 'hamupayoginaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्युक्त्वा प्रकृतीः कृत्वा हस्तन्यस्ता रुमण्वतः । यौगन्धरायणः प्रायात् कौशाम्ब्याः सवसन्तकः
ityuktvā prakṛtīḥ kṛtvā hastanyastā rumaṇvataḥ / yaugandharāyaṇaḥ prāyāt kauśāmbyāḥ savasantakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रविवेश च तेनैव सह विन्ध्यमहाटवीम् । स्वप्रज्ञामिव सत्ताढ्यां स्वनीतिमिव दुर्गमाम्
praviveśa ca tenaiva saha vindhyamahāṭavīm / svaprajñāmiva sattāḍhyāṃ svanītimiva durgamām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र वत्सेशमित्त्रस्य विन्ध्यप्राग्भारवासिनः । गृहं पुलिन्दकाख्यस्य पुलिन्दाधिपतेरगात्
tatra vatseśamittrasya vindhyaprāgbhāravāsinaḥ / gṛhaṃ pulindakākhyasya pulindādhipateragāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं सज्जं स्थापयित्वा च पहा तेनागमिष्यतः । वत्सराजस्य रक्षार्थं भूरिसैन्यसमन्वितम्
taṃ sajjaṃ sthāpayitvā ca pahā tenāgamiṣyataḥ / vatsarājasya rakṣārthaṃ bhūrisainyasamanvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गत्वा वसन्तकसखस्ततो यौगन्धरायणः । उज्जयिन्यां महाकालश्मशानं प्राप स क्रमात्
gatvā vasantakasakhastato yaugandharāyaṇaḥ / ujjayinyāṃ mahākālaśmaśānaṃ prāpa sa kramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विवेश तच्च वेतालैः क्रव्यगन्धिभिरावृतम् । इतस्ततस्तमः श्यामैश्चिताधूमैरिवापरैः
viveśa tacca vetālaiḥ kravyagandhibhirāvṛtam / itastatastamaḥ śyāmaiścitādhūmairivāparaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रैनं दर्शनप्रीतो मित्त्रभावाय तत्क्षणम् । योगेश्वराख्यो वृतवानभ्येत्य ब्रह्मराक्षसः
tatrainaṃ darśanaprīto mittrabhāvāya tatkṣaṇam / yogeśvarākhyo vṛtavānabhyetya brahmarākṣasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनोपदिष्टया युक्त्या ततो यौगन्धरायणः । न चकारात्मनः सद्यो रूपस्य परिवर्तनम्
tenopadiṣṭayā yuktyā tato yaugandharāyaṇaḥ / na cakārātmanaḥ sadyo rūpasya parivartanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बभूव तेन विकृतः कुब्जो वृद्धश्च तत्क्षणात् । उन्मत्तवेषः खल्वाटो हास्यसंजननः परम्
babhūva tena vikṛtaḥ kubjo vṛddhaśca tatkṣaṇāt / unmattaveṣaḥ khalvāṭo hāsyasaṃjananaḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तयैव युक्त्या स तदा सिरानद्धपृथूदरम् । चक्रे वसन्तकस्यापि रूपं दन्तुरदुर्मुखम्
tayaiva yuktyā sa tadā sirānaddhapṛthūdaram / cakre vasantakasyāpi rūpaṃ danturadurmukham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो राजकुलद्वारमादौ प्रेष्य वसन्तकम् । विवेशोज्जयिनीं तां स तादृग्यौगन्धरायणः
tato rājakuladvāramādau preṣya vasantakam / viveśojjayinīṃ tāṃ sa tādṛgyaugandharāyaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नृत्यन् गायंश् च तत्रासौ बटुभिः परिवारितः । दृष्टः सकौतुकं सर्वैर्ययौ राजगृहं प्रति
nṛtyan gāyaṃś ca tatrāsau baṭubhiḥ parivāritaḥ / dṛṣṭaḥ sakautukaṃ sarvairyayau rājagṛhaṃ prati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र राजावरोधानां तेनासौ कृतकौतुकः । अगाद्वासवदत्तायाः शनैः श्रवणगोचरम्
tatra rājāvarodhānāṃ tenāsau kṛtakautukaḥ / agādvāsavadattāyāḥ śanaiḥ śravaṇagocaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा तमानाययामास चेटिकां प्रेष्य सत्वरम् । गान्धर्वशालां नर्मैकसादरं हि नवं वयः
sā tamānāyayāmāsa ceṭikāṃ preṣya satvaram / gāndharvaśālāṃ narmaikasādaraṃ hi navaṃ vayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स च तत्र गतो वृद्धं वत्सराजं ददर्श तम् । उन्मत्तवेषो विगलद्वाष्पो यौगन्धरायणः
sa ca tatra gato vṛddhaṃ vatsarājaṃ dadarśa tam / unmattaveṣo vigaladvāṣpo yaugandharāyaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चकार तस्मै संज्ञां च वत्सराजाय सो ऽपि तम् । प्रत्यभिज्ञातवान्राजा वेषप्रच्छन्नमागतम्
cakāra tasmai saṃjñāṃ ca vatsarājāya so 'pi tam / pratyabhijñātavānrājā veṣapracchannamāgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो वासवदत्तां च तच्चेटीः प्रति चात्मनः । अदर्शनं युक्तिबलाद् व्यधाद् यौगन्धरायणः
tato vāsavadattāṃ ca tacceṭīḥ prati cātmanaḥ / adarśanaṃ yuktibalād vyadhād yaugandharāyaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजा त्वेको ददर्शैनं ताश्च सर्वाः सविस्मयम् । वदन्ति स्म गतो ऽकस्मादुन्मत्तः क्वाप्यसाविति
rājā tveko dadarśainaṃ tāśca sarvāḥ savismayam / vadanti sma gato 'kasmādunmattaḥ kvāpyasāviti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्छ्रुत्वा तं च दृष्टाग्रे मत्वा योगबलेन तत् । युक्त्या वासवदत्तां तां वत्सराजो ऽब्रवीदिदम्
tacchrutvā taṃ ca dṛṣṭāgre matvā yogabalena tat / yuktyā vāsavadattāṃ tāṃ vatsarājo 'bravīdidam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गत्वा सरस्वतीपूजामादायागच्छ दारिके । तच्छ्रुत्वा सा तथेत्युक्त्वा सवयस्या विनिर्ययौ
gatvā sarasvatīpūjāmādāyāgaccha dārike / tacchrutvā sā tathetyuktvā savayasyā viniryayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथोचितमुपेत्याथ ददौ वत्सेश्वराय सः । यौगन्धरायणस् तस्मै योगान् निगडभञ्जनान्
yathocitamupetyātha dadau vatseśvarāya saḥ / yaugandharāyaṇas tasmai yogān nigaḍabhañjanān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यान्वासवदत्ताया वीणातन्त्रीनियोजितान् । वशीकरणयोगांश्च राज्ञे ऽस्मै स समार्पयत्
anyānvāsavadattāyā vīṇātantrīniyojitān / vaśīkaraṇayogāṃśca rājñe 'smai sa samārpayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यजिज्ञपच्च तं राजन्निहायातो वसन्तकः । द्वारि स्थितो ऽन्यरूपेण तं कुरुष्वान्तिके द्विजम्
vyajijñapacca taṃ rājannihāyāto vasantakaḥ / dvāri sthito 'nyarūpeṇa taṃ kuruṣvāntike dvijam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा वासवदत्तेयं त्वयि विस्रम्भमेष्यति । तदा वक्ष्यामि यदहं तत्कुर्यास्तिष्ठ सांप्रतम्
yadā vāsavadatteyaṃ tvayi visrambhameṣyati / tadā vakṣyāmi yadahaṃ tatkuryāstiṣṭha sāṃpratam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्युक्त्वा निर्ययौ शीघ्रं ततो यौगन्धरायणः । अगाद्वासवदत्ता च पूजामादाय तत्क्षणात्
ityuktvā niryayau śīghraṃ tato yaugandharāyaṇaḥ / agādvāsavadattā ca pūjāmādāya tatkṣaṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽथ तामवदद्राजा बहिर्द्वारि द्विजः स्थितः । सरस्वत्यर्चने सो ऽस्मिन्दक्षिणार्थे प्रवेश्यताम्
so 'tha tāmavadadrājā bahirdvāri dvijaḥ sthitaḥ / sarasvatyarcane so 'smindakṣiṇārthe praveśyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथेति द्वारदेशात्स तत्र वासवदत्तया । विरूपामाकृतिं बिभ्रदानाय्यत वसन्तकः
tatheti dvāradeśātsa tatra vāsavadattayā / virūpāmākṛtiṃ bibhradānāyyata vasantakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स चानीतस्तमालोक्य वत्सेशमरुदच्छुचा । ततश्चाप्रतिभेदाय स राजा निजगाद तम्
sa cānītastamālokya vatseśamarudacchucā / tataścāpratibhedāya sa rājā nijagāda tam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हे ब्रह्मन्रोगवैरूप्यं सर्वमेतदहं तव । निवारयामि मा रोदीस्तिष्ठेहैव ममान्तिके
he brahmanrogavairūpyaṃ sarvametadahaṃ tava / nivārayāmi mā rodīstiṣṭhehaiva mamāntike
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महान् प्रसादो देवेति स चोवाच वसन्तकः । सो ऽथ तं विकृतं दृष्ट्वा राजा स्मितमुखो ऽभवत्
mahān prasādo deveti sa covāca vasantakaḥ / so 'tha taṃ vikṛtaṃ dṛṣṭvā rājā smitamukho 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्चालोक्याशयं बुद्ध्वा तस्य सो ऽपि वसन्तकः । हसति स्माधिकोद्भूतविरूपाननवैकृतः
taccālokyāśayaṃ buddhvā tasya so 'pi vasantakaḥ / hasati smādhikodbhūtavirūpānanavaikṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं हसन्तं तथा दृष्ट्वा क्रीडनीयकसंनिभम् । तत्र वासवदत्तापि जहास च तुतोष च
taṃ hasantaṃ tathā dṛṣṭvā krīḍanīyakasaṃnibham / tatra vāsavadattāpi jahāsa ca tutoṣa ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः सा नर्मणा बाला तं पप्रच्छ वसन्तकम् । किं विज्ञानं विजानासि भो ब्रह्मन् कथ्यताम् इति
tataḥ sā narmaṇā bālā taṃ papraccha vasantakam / kiṃ vijñānaṃ vijānāsi bho brahman kathyatām iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथाः कथयितुं देवि जानामीति स चावदत् । कथां कथय तर्होकामिति सापि ततो ऽब्रवीत्
kathāḥ kathayituṃ devi jānāmīti sa cāvadat / kathāṃ kathaya tarhokāmiti sāpi tato 'bravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्तां राजतनयां रञ्जयन्स वसन्तकः । हास्यवैचित्रसरसाम् इमाम् अकथयत् कथाम्
tatastāṃ rājatanayāṃ rañjayansa vasantakaḥ / hāsyavaicitrasarasām imām akathayat kathām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्तीह मथुरा नाम पुरी कंसारिजन्मभूः । तस्यां रूपणिकेत्यासीत्ख्याता वारविलासिनी
astīha mathurā nāma purī kaṃsārijanmabhūḥ / tasyāṃ rūpaṇiketyāsītkhyātā vāravilāsinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्या मकरदंष्ट्राख्या माताभूद्वृद्धकुट्टनी । तद्गुणाकृष्यमाणानां यूनां दृशि विषच्छटा
tasyā makaradaṃṣṭrākhyā mātābhūdvṛddhakuṭṭanī / tadguṇākṛṣyamāṇānāṃ yūnāṃ dṛśi viṣacchaṭā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूजाकाले सुरकुलं स्वनियोगाय जातु सा । गता रूपणिका दूरादेकं पुरुषमैक्षत
pūjākāle surakulaṃ svaniyogāya jātu sā / gatā rūpaṇikā dūrādekaṃ puruṣamaikṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स दृष्टः सुभगस्तस्या विवेश हृदयं तथा । यथा मात्रा कृतास्ते ऽस्मादुपदेशा विनिर्ययुः
sa dṛṣṭaḥ subhagastasyā viveśa hṛdayaṃ tathā / yathā mātrā kṛtāste 'smādupadeśā viniryayuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेटिकामथ सावादीद्गच्छ मद्वचनादमुम् । पुरुषं ब्रूहि मद्गेहे त्वयाद्यागम्यतामिति
ceṭikāmatha sāvādīdgaccha madvacanādamum / puruṣaṃ brūhi madgehe tvayādyāgamyatāmiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथेति चेटिका सा च गत्वा तस्मै तद् अब्रवीत् । ततः स किंचिद् विमृशन् पुरुषस् ताम् अभाषत
tatheti ceṭikā sā ca gatvā tasmai tad abravīt / tataḥ sa kiṃcid vimṛśan puruṣas tām abhāṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोहजङ्घाभिधानो ऽस्मि ब्राह्मणो नास्ति मे धनम् । तदाढ्यजनलभ्ये हि को ऽहं रूपणिकागृहे
lohajaṅghābhidhāno 'smi brāhmaṇo nāsti me dhanam / tadāḍhyajanalabhye hi ko 'haṃ rūpaṇikāgṛhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न धनं वाञ्छ्यते त्वत्तः स्वामिन्येत्युदिते तया । स लोहजङ्घस् तद्वाक्यं तथेति प्रत्यपद्यत
na dhanaṃ vāñchyate tvattaḥ svāminyetyudite tayā / sa lohajaṅghas tadvākyaṃ tatheti pratyapadyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश्चेटीमुखाद्बुद्ध्वा तच्च सा गृहमुत्सुका । गत्वा रूपणिका तत्स्थौ तन्मार्गन्यस्तलोचना
tataśceṭīmukhādbuddhvā tacca sā gṛhamutsukā / gatvā rūpaṇikā tatsthau tanmārganyastalocanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षणाच्च लोहजङ्घो ऽथ तस्यामन्दिरमाययौ । कुतो ऽयमिति कुट्टन्या दृष्टो मकरदंष्ट्रया
kṣaṇācca lohajaṅgho 'tha tasyāmandiramāyayau / kuto 'yamiti kuṭṭanyā dṛṣṭo makaradaṃṣṭrayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सापि रूपणिका दृष्ट्वा स्वयमुत्थाय सादरा । वासवेश्मान्तरं हृष्टा कण्ठे लग्ना निनाय तम्
sāpi rūpaṇikā dṛṣṭvā svayamutthāya sādarā / vāsaveśmāntaraṃ hṛṣṭā kaṇṭhe lagnā nināya tam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र सा लोहजङ्घस्य तस्य सौभाग्यसंपदा । वशीकृता सती नान्यत्फलं जन्मन्यमन्यत
tatra sā lohajaṅghasya tasya saubhāgyasaṃpadā / vaśīkṛtā satī nānyatphalaṃ janmanyamanyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस्तया निवृत्तान्यपुरुषासङ्गया सह । यथासुखं स तत्रैव तस्थौ तन्मन्दिरे युवा
tatastayā nivṛttānyapuruṣāsaṅgayā saha / yathāsukhaṃ sa tatraiva tasthau tanmandire yuvā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्दृष्ट्वा शिक्षिताशेषवेषयोषिज्जगाद ताम् । माता मकरदंष्ट्रा सा खिन्ना रूपणिकां रहः
taddṛṣṭvā śikṣitāśeṣaveṣayoṣijjagāda tām / mātā makaradaṃṣṭrā sā khinnā rūpaṇikāṃ rahaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किमयं निर्धनः पुत्रि सेव्यते पुरुषस्त्वया । शवं स्पृशन्ति सुजना गणिका न तु निर्धनम्
kimayaṃ nirdhanaḥ putri sevyate puruṣastvayā / śavaṃ spṛśanti sujanā gaṇikā na tu nirdhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कानुरागः क्व वेश्यात्वमिति ते विस्मृतं कथम् । संध्येव रागिणी वेश्या न चिरं पुत्रि दीप्यते
kānurāgaḥ kva veśyātvamiti te vismṛtaṃ katham / saṃdhyeva rāgiṇī veśyā na ciraṃ putri dīpyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नटीव कृत्रिमं प्रेम गणिकार्थाय दर्शयेत् । तदेनं निर्धनं मुञ्च मा कृथा नाशमात्मनः
naṭīva kṛtrimaṃ prema gaṇikārthāya darśayet / tadenaṃ nirdhanaṃ muñca mā kṛthā nāśamātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति मातृवचः श्रुत्वा रुषा रूपणिकाब्रवीत् । मैवं वादीर्मम ह्येष प्राणेभ्यो ऽप्यधिकः प्रियः
iti mātṛvacaḥ śrutvā ruṣā rūpaṇikābravīt / maivaṃ vādīrmama hyeṣa prāṇebhyo 'pyadhikaḥ priyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धनमस्ति च मे भूरि किमन्येन करोम्यहम् । तदम्ब नैव वक्तव्या भूयो ऽप्येवमहं त्वया
dhanamasti ca me bhūri kimanyena karomyaham / tadamba naiva vaktavyā bhūyo 'pyevamahaṃ tvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्छ्रुत्वा लोहजङ्घस्य निर्वासनविधौ क्रुधा । तस्थौ मकरदंष्ट्रा सा तस्योपायं विचिन्वती
tacchrutvā lohajaṅghasya nirvāsanavidhau krudhā / tasthau makaradaṃṣṭrā sā tasyopāyaṃ vicinvatī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ मार्गागतं कंचित्क्षीणकोषं ददर्श सा । राजपुत्रं परिवृतं पुरुषैः शस्त्रपाणिभिः
atha mārgāgataṃ kaṃcitkṣīṇakoṣaṃ dadarśa sā / rājaputraṃ parivṛtaṃ puruṣaiḥ śastrapāṇibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपगम्य द्रुतं तं च नीत्वैकान्ते जगाद सा । निर्धनेन ममैकेन कामुकेनावृतं गृहम्
upagamya drutaṃ taṃ ca nītvaikānte jagāda sā / nirdhanena mamaikena kāmukenāvṛtaṃ gṛham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्वमागच्छ तत्राद्य तथा च कुरु येन सः । गृहान्मम निवर्तेत मदीयां च सुतां भज
tattvamāgaccha tatrādya tathā ca kuru yena saḥ / gṛhānmama nivarteta madīyāṃ ca sutāṃ bhaja
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथेति राजपुत्रो ऽथ प्रविवेश स तद्गृहम् । तस्मिन् क्षणे रूपणिका तस्थौ देवकुले च सा
tatheti rājaputro 'tha praviveśa sa tadgṛham / tasmin kṣaṇe rūpaṇikā tasthau devakule ca sā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोहजङ्घश्च तत्कालं बहिः क्वापि स्थितो ऽभवत् । क्षणान्तरे च निःशङ्कस्तत्रैव समुपाययौ
lohajaṅghaśca tatkālaṃ bahiḥ kvāpi sthito 'bhavat / kṣaṇāntare ca niḥśaṅkastatraiva samupāyayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्क्षणं राजपुत्रस्य तस्य भृत्यैः प्रधाव्य सः । दृढं पादप्रहाराद्यैः सर्वेष्वङ्गेष्व् अताड्यत
tatkṣaṇaṃ rājaputrasya tasya bhṛtyaiḥ pradhāvya saḥ / dṛḍhaṃ pādaprahārādyaiḥ sarveṣvaṅgeṣv atāḍyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तैर् एव चामेध्यपूर्णे क्षिप्तः स खातके । लोहजङ्घः कथमपि प्रपलायितवांस्ततः
tatas tair eva cāmedhyapūrṇe kṣiptaḥ sa khātake / lohajaṅghaḥ kathamapi prapalāyitavāṃstataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथागता रूपणिका तद्बुद्ध्वा शोकविह्वला । साभूद्वीक्ष्याथ स ययौ राजपुत्रो यथागतम्
athāgatā rūpaṇikā tadbuddhvā śokavihvalā / sābhūdvīkṣyātha sa yayau rājaputro yathāgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लोहजङ्घो ऽपि कुट्टन्या प्रसह्य स खलीकृतः । गन्तुं प्रववृते तीर्थं प्राणांस्त्यक्तुं वियोगवान्
lohajaṅgho 'pi kuṭṭanyā prasahya sa khalīkṛtaḥ / gantuṃ pravavṛte tīrthaṃ prāṇāṃstyaktuṃ viyogavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गच्छन्नटव्यां संतप्तः कुट्टनीमन्युना हृदि । त्वचि च ग्रीष्मतापेन च्छायामभिललाष सः
gacchannaṭavyāṃ saṃtaptaḥ kuṭṭanīmanyunā hṛdi / tvaci ca grīṣmatāpena cchāyāmabhilalāṣa saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तरुमप्राप्नुवन्सो ऽथ लेभे हस्तिकलेवरम् । जघनेन प्रविश्यान्तर्निर्मांसं जम्बुकैः कृतम्
tarumaprāpnuvanso 'tha lebhe hastikalevaram / jaghanena praviśyāntarnirmāṃsaṃ jambukaiḥ kṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चर्मावशेषे तत्रान्तः परिश्रानः प्रविश्य सः । लोहजङ्घो ययौ निद्रां प्रविशद्वातशीतले
carmāvaśeṣe tatrāntaḥ pariśrānaḥ praviśya saḥ / lohajaṅgho yayau nidrāṃ praviśadvātaśītale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाकस्मात्समुत्थाय क्षणेनैव समन्ततः । मेघः प्रववृते तत्र धारासारेण वर्षितुम्
athākasmātsamutthāya kṣaṇenaiva samantataḥ / meghaḥ pravavṛte tatra dhārāsāreṇa varṣitum
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेन निर्विवरं प्राप संकोचं हस्तिचर्म तत् । क्षणाच्च तेन मार्गेण जलौघो भृशमाययौ
tena nirvivaraṃ prāpa saṃkocaṃ hasticarma tat / kṣaṇācca tena mārgeṇa jalaugho bhṛśamāyayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनापहृत्य गङ्गायामक्षेपि गजचर्म तत् । तज्जलौघेन नीत्वा च समुद्रान्तर्न्यधीयत
tenāpahṛtya gaṅgāyāmakṣepi gajacarma tat / tajjalaughena nītvā ca samudrāntarnyadhīyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र दृष्ट्वा च तच्चर्म निपत्यामिषशङ्कया । हृत्वाब्धेः पारमनयत्पक्षी गरुडवंशजः
tatra dṛṣṭvā ca taccarma nipatyāmiṣaśaṅkayā / hṛtvābdheḥ pāramanayatpakṣī garuḍavaṃśajaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र चञ्च्वा विदार्यैतद् गजचर्म विलोक्य च । अन्तःस्थं मानुषं पक्षी पलाय्य स ततो ययौ
tatra cañcvā vidāryaitad gajacarma vilokya ca / antaḥsthaṃ mānuṣaṃ pakṣī palāyya sa tato yayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश्च चर्मणस्तस्मात्पक्षिसंरम्भबोधितः । तच्चञ्चुरचितद्वाराल्लोहजङ्घो विनिर्ययौ
tataśca carmaṇastasmātpakṣisaṃrambhabodhitaḥ / taccañcuracitadvārāllohajaṅgho viniryayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्ट्वा समुद्रपारस्थमात्मानं च सविस्मयः । अनिद्रस्वप्नमिव तत् स समग्रम् अमन्यत
dṛṣṭvā samudrapārasthamātmānaṃ ca savismayaḥ / anidrasvapnamiva tat sa samagram amanyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ द्वौ राक्षसौ तत्र घोरौ भीतो ददर्श सः । तौ चापि राक्षसौ दूराच्चकितौ तमपश्यताम्
atha dvau rākṣasau tatra ghorau bhīto dadarśa saḥ / tau cāpi rākṣasau dūrāccakitau tamapaśyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रामात्पराभवं स्मृत्वा तं तथैव च मानुषम् । दृष्ट्वा तीर्णाम्बुधिं भूयस्तौ भयं हृदि चक्रतुः
rāmātparābhavaṃ smṛtvā taṃ tathaiva ca mānuṣam / dṛṣṭvā tīrṇāmbudhiṃ bhūyastau bhayaṃ hṛdi cakratuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संमन्त्र्य च तयोर्मध्यादेको गत्वा तदैव तम् । विभीषणाय प्रभवे यथादृष्टं न्यवेदयत्
saṃmantrya ca tayormadhyādeko gatvā tadaiva tam / vibhīṣaṇāya prabhave yathādṛṣṭaṃ nyavedayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्टरामप्रभावः सन्सो ऽपि राजा विभीषणः । मानुषागमनाद्भीतो राक्षसं तमभाषत
dṛṣṭarāmaprabhāvaḥ sanso 'pi rājā vibhīṣaṇaḥ / mānuṣāgamanādbhīto rākṣasaṃ tamabhāṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.