Library·Somadeva: Kathasaritsagara·3·3.1
प्रथमस् तरङ्गः ॥ निर्विघ्नविश्वनिर्माणसिद्धये यदनुग्रहम् । मन्ये स वव्रे धातापि तस्मै विघ्नजिते नमः
prathamas taraṅgaḥ // nirvighnaviśvanirmāṇasiddhaye yadanugraham / manye sa vavre dhātāpi tasmai vighnajite namaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आश्लिष्यमाणः प्रियया शंकरो ऽपि यदाज्ञया । उत्कम्पते स भुवनं जयत्यसमसायकः
āśliṣyamāṇaḥ priyayā śaṃkaro 'pi yadājñayā / utkampate sa bhuvanaṃ jayatyasamasāyakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं स राजा वत्सेशः क्रमेण सुतरामभूत् । प्राप्तवासवदत्तस्तत्सुखासक्तैकमानसः
evaṃ sa rājā vatseśaḥ krameṇa sutarāmabhūt / prāptavāsavadattastatsukhāsaktaikamānasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यौगन्धरायणश्चास्य महामन्त्री दिवानिशम् । सेनापती रुमण्वांश्च राज्यभारमुदूहतुः
yaugandharāyaṇaścāsya mahāmantrī divāniśam / senāpatī rumaṇvāṃśca rājyabhāramudūhatuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स कदाचिच्च चिन्तावानानीय रजनौ गृहम् । निजगाद रुमण्वन्तं मन्त्री यौगन्धरायणः
sa kadācicca cintāvānānīya rajanau gṛham / nijagāda rumaṇvantaṃ mantrī yaugandharāyaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाण्डवान्वयजातो ऽयं वत्सेशो ऽस्य च मेदिनी । कुलक्रमागता कृत्स्ना पुरं च गजसाह्वयम्
pāṇḍavānvayajāto 'yaṃ vatseśo 'sya ca medinī / kulakramāgatā kṛtsnā puraṃ ca gajasāhvayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्सर्वमजिगीषेण त्यक्तमेतेन भूभृता । इहैव चास्य संजातं राज्यमेकत्र मण्डले
tatsarvamajigīṣeṇa tyaktametena bhūbhṛtā / ihaiva cāsya saṃjātaṃ rājyamekatra maṇḍale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्त्रीमद्यमृगयासक्तो निश्चिन्तो ह्येष तिष्ठति । अस्मासु राज्यचिन्ता च सर्वानेन समर्पिता
strīmadyamṛgayāsakto niścinto hyeṣa tiṣṭhati / asmāsu rājyacintā ca sarvānena samarpitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदस्माभिः स्वबुद्ध्यैव तथा कार्यं यथैव तत् । समग्रपृथिवीराज्यं प्राप्नोत्येव क्रमागतम्
tadasmābhiḥ svabuddhyaiva tathā kāryaṃ yathaiva tat / samagrapṛthivīrājyaṃ prāpnotyeva kramāgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं कृते हि भक्तिश्च मन्त्रिता च कृता भवेत् । सर्वं च साध्यते बुद्ध्या तथा चैतां कथां शृणु
evaṃ kṛte hi bhaktiśca mantritā ca kṛtā bhavet / sarvaṃ ca sādhyate buddhyā tathā caitāṃ kathāṃ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आसीत्कश्चिन्महासेन इति नाम्ना पुरा नृपः । स चान्येनाभियुक्तो ऽभून्नृपेणातिबलीयसा
āsītkaścinmahāsena iti nāmnā purā nṛpaḥ / sa cānyenābhiyukto 'bhūnnṛpeṇātibalīyasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः समेत्य सचिवैः स्वकार्यभ्रंशरक्षिभिः । दापितः स महासेनो दण्डं तस्मै किल द्विषे
tataḥ sametya sacivaiḥ svakāryabhraṃśarakṣibhiḥ / dāpitaḥ sa mahāseno daṇḍaṃ tasmai kila dviṣe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दत्तदण्डश्च राजासौ मानी भृशमतप्यत । किं मया विहितः शत्रोः प्रणाम इति चिन्तयन्
dattadaṇḍaśca rājāsau mānī bhṛśamatapyata / kiṃ mayā vihitaḥ śatroḥ praṇāma iti cintayan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेनैव चास्य गुल्मो ऽन्तः शोकेन ह्युदपद्यत । गुल्माक्रान्तश्च शोकेन स मुमूर्षरभून्नृपः
tenaiva cāsya gulmo 'ntaḥ śokena hyudapadyata / gulmākrāntaśca śokena sa mumūrṣarabhūnnṛpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततस् तदौषधासाध्यं मत्वैको मतिमान् भिषक् । मृता ते देव देवीति मिथ्या वक्ति स्म तं नृपम्
tatas tadauṣadhāsādhyaṃ matvaiko matimān bhiṣak / mṛtā te deva devīti mithyā vakti sma taṃ nṛpam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्छ्रुत्वा सहसा भूमौ पततस्तस्य भूपतेः । शोकावेगेन बलिना स गुल्मः स्वयमस्फुटत्
tacchrutvā sahasā bhūmau patatastasya bhūpateḥ / śokāvegena balinā sa gulmaḥ svayamasphuṭat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रोगोत्तिर्णश् चिरं देव्या तयैव च सहेप्सितान् । भोगान् स बुभुजे राजा जिगाय च रिपून् पुनः
rogottirṇaś ciraṃ devyā tayaiva ca sahepsitān / bhogān sa bubhuje rājā jigāya ca ripūn punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्यथा स भिषग्बुद्ध्या चक्रे राजहितं तथा । वयं राजहितं कुर्मः साधयामो ऽस्य मेदिनीम्
tadyathā sa bhiṣagbuddhyā cakre rājahitaṃ tathā / vayaṃ rājahitaṃ kurmaḥ sādhayāmo 'sya medinīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परिपन्थी च तत्रैकः प्रद्योतो मगधेश्वरः । पार्ष्णिग्राहः स हि सदा पश्चात्कोपं करोति नः
paripanthī ca tatraikaḥ pradyoto magadheśvaraḥ / pārṣṇigrāhaḥ sa hi sadā paścātkopaṃ karoti naḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्तस्य कन्यकारत्नमस्ति पद्मावतीति यत् । तद् अस्य वत्सराजस्य कृते याचामहे वयम्
tattasya kanyakāratnamasti padmāvatīti yat / tad asya vatsarājasya kṛte yācāmahe vayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छन्नां वासवदत्तां च स्थापयित्वा स्वबुद्धितः । दत्त्वाग्निं वासके ब्रूमो देवी दग्धेति सर्वतः
channāṃ vāsavadattāṃ ca sthāpayitvā svabuddhitaḥ / dattvāgniṃ vāsake brūmo devī dagdheti sarvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नान्यथा तां सुतां राज्ञे ददाति मगधाधिपः । एतदर्थं स हि मया प्रार्थितः पूर्वमुक्तवान्
nānyathā tāṃ sutāṃ rājñe dadāti magadhādhipaḥ / etadarthaṃ sa hi mayā prārthitaḥ pūrvamuktavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाहं वत्सेश्वरायैतां दास्याम्यात्माधिकां सुताम् । तस्य वासवदत्तायां स्नेहो हि सुमहानिति
nāhaṃ vatseśvarāyaitāṃ dāsyāmyātmādhikāṃ sutām / tasya vāsavadattāyāṃ sneho hi sumahāniti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यां देव्यां च वत्सेशो नैवान्यां परिणेष्यति । देवी दग्धेति जातायां ख्यातौ सर्वं तु सेत्स्यति
satyāṃ devyāṃ ca vatseśo naivānyāṃ pariṇeṣyati / devī dagdheti jātāyāṃ khyātau sarvaṃ tu setsyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पद्मावत्यां च लब्धायां संबन्धी मगधाधिपः । पश्चात्कोपं न कुरुते सहायत्वं च गच्छति
padmāvatyāṃ ca labdhāyāṃ saṃbandhī magadhādhipaḥ / paścātkopaṃ na kurute sahāyatvaṃ ca gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः पूर्वा दिशं जेतुं गच्छामो ऽन्याश्च तत्क्रमात् । इत्थं वत्सेश्वरस्यैतां साधयामो ऽखिलां भुवम्
tataḥ pūrvā diśaṃ jetuṃ gacchāmo 'nyāśca tatkramāt / itthaṃ vatseśvarasyaitāṃ sādhayāmo 'khilāṃ bhuvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृतोद्योगेषु चास्मासु पृथिवीमेष भूपतिः । प्राप्नुयादेव पूर्वं हि दिव्या वागेवमब्रवीत्
kṛtodyogeṣu cāsmāsu pṛthivīmeṣa bhūpatiḥ / prāpnuyādeva pūrvaṃ hi divyā vāgevamabravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुत्वेति मन्त्रिवृषभाद्वचो यौगन्धरायणात् । साहसं चैतदाशङ्क्य रुमण्वांस्तमभाषत
śrutveti mantrivṛṣabhādvaco yaugandharāyaṇāt / sāhasaṃ caitadāśaṅkya rumaṇvāṃstamabhāṣata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याजः पद्मावतीहेतोः क्रियमाणः कदाचन । दोषायास्माकमेव स्यात्तता ह्यत्र कथां शृणु
vyājaḥ padmāvatīhetoḥ kriyamāṇaḥ kadācana / doṣāyāsmākameva syāttatā hyatra kathāṃ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्ति माकन्दिका नाम नगरी जाह्नवीतटे । तस्यां मौनव्रतः कश्चिदासीत्प्रव्राजकः पुरा
asti mākandikā nāma nagarī jāhnavītaṭe / tasyāṃ maunavrataḥ kaścidāsītpravrājakaḥ purā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स च भिक्षाशनो ऽनेकपरिव्राट्परिवारितः । आस्त देवकुलस्यान्तर्मठिकायां कृतस्थितिः
sa ca bhikṣāśano 'nekaparivrāṭparivāritaḥ / āsta devakulasyāntarmaṭhikāyāṃ kṛtasthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रविष्टो जातु भिक्षार्थमेकस्य वणिजो गृहे । स ददर्श शुभां कन्यां भिक्षामादाय निर्गताम्
praviṣṭo jātu bhikṣārthamekasya vaṇijo gṛhe / sa dadarśa śubhāṃ kanyāṃ bhikṣāmādāya nirgatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्ट्वा चाद्भुतरूपां तां स कामवशगः शठः । हा हा कष्टमिति स्माह वणिजस्तस्य शृण्वतः
dṛṣṭvā cādbhutarūpāṃ tāṃ sa kāmavaśagaḥ śaṭhaḥ / hā hā kaṣṭamiti smāha vaṇijastasya śṛṇvataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गृहीतभिक्षश्च ततो जगाम निलयं निजम् । ततस्तं स वणिग्गत्वा रहः पप्रच्छ विस्मयात्
gṛhītabhikṣaśca tato jagāma nilayaṃ nijam / tatastaṃ sa vaṇiggatvā rahaḥ papraccha vismayāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किमद्यैवमकस्मात्त्वं मौनं त्यक्त्वोक्तवानिति । तच्छ्रुत्वा वणिजं तं च परिव्राडेवमब्रवीत्
kimadyaivamakasmāttvaṃ maunaṃ tyaktvoktavāniti / tacchrutvā vaṇijaṃ taṃ ca parivrāḍevamabravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्लक्षणेयं कन्या ते विवाहो ऽस्या यदा भवेत् । तदा ससुतदारस्य क्षयः स्यात् तव निश्चितम्
durlakṣaṇeyaṃ kanyā te vivāho 'syā yadā bhavet / tadā sasutadārasya kṣayaḥ syāt tava niścitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् एतां वीक्ष्य दुःखं मे जातं भक्तो हि मे भवान् । तेनैवम् उक्तवान् अस्मि त्यक्त्वा मौनं भवत्कृते
tad etāṃ vīkṣya duḥkhaṃ me jātaṃ bhakto hi me bhavān / tenaivam uktavān asmi tyaktvā maunaṃ bhavatkṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद् एषा कन्यका नक्तं मञ्जूषायां निवेशिता । उपरि न्यस्तदीपायां गङ्गायां क्षिप्यतां त्वया
tad eṣā kanyakā naktaṃ mañjūṣāyāṃ niveśitā / upari nyastadīpāyāṃ gaṅgāyāṃ kṣipyatāṃ tvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथेति प्रतिपद्यैतद्गत्वा सो ऽथ वणिग्भयात् । नक्तं चक्रे तथा सर्वं निर्विमर्शा हि भीरवः
tatheti pratipadyaitadgatvā so 'tha vaṇigbhayāt / naktaṃ cakre tathā sarvaṃ nirvimarśā hi bhīravaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रव्राजको ऽपि तत्कालमुवाचानुचरान्निजान् । गङ्गां गच्छत तत्रान्तर्वहतीं यां च पश्यथ
pravrājako 'pi tatkālamuvācānucarānnijān / gaṅgāṃ gacchata tatrāntarvahatīṃ yāṃ ca paśyatha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृष्ठंस्थदीपां मञ्जूषां गुप्तमानयतेह ताम् । उद्घाटनीया न च सा श्रुते ऽप्यन्तर्ध्वनाविति
pṛṣṭhaṃsthadīpāṃ mañjūṣāṃ guptamānayateha tām / udghāṭanīyā na ca sā śrute 'pyantardhvanāviti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथेति चागता यावद्गङ्गां न प्राप्नुवन्ति ते । राजपुत्रः किमप्येकस्तावत्तस्यामवातरत्
tatheti cāgatā yāvadgaṅgāṃ na prāpnuvanti te / rājaputraḥ kimapyekastāvattasyāmavātarat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सो ऽत्र तां वणिजा क्षिप्तां मञ्जूषां वीक्ष्य दीपतः । भृत्यैरानाय्य सहसा कौतुकादुदघाटयत्
so 'tra tāṃ vaṇijā kṣiptāṃ mañjūṣāṃ vīkṣya dīpataḥ / bhṛtyairānāyya sahasā kautukādudaghāṭayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ददर्श चान्तः कन्यां तां हृदयोन्मादकारिणीम् । उपमेये च गान्धर्वविधिना तां च तत्क्षणम्
dadarśa cāntaḥ kanyāṃ tāṃ hṛdayonmādakāriṇīm / upameye ca gāndharvavidhinā tāṃ ca tatkṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मञ्जूषां तां च गङ्गायां तथैवोर्ध्वस्थदीपिकाम् । कृत्वा तत्याज निःक्षिप्य घोरं वानरमन्तरे
mañjūṣāṃ tāṃ ca gaṅgāyāṃ tathaivordhvasthadīpikām / kṛtvā tatyāja niḥkṣipya ghoraṃ vānaramantare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गते ऽथ तस्मिन् संप्राप्तकन्यारत्ने नृपात्मजे । आययुस्तस्य चिन्वन्तः शिष्याः प्रव्राजकस्य ते
gate 'tha tasmin saṃprāptakanyāratne nṛpātmaje / āyayustasya cinvantaḥ śiṣyāḥ pravrājakasya te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ददृशुस्तां च मञ्जूषां गृहीत्वा तस्य चान्तिकम् । निन्युः प्रव्राजकस्यैनां सो ऽथ हृष्टो जगाद तान्
dadṛśustāṃ ca mañjūṣāṃ gṛhītvā tasya cāntikam / ninyuḥ pravrājakasyaināṃ so 'tha hṛṣṭo jagāda tān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एको ऽहं साधये मन्त्रमादायैतामिहोपरि । अधस्तूष्णीं च युष्माभिः शयितव्यमिमां निशाम्
eko 'haṃ sādhaye mantramādāyaitāmihopari / adhastūṣṇīṃ ca yuṣmābhiḥ śayitavyamimāṃ niśām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्त्वा तां स मञ्जूषाम् आरोप्य मठिकोपरि । स परिव्राड् विवृतवान् वणिक्कन्याभिलाषुकः
ity uktvā tāṃ sa mañjūṣām āropya maṭhikopari / sa parivrāḍ vivṛtavān vaṇikkanyābhilāṣukaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश्च तस्या निर्गत्य वानरो भीषणाकृतिः । तमभ्यधावत्स्वकृतो मूर्तिमानिव दुर्नयः
tataśca tasyā nirgatya vānaro bhīṣaṇākṛtiḥ / tamabhyadhāvatsvakṛto mūrtimāniva durnayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स तस्य दशनैर्नासां नखैः कर्णौ च तत्क्षणम् । चिच्छेद पापस्य कपिर्निग्रहज्ञ इव क्रुधा
sa tasya daśanairnāsāṃ nakhaiḥ karṇau ca tatkṣaṇam / ciccheda pāpasya kapirnigrahajña iva krudhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथाभूतो ऽथ स ततः परिव्राडवतीर्णवान् । यत्नस्तम्भितसाहाश्च शिष्यास्तं ददृशुस्तदा
tathābhūto 'tha sa tataḥ parivrāḍavatīrṇavān / yatnastambhitasāhāśca śiṣyāstaṃ dadṛśustadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रातर्बुद्ध्वा च तत्सर्वं जहास सकलो जनः । ननन्द स वणिक्सा च तत्सुता प्राप्तसम्प्रतिः
prātarbuddhvā ca tatsarvaṃ jahāsa sakalo janaḥ / nananda sa vaṇiksā ca tatsutā prāptasampratiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं यथा स हास्यत्वं गतः प्रव्राजकस्तथा । व्याजप्रयोगस्यासिद्धौ वयं गच्छेम जातुचित्
evaṃ yathā sa hāsyatvaṃ gataḥ pravrājakastathā / vyājaprayogasyāsiddhau vayaṃ gacchema jātucit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बहुदोषो हि विरहो राज्ञो वासवदत्तया । एवं रुमण्वतोक्तः सन्नाह यौगन्धरायणः
bahudoṣo hi viraho rājño vāsavadattayā / evaṃ rumaṇvatoktaḥ sannāha yaugandharāyaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नान्यथोद्योगसिद्धिः स्यादनुद्योगे च निश्चितम् । राजनि व्यसनिन्येतन्नश्येदपि यथास्थितम्
nānyathodyogasiddhiḥ syādanudyoge ca niścitam / rājani vyasaninyetannaśyedapi yathāsthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लब्धापि मन्त्रिताख्यातिरस्माकं चान्यथा भवेत् । स्वामिसंभावनायाश्च भवेम व्यभिचारिणः
labdhāpi mantritākhyātirasmākaṃ cānyathā bhavet / svāmisaṃbhāvanāyāśca bhavema vyabhicāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वायत्तसिद्धे राज्ञो हि प्रज्ञोपकरणं मता । सचिवः को भवेत्तेषां कृते वाप्यथवाकृते
svāyattasiddhe rājño hi prajñopakaraṇaṃ matā / sacivaḥ ko bhavetteṣāṃ kṛte vāpyathavākṛte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सचिवायत्तसिद्धेस्तु तत्प्रज्ञैवार्थसाधनम् । त एव चेन्निरुत्साहाः श्रियो दत्तो जलाञ्जलिः
sacivāyattasiddhestu tatprajñaivārthasādhanam / ta eva cennirutsāhāḥ śriyo datto jalāñjaliḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ देवीपितुश्चण्डमहासेनाद्विशङ्कसे । स सपुत्रश्च देवी च वचः कुरुत एव मे
atha devīpituścaṇḍamahāsenādviśaṅkase / sa saputraśca devī ca vacaḥ kuruta eva me
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्तवन्तं धीराणां धुर्यं यौगन्धरायणम् । प्रमादशङ्किहृदयो रुमण्वान् पुनर् अब्रवीत्
ity uktavantaṃ dhīrāṇāṃ dhuryaṃ yaugandharāyaṇam / pramādaśaṅkihṛdayo rumaṇvān punar abravīt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभीष्टस्त्रीवियोगार्त्या सविवेको ऽपि बाध्यते । किं पुनर्वत्सराजो ऽयमत्र चैतां कथां शृणु
abhīṣṭastrīviyogārtyā saviveko 'pi bādhyate / kiṃ punarvatsarājo 'yamatra caitāṃ kathāṃ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुराभूद्देवसेनाख्यो राजा मतिमतां वरः । श्रावस्तीति पुरी तस्य राजधानी बभूव च
purābhūddevasenākhyo rājā matimatāṃ varaḥ / śrāvastīti purī tasya rājadhānī babhūva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यां च पुर्याम् अभवद् वणिग् एको महाधनः । तस्योदपद्यतानन्यसदृशी दुहिता किल
tasyāṃ ca puryām abhavad vaṇig eko mahādhanaḥ / tasyodapadyatānanyasadṛśī duhitā kila
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उन्मादिनीति नाम्ना च कन्यका सापि पप्रथे । उन्माद्यति गतस्तस्या रूपं दृष्ट्वाखिलो जनः
unmādinīti nāmnā ca kanyakā sāpi paprathe / unmādyati gatastasyā rūpaṃ dṛṣṭvākhilo janaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तनयेयमनावेद्य राज्ञे देया क्वचिन्न मे । स हि कुप्येदिति पिता तस्याः सो ऽचिन्तयद्वणिक्
tanayeyamanāvedya rājñe deyā kvacinna me / sa hi kupyediti pitā tasyāḥ so 'cintayadvaṇik
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततश्च गत्वा राजानं देवसेनं व्यजिज्ञपत् । देवास्ति कन्यारत्नं मे गृह्यतामुपयोगि चेत्
tataśca gatvā rājānaṃ devasenaṃ vyajijñapat / devāsti kanyāratnaṃ me gṛhyatāmupayogi cet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्छ्रुत्वा व्यसृजद्राज सो ऽथ प्रत्ययितान्द्विजान् । गत्वा सुलक्षणा सा वा न वेत्यालोच्यतामिति
tacchrutvā vyasṛjadrāja so 'tha pratyayitāndvijān / gatvā sulakṣaṇā sā vā na vetyālocyatāmiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथेति ते द्विजा गत्वा तां दृष्ट्वैव वणिक्सुताम् । उन्मादिनीं ययुः क्षोभं सद्यः संजातमन्मथाः
tatheti te dvijā gatvā tāṃ dṛṣṭvaiva vaṇiksutām / unmādinīṃ yayuḥ kṣobhaṃ sadyaḥ saṃjātamanmathāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजास्यां परिणीतायामेतदेकमनास्त्यजेत् । राजकार्याणि नश्येच्च सर्वं तस्मात्किमेतया
rājāsyāṃ pariṇītāyāmetadekamanāstyajet / rājakāryāṇi naśyecca sarvaṃ tasmātkimetayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति च प्रकृतिं प्राप्ता द्विजाः संमन्त्र्य ते गताः । कुलक्षणा सा कन्येति मिथ्या राजानम् अब्रुवन्
iti ca prakṛtiṃ prāptā dvijāḥ saṃmantrya te gatāḥ / kulakṣaṇā sā kanyeti mithyā rājānam abruvan
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो राज्ञा परित्यक्तां स तामुन्मादिनीं वणिक् । तत्सेनापतये प्रादाद् अन्तर्जातविमाननाम्
tato rājñā parityaktāṃ sa tāmunmādinīṃ vaṇik / tatsenāpataye prādād antarjātavimānanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भर्तृवेश्मनि हर्म्यस्था साथ जातु तमागतम् । राजानं तेन मार्गेण बुद्ध्वात्मानम् अदर्शयत्
bhartṛveśmani harmyasthā sātha jātu tamāgatam / rājānaṃ tena mārgeṇa buddhvātmānam adarśayat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दृष्ट्वैव च स तां राजा जगत्संमोहनौषधिम् । प्रयुक्तामिव कामेन जातोन्माद इवाभवत्
dṛṣṭvaiva ca sa tāṃ rājā jagatsaṃmohanauṣadhim / prayuktāmiva kāmena jātonmāda ivābhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गत्वा स्वभवनं ज्ञात्वा तां च पूर्वावधीरिताम् । उन्मना ज्वरसंतापपीडां गाढमवाप सः
gatvā svabhavanaṃ jñātvā tāṃ ca pūrvāvadhīritām / unmanā jvarasaṃtāpapīḍāṃ gāḍhamavāpa saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सा दासी न परस्त्रीति गृह्यतां यदि वाप्यहम् । त्यजामि तां देवकुले स्वीकरोतु ततः प्रभुः
sā dāsī na parastrīti gṛhyatāṃ yadi vāpyaham / tyajāmi tāṃ devakule svīkarotu tataḥ prabhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति तेन च तद्भर्त्रा स्वसेनापतिना ततः । अभ्यर्थ्यमानो यत्नेन जगादैवं स भूपतिः
iti tena ca tadbhartrā svasenāpatinā tataḥ / abhyarthyamāno yatnena jagādaivaṃ sa bhūpatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाहं परस्त्रीम् आदास्ये त्वं वा त्यक्ष्यसि तां यदि । ततो नङ्क्ष्यति ते धर्मो दण्ड्यो मे च भविष्यसि
nāhaṃ parastrīm ādāsye tvaṃ vā tyakṣyasi tāṃ yadi / tato naṅkṣyati te dharmo daṇḍyo me ca bhaviṣyasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच्छ्रुत्वा मन्त्रिणो ऽन्ये च तूष्णीमासन्स च क्रमात् । स्मरज्वरेण तेनैव नृपः पञ्चत्वमाययौ
tacchrutvā mantriṇo 'nye ca tūṣṇīmāsansa ca kramāt / smarajvareṇa tenaiva nṛpaḥ pañcatvamāyayau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं स राजा नष्टो ऽभूद् धीरो ऽप्युन्मादिनीं विना । विना वासवदत्तां तु वत्सराजः कथं भवेत्
evaṃ sa rājā naṣṭo 'bhūd dhīro 'pyunmādinīṃ vinā / vinā vāsavadattāṃ tu vatsarājaḥ kathaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतद्रुमण्वतः श्रुत्वा पुनर्यौगन्धरायणः । उवाच सह्यते क्लेशो राजभिः कार्यदर्शिभिः
etadrumaṇvataḥ śrutvā punaryaugandharāyaṇaḥ / uvāca sahyate kleśo rājabhiḥ kāryadarśibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रावणोच्छित्तये देवैः कृत्वा युक्तिं वियोजितः । सीतादेव्या न किं रामो विषेहे विरहव्यथाम्
rāvaṇocchittaye devaiḥ kṛtvā yuktiṃ viyojitaḥ / sītādevyā na kiṃ rāmo viṣehe virahavyathām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतच्छ्रुत्वा च भूयो ऽपि रुमण्वानभ्यभाषत । ते हि रामादयो देवास्तेषां सर्वंसहं मनः
etacchrutvā ca bhūyo 'pi rumaṇvānabhyabhāṣata / te hi rāmādayo devāsteṣāṃ sarvaṃsahaṃ manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असहं तु मनुष्याणां तथा च श्रूयतां कथा । अस्तीह बहुरत्नाढ्या मथुरेति महापुरी
asahaṃ tu manuṣyāṇāṃ tathā ca śrūyatāṃ kathā / astīha bahuratnāḍhyā mathureti mahāpurī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्याम् अभूद् वणिक्पुत्रः कोऽपि नाम्ना यïल्लकः । तस्य चाभूत्प्रिया भार्या तदेकाबद्धमानसा
tasyām abhūd vaṇikputraḥ ko'pi nāmnā yaïllakaḥ / tasya cābhūtpriyā bhāryā tadekābaddhamānasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तया सह वसन्तो ऽथ कदाचित्कार्यगौरवात् । द्वीपान्तरं वणिक्पुत्रो गन्तुं व्यवसितो ऽभवत्
tayā saha vasanto 'tha kadācitkāryagauravāt / dvīpāntaraṃ vaṇikputro gantuṃ vyavasito 'bhavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्भार्यापि च तेनैव सह गन्तुमियेष सा । स्त्रीणां भावानुरक्तं हि विरहासहनं मनः
tadbhāryāpi ca tenaiva saha gantumiyeṣa sā / strīṇāṃ bhāvānuraktaṃ hi virahāsahanaṃ manaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततः स च वणिक्पुत्रः प्रतस्थे कृतमङ्गलः । न च तां सह जग्राह भार्यां कॢप्तप्रसाधनाम्
tataḥ sa ca vaṇikputraḥ pratasthe kṛtamaṅgalaḥ / na ca tāṃ saha jagrāha bhāryāṃ kḷptaprasādhanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साथ तं प्रस्थितं पश्चात्पश्यन्ती साश्रुलोचना । अतिष्ठत्प्राङ्गणद्वारकवाटान्तविलम्बिनी
sātha taṃ prasthitaṃ paścātpaśyantī sāśrulocanā / atiṣṭhatprāṅgaṇadvārakavāṭāntavilambinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गते दृष्टिपथात् तस्मिन् सा वियोगासहा ततः । निर्यातुं नाशकन्मुग्धा प्राणास् तस्या विनिर्ययुः
gate dṛṣṭipathāt tasmin sā viyogāsahā tataḥ / niryātuṃ nāśakanmugdhā prāṇās tasyā viniryayuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्बुद्ध्वा च वणिक्पुत्रः प्रत्यावृत्या चतत्क्षणम् । ददर्श विह्वलां कान्तामेतामुत्क्रान्तजीविताम्
tadbuddhvā ca vaṇikputraḥ pratyāvṛtyā catatkṣaṇam / dadarśa vihvalāṃ kāntāmetāmutkrāntajīvitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुन्दरापाण्डुरच्छायां विलोलालकलाञ्छनाम् । भुवि चान्द्रमसीं लक्ष्मीं दिवः सुप्तच्युतामिव
sundarāpāṇḍuracchāyāṃ vilolālakalāñchanām / bhuvi cāndramasīṃ lakṣmīṃ divaḥ suptacyutāmiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्के कृत्वा च तां सद्यः क्रन्दतस्तस्य निर्ययुः । शोकाग्निज्वलिताद् देहाद् द्रुतं भीता इवासवः
aṅke kṛtvā ca tāṃ sadyaḥ krandatastasya niryayuḥ / śokāgnijvalitād dehād drutaṃ bhītā ivāsavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमन्योन्यविरहाद्दंपती तौ विनेशतुः । अतो ऽस्य राज्ञो देव्याश्च रक्ष्यान्योन्यवियोगिता
evamanyonyavirahāddaṃpatī tau vineśatuḥ / ato 'sya rājño devyāśca rakṣyānyonyaviyogitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्त्वा विरते तस्मिन् बद्धाशङ्के रुमण्वति । जगाद धैर्यजलधिर् धीमान् यौगन्धरायणः
ity uktvā virate tasmin baddhāśaṅke rumaṇvati / jagāda dhairyajaladhir dhīmān yaugandharāyaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मयैतन्निश्चितं सर्वं कार्याणि च महीभृताम् । भवन्त्येवंविधान्येव तथा चात्र कथां शृणु
mayaitanniścitaṃ sarvaṃ kāryāṇi ca mahībhṛtām / bhavantyevaṃvidhānyeva tathā cātra kathāṃ śṛṇu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उज्जयिन्यामभूत्पूर्वं पुण्यसेनाभिधो नृपः । स जातु बलिनान्येन राज्ञा गत्वाभ्ययुज्यत
ujjayinyāmabhūtpūrvaṃ puṇyasenābhidho nṛpaḥ / sa jātu balinānyena rājñā gatvābhyayujyata
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ तन्मन्त्रिणो धीरास्तमरिं वीक्ष्य दुर्जयम् । मिथ्या राजा मृत इति प्रवादं सर्वतो व्यधुः
atha tanmantriṇo dhīrāstamariṃ vīkṣya durjayam / mithyā rājā mṛta iti pravādaṃ sarvato vyadhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रच्छन्नं स्थापयामासुः पुण्यसेनं नृपं च ते । अन्यं कंचिदधाक्षुश्च राजार्हविधिना शवम्
pracchannaṃ sthāpayāmāsuḥ puṇyasenaṃ nṛpaṃ ca te / anyaṃ kaṃcidadhākṣuśca rājārhavidhinā śavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अराजकानाम् अधुना भव राजा त्वम् एव नः । इति दूतमुखेनाथ तमरिं जगदुश्च ते
arājakānām adhunā bhava rājā tvam eva naḥ / iti dūtamukhenātha tamariṃ jagaduśca te
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथेत्युक्तवतस्तस्य रिपोस्तुष्टस्य ते ततः । मिलित्वा सैन्यसहिताः कटकं बिभिदुः क्रमात्
tathetyuktavatastasya ripostuṣṭasya te tataḥ / militvā sainyasahitāḥ kaṭakaṃ bibhiduḥ kramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भिन्ने च सैन्ये राजानं पुण्यसेनं प्रकाश्य तम् । ते संप्रापबलाः शत्रुं तं निजघ्नुः स्वमन्त्रिणः
bhinne ca sainye rājānaṃ puṇyasenaṃ prakāśya tam / te saṃprāpabalāḥ śatruṃ taṃ nijaghnuḥ svamantriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईद्दृंशि राजकार्याणि भवन्ति तदिदं वयम् । देवीदाहप्रवादेन कार्यं धैर्येण कुर्महे
īddṛṃśi rājakāryāṇi bhavanti tadidaṃ vayam / devīdāhapravādena kāryaṃ dhairyeṇa kurmahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्येतन्निश्चितमतेः श्रुत्वा यौगन्धरायणात् । रुमण्वानब्रवीदेवं तर्हि यद्येष निश्चयः
ityetanniścitamateḥ śrutvā yaugandharāyaṇāt / rumaṇvānabravīdevaṃ tarhi yadyeṣa niścayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्गोपालकमानीय देव्या भ्रातरमादृतम् । संमन्त्र्य च समं तेन सम्यक्सर्वं विधीयताम्
tadgopālakamānīya devyā bhrātaramādṛtam / saṃmantrya ca samaṃ tena samyaksarvaṃ vidhīyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमस्त्विति वक्ति स्म ततो यौगन्धरायणः । तत्प्रत्ययाद्रुमण्वांश्च चक्रे कर्तव्यनिश्चयम्
evamastviti vakti sma tato yaugandharāyaṇaḥ / tatpratyayādrumaṇvāṃśca cakre kartavyaniścayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्येद्युर्मन्त्रिमुख्यौ तौ दूतं व्यसृजतां निजम् । गोपालकं तमानेतुमुत्कण्ठाव्यपदेशतः
anyedyurmantrimukhyau tau dūtaṃ vyasṛjatāṃ nijam / gopālakaṃ tamānetumutkaṇṭhāvyapadeśataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कार्यहेतोर्गतः पूर्वं तद्दूतवचनाच्च सः । आगाद् गोपालकस्तत्र स्वयं मूर्त इवोत्सवः
kāryahetorgataḥ pūrvaṃ taddūtavacanācca saḥ / āgād gopālakastatra svayaṃ mūrta ivotsavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आगतं तदहश्चैनं स्वैरं यौगन्धरायणः । निनाय सरुमण्वत्कं गृहं गोपालकं निशि
āgataṃ tadahaścainaṃ svairaṃ yaugandharāyaṇaḥ / nināya sarumaṇvatkaṃ gṛhaṃ gopālakaṃ niśi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र चास्मै तदुत्साहं शशंस स्वचिकीर्षितम् । यत्पूर्वं मन्त्रितं तेन सर्वं सह रुमण्वता
tatra cāsmai tadutsāhaṃ śaśaṃsa svacikīrṣitam / yatpūrvaṃ mantritaṃ tena sarvaṃ saha rumaṇvatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स च राजहितैषी सन्दुःखावहमपि स्वसुः । गोपालको ऽनुमेने तत्कर्तव्यं हि सतां वचः
sa ca rājahitaiṣī sanduḥkhāvahamapi svasuḥ / gopālako 'numene tatkartavyaṃ hi satāṃ vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वम् एतत् सुविहितं देवीं दग्धाम् अवेत्य तु । प्राणांस् त्यजन् कथं रक्ष्यो वत्सेश इति चिन्त्यताम्
sarvam etat suvihitaṃ devīṃ dagdhām avetya tu / prāṇāṃs tyajan kathaṃ rakṣyo vatseśa iti cintyatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सदुपायादिसामग्रीसंभवे किल सत्यपि । मुख्यमङ्गं हि मन्त्रस्य विनिपातप्रतिक्रिया
sadupāyādisāmagrīsaṃbhave kila satyapi / mukhyamaṅgaṃ hi mantrasya vinipātapratikriyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति भूयो ऽपि तत्कालमुक्ते तत्र रुमण्वता । उवाचालोचिताशेषकार्यो यौगन्धरायणः
iti bhūyo 'pi tatkālamukte tatra rumaṇvatā / uvācālocitāśeṣakāryo yaugandharāyaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नास्त्यत्र चिन्ता यद्राजपुत्री गोपालकस्य सा । कनीयसी स्वसा देवी प्राणेभ्यो ऽप्यधिका प्रिया
nāstyatra cintā yadrājaputrī gopālakasya sā / kanīyasī svasā devī prāṇebhyo 'pyadhikā priyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतस्य चाल्पमालोक्य शोकं वत्सेश्वरस्तदा । जीवेत् कदाचिद् देवीति मत्वा धैर्यम् अवाप्स्यति
etasya cālpamālokya śokaṃ vatseśvarastadā / jīvet kadācid devīti matvā dhairyam avāpsyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि चोत्तमसत्त्वो ऽयं शीघ्रं च परिणीयते । पद्मावती ततो देवी दर्श्यते चाचिरादिति
api cottamasattvo 'yaṃ śīghraṃ ca pariṇīyate / padmāvatī tato devī darśyate cācirāditi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवमेतद्विनिश्चित्य ततो यौगन्धरायणः । गोपालको रुमण्वांश्च ततो मन्त्रमिति व्यधुः
evametadviniścitya tato yaugandharāyaṇaḥ / gopālako rumaṇvāṃśca tato mantramiti vyadhuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युक्त्या लावाणकं यामः सह देव्या नृपेण च । पर्यन्तो मगधासन्नवर्ती हि विषयो ऽस्ति सः
yuktyā lāvāṇakaṃ yāmaḥ saha devyā nṛpeṇa ca / paryanto magadhāsannavartī hi viṣayo 'sti saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुभगाखेटभूमित्वाद् राज्ञश् चासंनिधानकृत् । तत्रान्तः पुरमादीप्य क्रियते यदि चिन्तितम्
subhagākheṭabhūmitvād rājñaś cāsaṃnidhānakṛt / tatrāntaḥ puramādīpya kriyate yadi cintitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.