Somadeva: Kathasaritsagara 3.4

इति महाकविश्रीसोमदेवभट्टविरचिते कथासरित्सागरे लावाणकलम्बके तृतीयस् तरङ्गः । चतुर्थस् तरङ्गः । ततो लावाणकात् तस्माद् अन्येद्युः सचिवैः सह । वत्सराजः स कौशाम्बीं प्रतस्थे दयितान्वितः

iti mahākaviśrīsomadevabhaṭṭaviracite kathāsaritsāgare lāvāṇakalambake tṛtīyas taraṅgaḥ / caturthas taraṅgaḥ / tato lāvāṇakāt tasmād anyedyuḥ sacivaiḥ saha / vatsarājaḥ sa kauśāmbīṃ pratasthe dayitānvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसस्रे च लसन्नादैस्तस्यापूरितभूतलैः । बलैरसमयोद्वेलजलराशिजलैरिव

prasasre ca lasannādaistasyāpūritabhūtalaiḥ / balairasamayodvelajalarāśijalairiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपमा नृपतेस्तस्य गजेन्द्रस्थस्य गच्छतः । भवेद्यदि रविर्यायाद्गगने सोदयाचलः

upamā nṛpatestasya gajendrasthasya gacchataḥ / bhavedyadi raviryāyādgagane sodayācalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स सितेनातपत्रेण कृतच्छायो बभौ नृपः । जितार्कतेजःप्रीतेन सेव्यमान इवेन्दुना

sa sitenātapatreṇa kṛtacchāyo babhau nṛpaḥ / jitārkatejaḥprītena sevyamāna ivendunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेजस्विनं स्वकक्षाभिस्तं सर्वोपरिवर्तिनम् । सामन्ताः परितो भ्रेमुर्ध्रुवं ग्रहगणा इव

tejasvinaṃ svakakṣābhistaṃ sarvoparivartinam / sāmantāḥ parito bhremurdhruvaṃ grahagaṇā iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चात्करेणुकारूढे देव्यौ द्वे तस्य रेजतुः । श्रीभुवावनुरागेण साक्षादनुगते इव

paścātkareṇukārūḍhe devyau dve tasya rejatuḥ / śrībhuvāvanurāgeṇa sākṣādanugate iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वङ्गत्तुरंगसंघातखुराग्राङ्कनखक्षता । पथि तस्याभवद् भूमिर् उपभुक्तेव भूपतेः

tvaṅgatturaṃgasaṃghātakhurāgrāṅkanakhakṣatā / pathi tasyābhavad bhūmir upabhukteva bhūpateḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं वत्सेश्वरो गच्छन्स्तूयमानः स बन्दिभिः । दिनैः कतिपयैः प्राप कौशाम्बीं विततोत्सवाम्

evaṃ vatseśvaro gacchanstūyamānaḥ sa bandibhiḥ / dinaiḥ katipayaiḥ prāpa kauśāmbīṃ vitatotsavām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ध्वजरक्तांशुकच्छन्ना गवाक्षोत्फुल्ललोचना । प्रद्वारदर्शितोत्तुङ्गपूर्णकुम्भकुचद्वया

dhvajaraktāṃśukacchannā gavākṣotphullalocanā / pradvāradarśitottuṅgapūrṇakumbhakucadvayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनकोलाहलानन्दसंलापा सौधहासिनी । सा प्रवासागते पत्यौ तत्कालं शुशुभे पुरी

janakolāhalānandasaṃlāpā saudhahāsinī / sā pravāsāgate patyau tatkālaṃ śuśubhe purī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवीद्वयानुयातश्च स राजा प्रविवेश ताम् । पौरस्त्रीणां च को ऽप्यासीत्तत्र तद्दर्शनोत्सवः

devīdvayānuyātaśca sa rājā praviveśa tām / paurastrīṇāṃ ca ko 'pyāsīttatra taddarśanotsavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपूरि हारिहर्म्यस्थरामाननशतैर्नभः । देवीमुखजितस्येन्दोः सैन्यैः सेवागतैरिव

apūri hāriharmyastharāmānanaśatairnabhaḥ / devīmukhajitasyendoḥ sainyaiḥ sevāgatairiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातायनगताश्चान्याः पश्यन्त्यो ऽनिमिषेक्षणाः । चक्रुः सकौतुकायातविमानस्थात्सरोभ्रमम्

vātāyanagatāścānyāḥ paśyantyo 'nimiṣekṣaṇāḥ / cakruḥ sakautukāyātavimānasthātsarobhramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काश्चिद्गवाक्षजालाग्रलग्नपक्ष्मललोचनाः । असृजन्निव नाराचपञ्जराणि मनोभुवः

kāścidgavākṣajālāgralagnapakṣmalalocanāḥ / asṛjanniva nārācapañjarāṇi manobhuvaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्याः स्रोत्सुका दृष्टिर्नृपालोकविकस्वरा । श्रुतेः पार्श्वमपश्यन्त्यास्तदाख्यातुमिवाययौ

ekasyāḥ srotsukā dṛṣṭirnṛpālokavikasvarā / śruteḥ pārśvamapaśyantyāstadākhyātumivāyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्रुतागतायाः कस्याश्चिन्मुहुरुच्छ्वसितौ स्तनौ । कञ्चुकादिव निर्गन्तुम् ईषतुस् तद्दिदृक्षया

drutāgatāyāḥ kasyāścinmuhurucchvasitau stanau / kañcukādiva nirgantum īṣatus taddidṛkṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यस्याः संभ्रमच्छिन्नहारमुक्ताकणा बभुः । गलन्तो हृदयस्येव हर्षबाष्पाम्बुसीकराः

anyasyāḥ saṃbhramacchinnahāramuktākaṇā babhuḥ / galanto hṛdayasyeva harṣabāṣpāmbusīkarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यद्यस्यामाचरेत्पापमग्निर्लावाणके ततः । प्रकाशको ऽप्यसावन्धं तमो जगति पातयेत्

yadyasyāmācaretpāpamagnirlāvāṇake tataḥ / prakāśako 'pyasāvandhaṃ tamo jagati pātayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति वासवदत्तां च दृष्ट्वा स्मृत्वा च तत्तथा । दाहप्रवादं सोत्कण्ठा इव काश्चिद्बभाषिरे

iti vāsavadattāṃ ca dṛṣṭvā smṛtvā ca tattathā / dāhapravādaṃ sotkaṇṭhā iva kāścidbabhāṣire

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिष्ट्या न लज्जिता देवी सपत्न्या सखितुल्यया । इति पद्मावतीं वीक्ष्य वयस्या जगदे ऽन्यया

diṣṭyā na lajjitā devī sapatnyā sakhitulyayā / iti padmāvatīṃ vīkṣya vayasyā jagade 'nyayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नूनं हरमुरारिभ्यां न दृष्टं रूपमेतयोः । किमन्यथा भजेतां तौ बहुमानमुमाश्रियौ

nūnaṃ haramurāribhyāṃ na dṛṣṭaṃ rūpametayoḥ / kimanyathā bhajetāṃ tau bahumānamumāśriyau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यूचुरपरास्ते द्वे दृष्ट्वा देव्यौ परस्परम् । क्षिपन्त्यः प्रमदोत्फुल्ललोचनेन्दीवरस्रजः

ityūcuraparāste dve dṛṣṭvā devyau parasparam / kṣipantyaḥ pramadotphullalocanendīvarasrajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं वत्सेश्वरः कुर्वञ्जनतानयनोत्सवम् । स्वमन्दिरं सदेवीकः प्राविशत्कृतमङ्गलः

evaṃ vatseśvaraḥ kurvañjanatānayanotsavam / svamandiraṃ sadevīkaḥ prāviśatkṛtamaṅgalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभाते याब्जसरसो याब्धेरिन्दूदये तथा । तत्कालं तस्य सा कापि शोभाभूद्राजवेश्मनः

prabhāte yābjasaraso yābdherindūdaye tathā / tatkālaṃ tasya sā kāpi śobhābhūdrājaveśmanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षणाद् अपूरि सामन्तमङ्गलोपायनैश् च तत् । सूचयद्भिर् इवाशेषभूपालोपायनागमम्

kṣaṇād apūri sāmantamaṅgalopāyanaiś ca tat / sūcayadbhir ivāśeṣabhūpālopāyanāgamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संमान्य राजलोकं च वत्सराजः कृतोत्सवः । चित्तं सर्वजनस्येव विवेशान्तःपुरं ततः

saṃmānya rājalokaṃ ca vatsarājaḥ kṛtotsavaḥ / cittaṃ sarvajanasyeva viveśāntaḥpuraṃ tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देव्योर्मध्यस्थितस्तत्र रतिप्रीत्योरिव स्मरः । पानादिलीलया राजा दिनशेषं निनाय सः

devyormadhyasthitastatra ratiprītyoriva smaraḥ / pānādilīlayā rājā dinaśeṣaṃ nināya saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपरेद्युश्च तस्यैको नृपस्यास्थानवर्तिनः । मन्त्रिणां संनिधौ विप्रो द्वारि चक्रन्द कश्चन

aparedyuśca tasyaiko nṛpasyāsthānavartinaḥ / mantriṇāṃ saṃnidhau vipro dvāri cakranda kaścana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अब्रह्मण्यमटव्यां मे पापैर्गोपालकैः प्रभो । पुत्रस्य चरणोच्छेदो विहितः कारणं विना

abrahmaṇyamaṭavyāṃ me pāpairgopālakaiḥ prabho / putrasya caraṇocchedo vihitaḥ kāraṇaṃ vinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छ्रुत्वा तत्क्षणं द्वित्रान्वष्टभ्यानाय्य भूपतिः । गोपालकान्स पप्रच्छ ततस्ते ऽप्येवमब्रुवन्

tacchrutvā tatkṣaṇaṃ dvitrānvaṣṭabhyānāyya bhūpatiḥ / gopālakānsa papraccha tataste 'pyevamabruvan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देव गोपालका भूत्वा क्रीडामो विजने वयम् । तत्रैको देवसेनाख्यो मध्ये गोपालको ऽस्ति नः

deva gopālakā bhūtvā krīḍāmo vijane vayam / tatraiko devasenākhyo madhye gopālako 'sti naḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकदेशे च सो ऽटव्यामुपविष्टः शिलासने । राजा युष्माकमस्मीति वक्त्यस्माननुशास्ति च

ekadeśe ca so 'ṭavyāmupaviṣṭaḥ śilāsane / rājā yuṣmākamasmīti vaktyasmānanuśāsti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्मन्मध्ये च केनापि तस्याज्ञा न विलङ्घ्यते । एवं गोपालको ऽरण्ये राज्यं स कुरुते प्रभो

asmanmadhye ca kenāpi tasyājñā na vilaṅghyate / evaṃ gopālako 'raṇye rājyaṃ sa kurute prabho

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अद्य चैतस्य विप्रस्य तनयस् तेन वर्त्मना । गच्छन् गोपालराजस्य प्रणामं तस्य नाकरोत्

adya caitasya viprasya tanayas tena vartmanā / gacchan gopālarājasya praṇāmaṃ tasya nākarot

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मा गास् त्वम् अप्रणम्येति राजादेशेन जल्पतः । अस्मान् विधूय सो ऽयासीच् छासितो ऽपि हसन् बटुः

mā gās tvam apraṇamyeti rājādeśena jalpataḥ / asmān vidhūya so 'yāsīc chāsito 'pi hasan baṭuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तस्याविनीतस्य पादच्छेदेन निग्रहम् । कर्तुं गोपालराजेन वयमाज्ञापिता बटोः

tatastasyāvinītasya pādacchedena nigraham / kartuṃ gopālarājena vayamājñāpitā baṭoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धावित्वा च ततो ऽस्माभिश्छिन्नो ऽस्य चरणः प्रभो । अस्मादृशः प्रभोराज्ञां को ऽतिलङ्घयितुं क्षमः

dhāvitvā ca tato 'smābhiśchinno 'sya caraṇaḥ prabho / asmādṛśaḥ prabhorājñāṃ ko 'tilaṅghayituṃ kṣamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं गोपालकै रज्ञि विज्ञप्ते संप्रधार्य तत् । यौगन्धरायणो धीमान्राजानं विजने ऽब्रवीत्

evaṃ gopālakai rajñi vijñapte saṃpradhārya tat / yaugandharāyaṇo dhīmānrājānaṃ vijane 'bravīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नूनं निधानादियुतं तत्स्थानां यत्प्रभावतः । गोपालको ऽपि प्रभवत्येवं तत्तत्र गम्यताम्

nūnaṃ nidhānādiyutaṃ tatsthānāṃ yatprabhāvataḥ / gopālako 'pi prabhavatyevaṃ tattatra gamyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् उक्तो मन्त्रिणा राजा कृत्वा गोपालकान् पुरः । ययौ तदटवीस्थानं ससैन्यः सपरिच्छदः

ity ukto mantriṇā rājā kṛtvā gopālakān puraḥ / yayau tadaṭavīsthānaṃ sasainyaḥ saparicchadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परीक्ष्य भूमिं यावच्च खन्यते तत्र कर्मिभिः । अधस्तात्तावदुत्तस्थौ यक्षः शैलमयाकृतिः

parīkṣya bhūmiṃ yāvacca khanyate tatra karmibhiḥ / adhastāttāvaduttasthau yakṣaḥ śailamayākṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽब्रवीच्च मया राजन्निदं यद्रक्षितं चिरम् । पितामहनिखातं ते निधानं स्वीकुरुष्व तत्

so 'bravīcca mayā rājannidaṃ yadrakṣitaṃ ciram / pitāmahanikhātaṃ te nidhānaṃ svīkuruṣva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति वत्सेशमुक्त्वा च तत्पूजां प्रतिगृह्य च । यक्षस्तिरो ऽभूत् खाते च महानाविरभून्निधिः

iti vatseśamuktvā ca tatpūjāṃ pratigṛhya ca / yakṣastiro 'bhūt khāte ca mahānāvirabhūnnidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलभ्यत महार्हं च रत्नसिंहासनं ततः । भवन्त्युदयकाले हि सत्कल्याणपरम्पराः

alabhyata mahārhaṃ ca ratnasiṃhāsanaṃ tataḥ / bhavantyudayakāle hi satkalyāṇaparamparāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः कृत्स्नं समादाय निधानं स कृतोत्सवः । तान् प्रशास्य च गोपालान् वत्सेशः स्वपुरीं ययौ

tataḥ kṛtsnaṃ samādāya nidhānaṃ sa kṛtotsavaḥ / tān praśāsya ca gopālān vatseśaḥ svapurīṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रारुणमणिग्रावकिरणप्रसरैः प्रभोः । प्रतापाक्रमणं दिक्षु भविष्यदिव दर्शयत्

tatrāruṇamaṇigrāvakiraṇaprasaraiḥ prabhoḥ / pratāpākramaṇaṃ dikṣu bhaviṣyadiva darśayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रौप्याङ्कुरमुखप्रोतमुक्तासंततिदन्तुरम् । मुहुर्हासमिवालोच्य तन्मस्त्रिमतिविस्मयम्

raupyāṅkuramukhaprotamuktāsaṃtatidanturam / muhurhāsamivālocya tanmastrimativismayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ददृशुस्तन्नृपानीतं हेमसिंहासनं जनाः । ननन्दुश्च हतानन्ददुन्दुभिध्वानसुन्दरम्

dadṛśustannṛpānītaṃ hemasiṃhāsanaṃ janāḥ / nananduśca hatānandadundubhidhvānasundaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रिणो ऽप्युत्सवं चक्रुर्जयं निश्चित्य भूपतेः । आमुखापातिकल्याणं कार्यसिद्धिं हि शंसति

mantriṇo 'pyutsavaṃ cakrurjayaṃ niścitya bhūpateḥ / āmukhāpātikalyāṇaṃ kāryasiddhiṃ hi śaṃsati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः पताकाविद्युद्भिर् आकीर्णे गगनान्तरे । ववर्ष राजजलदः कनकं सो ऽनुजीविषु

tataḥ patākāvidyudbhir ākīrṇe gaganāntare / vavarṣa rājajaladaḥ kanakaṃ so 'nujīviṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्सवेन च नीते ऽस्मिन्दिने यौगन्धरायणः । चित्तं जिज्ञासुरन्येद्युर्वत्सेश्वरमभाषत

utsavena ca nīte 'smindine yaugandharāyaṇaḥ / cittaṃ jijñāsuranyedyurvatseśvaramabhāṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतत्कुलक्रमायातं महासिंहासनं त्वया । यप्राप्तं तत्समारुह्य देवालंक्रियतामिति

etatkulakramāyātaṃ mahāsiṃhāsanaṃ tvayā / yaprāptaṃ tatsamāruhya devālaṃkriyatāmiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विजित्य पृथ्वीम् आरूढा यत्र मे प्रपितामहाः । तत्राजित्वा दिशः सर्वाः का ममारोहतः प्रथा

vijitya pṛthvīm ārūḍhā yatra me prapitāmahāḥ / tatrājitvā diśaḥ sarvāḥ kā mamārohataḥ prathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जित्वैवेमां समुद्रान्तां पृह्वीं पृथुविभूषणाम् । अलंकरोमि पूर्वेषां रत्नसिंहासनं महत्

jitvaivemāṃ samudrāntāṃ pṛhvīṃ pṛthuvibhūṣaṇām / alaṃkaromi pūrveṣāṃ ratnasiṃhāsanaṃ mahat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यूचिवान्नरपतिर्नारुरोह स संप्रति । संभवत्यभिजातानामभिमानो ह्यकृत्रिमः

ityūcivānnarapatirnāruroha sa saṃprati / saṃbhavatyabhijātānāmabhimāno hyakṛtrimaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः प्रीतस्तमाह स्म नृपं यौगन्धरायणः । साधु देव कुरु प्राच्यां तर्हि पूर्वं जयोद्यमम्

tataḥ prītastamāha sma nṛpaṃ yaugandharāyaṇaḥ / sādhu deva kuru prācyāṃ tarhi pūrvaṃ jayodyamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छ्रुत्वैव प्रसङ्गात्तं राजा पप्रच्छ मन्रिणम् । स्थितास्वप्युत्तराद्यासु प्राक्पाचीं यान्ति किं नृपाः

tacchrutvaiva prasaṅgāttaṃ rājā papraccha manriṇam / sthitāsvapyuttarādyāsu prākpācīṃ yānti kiṃ nṛpāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतच्छ्रुत्वा जगादैनं पुनर्यौगन्धरायणः । स्फीतापि राजन् कौबेरी म्लेच्छसंसर्गगर्हिता

etacchrutvā jagādainaṃ punaryaugandharāyaṇaḥ / sphītāpi rājan kauberī mlecchasaṃsargagarhitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्काद्यस्तमये हेतुः पश्चिमापि न पूज्यते । आसन्नराक्षसा दुष्टा दक्षिणाप्यनकाश्रिता

arkādyastamaye hetuḥ paścimāpi na pūjyate / āsannarākṣasā duṣṭā dakṣiṇāpyanakāśritā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राच्यामुदेति सूर्यस्तु प्राचीमिन्द्रो ऽधितिष्ठति । जाह्नवीं याति च प्राचीं तेन प्राची प्रशस्यते

prācyāmudeti sūryastu prācīmindro 'dhitiṣṭhati / jāhnavīṃ yāti ca prācīṃ tena prācī praśasyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशेष्वपि च विन्ध्याद्रिहिमवन्मध्यवर्तिषु । जाह्नवीजलपूतो यः स प्रशस्यतमो मतः

deśeṣvapi ca vindhyādrihimavanmadhyavartiṣu / jāhnavījalapūto yaḥ sa praśasyatamo mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात्प्राचीं प्रयान्त्यादौ राजानो मङ्गलैषिणः । निवसन्ति च देशे ऽपि सुरसिन्धुसमाश्रिते

tasmātprācīṃ prayāntyādau rājāno maṅgalaiṣiṇaḥ / nivasanti ca deśe 'pi surasindhusamāśrite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वजैरपि हि प्राचीप्रक्रमेण जिता दिशः । गङ्गोपकण्ठे वासश्च विहितो हस्तिनापुरे

pūrvajairapi hi prācīprakrameṇa jitā diśaḥ / gaṅgopakaṇṭhe vāsaśca vihito hastināpure

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शतानीकस्तु कौशाम्बीं रम्यभावेन शिश्रिये । साम्राज्ये पौरुषाधीने पश्यन्देशमकारणम्

śatānīkastu kauśāmbīṃ ramyabhāvena śiśriye / sāmrājye pauruṣādhīne paśyandeśamakāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्युक्त्वा विरते तत्र तस्मिन्यौगन्धरायणे । राजा पुरुषकारैकबहुमानादभाषत

ityuktvā virate tatra tasminyaugandharāyaṇe / rājā puruṣakāraikabahumānādabhāṣata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यं न देशनियमः साम्राज्यस्येह कारणम् । संपत्सु हि सुसत्त्वानामेकहेतुः स्वपौरुषम्

satyaṃ na deśaniyamaḥ sāmrājyasyeha kāraṇam / saṃpatsu hi susattvānāmekahetuḥ svapauruṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एको ऽप्याश्रयहीनो ऽपि लक्ष्मीं प्राप्नोति सत्त्ववान् । श्रुता किं नात्र युष्माभिः पुंसः सत्त्ववतः कथा

eko 'pyāśrayahīno 'pi lakṣmīṃ prāpnoti sattvavān / śrutā kiṃ nātra yuṣmābhiḥ puṃsaḥ sattvavataḥ kathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमुक्त्वा स वत्सेशः सचिवाभ्यर्थितः शुभाम् । विचित्रां संनिधौ देव्योरिमामकथयत्कथाम्

evamuktvā sa vatseśaḥ sacivābhyarthitaḥ śubhām / vicitrāṃ saṃnidhau devyorimāmakathayatkathām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्ति भूतलविख्याता येयमुज्जयिनी पुरी । तस्यामादित्यसेनाख्यः पूर्वमासीन्महीपतिः

asti bhūtalavikhyātā yeyamujjayinī purī / tasyāmādityasenākhyaḥ pūrvamāsīnmahīpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदित्यस्येव यस्येह न चस्खाल किल क्वचित् । प्रतापनिलयस्यैकचक्रवर्तितया रथः

ādityasyeva yasyeha na caskhāla kila kvacit / pratāpanilayasyaikacakravartitayā rathaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भासयत्युच्छ्रिते व्योम यच्चत्रे तुहिनत्विषि । न्यवर्तन्तातपत्राणि राज्ञामपगतोष्मणाम्

bhāsayatyucchrite vyoma yaccatre tuhinatviṣi / nyavartantātapatrāṇi rājñāmapagatoṣmaṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समस्तभूतलाभोगसंभवानां बभूव सः । भाजनं सर्वरत्नानामम्बुराशिरिवाम्भसाम्

samastabhūtalābhogasaṃbhavānāṃ babhūva saḥ / bhājanaṃ sarvaratnānāmamburāśirivāmbhasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स कदाचन कस्यापि हेतोर्यात्रागतो नृपः । ससैन्यो जाह्नवीकूलमासाद्यावस्थितो ऽभवत्

sa kadācana kasyāpi hetoryātrāgato nṛpaḥ / sasainyo jāhnavīkūlamāsādyāvasthito 'bhavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र तं गुणवर्माख्यः को ऽप्याढ्यस्तत्प्रदेशजः । अभ्यगान्नृपमादाय कन्यारत्नमुपायनम्

tatra taṃ guṇavarmākhyaḥ ko 'pyāḍhyastatpradeśajaḥ / abhyagānnṛpamādāya kanyāratnamupāyanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्नं त्रिभुवने ऽप्येषा कन्योत्पन्ना गृहे मम । नान्यत्र दातुं शक्या च देवो हि प्रभुर् ईदृशः

ratnaṃ tribhuvane 'pyeṣā kanyotpannā gṛhe mama / nānyatra dātuṃ śakyā ca devo hi prabhur īdṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्य् आवेद्य प्रतीहारमुखेनाथ प्रविश्य सः । गुणवर्मा निजां तस्मै राज्ञे कन्यामदर्शयत्

ity āvedya pratīhāramukhenātha praviśya saḥ / guṇavarmā nijāṃ tasmai rājñe kanyāmadarśayat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तां तेजस्वतीं नाम दीप्तिद्योतितदिङ्मुखाम् । अनङ्गमङ्गलावासरत्नदीपशिखामिव

sa tāṃ tejasvatīṃ nāma dīptidyotitadiṅmukhām / anaṅgamaṅgalāvāsaratnadīpaśikhāmiva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्यन्स्नेहमयो राजा श्लिष्टस्तत्कान्तितेजसा । कामाग्निनेव संतप्तः स्विन्नो विगलति स्म सः

paśyansnehamayo rājā śliṣṭastatkāntitejasā / kāmāgnineva saṃtaptaḥ svinno vigalati sma saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वीकृत्यैतां च तत्कालं महादेवीपदोचिताम् । चकार गुणवर्माणं परितुष्यात्मनः समम्

svīkṛtyaitāṃ ca tatkālaṃ mahādevīpadocitām / cakāra guṇavarmāṇaṃ parituṣyātmanaḥ samam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततस्तां परिणीयैव प्रियां तेजस्वतीं नृपः । कृतार्थमानी स तया साकमुज्जयिनीं ययौ

tatastāṃ pariṇīyaiva priyāṃ tejasvatīṃ nṛpaḥ / kṛtārthamānī sa tayā sākamujjayinīṃ yayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र तन्मुखसक्तैकदृष्ती राजा ह्य् अभूत् तथा । ददर्श राजकार्याणि न यथा सुमहान्त्य् अपि

tatra tanmukhasaktaikadṛṣtī rājā hy abhūt tathā / dadarśa rājakāryāṇi na yathā sumahānty api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेजस्वतीकलालापकीलितेव किल श्रुतिः । नावसन्नप्रजाक्रन्दैस्तस्याक्रष्टुमशक्यत

tejasvatīkalālāpakīliteva kila śrutiḥ / nāvasannaprajākrandaistasyākraṣṭumaśakyata

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिरप्रविष्टो निरगान्नैव सो ऽन्तःपुरान्नृपः । निरगादरिवर्गस्य हृदयात्तु रुजाज्वरः

cirapraviṣṭo niragānnaiva so 'ntaḥpurānnṛpaḥ / niragādarivargasya hṛdayāttu rujājvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालेन तस्य जज्ञे च राज्ञः सर्वाभिनन्दिता । कन्या तेजस्वतीदेव्यां बुद्धौ च विजिगीषुता

kālena tasya jajñe ca rājñaḥ sarvābhinanditā / kanyā tejasvatīdevyāṃ buddhau ca vijigīṣutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमाद्भुतरूपा सा तृणीकृत्य जगत्त्रयम् । हर्षं तस्याकरोत्कन्या प्रतापं च जिगीषुता

paramādbhutarūpā sā tṛṇīkṛtya jagattrayam / harṣaṃ tasyākarotkanyā pratāpaṃ ca jigīṣutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथाभियोक्तुमुत्सिक्तं सामन्तं कंचिदेकदा । आदित्यसेनः प्रययावुज्जयिन्याः स भूपतिः

athābhiyoktumutsiktaṃ sāmantaṃ kaṃcidekadā / ādityasenaḥ prayayāvujjayinyāḥ sa bhūpatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तां च तेजस्वतीं राज्ञीं समारूढकरेणुकाम् । सहप्रयायिनीं चक्रे सैन्यस्येवाधिदेवताम्

tāṃ ca tejasvatīṃ rājñīṃ samārūḍhakareṇukām / sahaprayāyinīṃ cakre sainyasyevādhidevatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरुरोधा वराश्वं च दर्पोद्यद्धर्मनिर्झरम् । जङ्गमाद्रिनिभं तुङ्गं स श्रीवृक्षं समेखलम्

ārurodhā varāśvaṃ ca darpodyaddharmanirjharam / jaṅgamādrinibhaṃ tuṅgaṃ sa śrīvṛkṣaṃ samekhalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आसृक्कोत्थितपादाभ्यामभ्यस्यन्तमिवाम्बरे । गतिं गरुत्मतो दृष्टां वेगसब्रह्मचारिणः

āsṛkkotthitapādābhyāmabhyasyantamivāmbare / gatiṃ garutmato dṛṣṭāṃ vegasabrahmacāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जवस्य मम पर्याप्ता किं नु स्यादिति मेदिनीम् । कलयन्तमिवोन्नम्य कंधरां धीरया दृशा

javasya mama paryāptā kiṃ nu syāditi medinīm / kalayantamivonnamya kaṃdharāṃ dhīrayā dṛśā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किंचिद्गत्वा च संप्राप्य समां भूमिं स भूपतिः । अश्वमुत्तेजयामास तेजस्वत्याः प्रदर्शयन्

kiṃcidgatvā ca saṃprāpya samāṃ bhūmiṃ sa bhūpatiḥ / aśvamuttejayāmāsa tejasvatyāḥ pradarśayan

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सो ऽश्वस्तत्पार्ष्णिघातेन यन्त्रेणेवेरितः शरः । जगाम क्वाप्यतिजवादलक्ष्यो लोकलोचनैः

so 'śvastatpārṣṇighātena yantreṇeveritaḥ śaraḥ / jagāma kvāpyatijavādalakṣyo lokalocanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्दृष्ट्वा विह्वले सैन्ये हयारोहाः सहस्रधा । अन्वधावन्न च प्रापुस्तमश्वापहृतं नृपम्

taddṛṣṭvā vihvale sainye hayārohāḥ sahasradhā / anvadhāvanna ca prāpustamaśvāpahṛtaṃ nṛpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततश्चानिष्टमाशङ्क्य ससैन्या मन्त्रिणो भयात् । आदाय देवीं क्रन्दन्तीं निवृत्त्योज्जयिनीं ययुः

tataścāniṣṭamāśaṅkya sasainyā mantriṇo bhayāt / ādāya devīṃ krandantīṃ nivṛttyojjayinīṃ yayuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र ते पिहितद्वारकृतप्राकारगुप्तयः । राज्ञः प्रवृत्तिं चिन्वन्तस्तस्थुराश्वासितप्रजाः

tatra te pihitadvārakṛtaprākāraguptayaḥ / rājñaḥ pravṛttiṃ cinvantastasthurāśvāsitaprajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रान्तरे स राजापि नीतो ऽभूत्तेन वाजिना । सरौद्रसिंहसंचारां दुर्गां विन्ध्यातवीं क्षणात्

atrāntare sa rājāpi nīto 'bhūttena vājinā / saraudrasiṃhasaṃcārāṃ durgāṃ vindhyātavīṃ kṣaṇāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र दैवात्स्थिते तस्मिन्नश्वे स सहसा नृपः । आसीन्महाटवीदत्तदिङ्मोहो विह्वलाकुलः

tatra daivātsthite tasminnaśve sa sahasā nṛpaḥ / āsīnmahāṭavīdattadiṅmoho vihvalākulaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गतिमन्यामपश्यंश्च सो ऽवतीर्य प्रणम्य च । तं जागादाश्वजातिज्ञो राजा वरतुरंगमम्

gatimanyāmapaśyaṃśca so 'vatīrya praṇamya ca / taṃ jāgādāśvajātijño rājā varaturaṃgamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देवस्त्वं न प्रभुद्रोहं त्वादृशः कर्तुमर्हति । तन्मे त्वमेव शरणं शिवेन नय मां पथा

devastvaṃ na prabhudrohaṃ tvādṛśaḥ kartumarhati / tanme tvameva śaraṇaṃ śivena naya māṃ pathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्छ्रुत्वा सानुतापः सन्सो ऽश्वो जातिस्मरस्तदा । तत् तथेत्य् अग्रहीद् बुद्धौ दैवतं हि हयोत्तमः

tacchrutvā sānutāpaḥ sanso 'śvo jātismarastadā / tat tathety agrahīd buddhau daivataṃ hi hayottamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततो राज्ञि समारूढे स प्रतस्थे तुरंगमः । स्वच्छशीताम्बुसरसा मार्गेणाध्वक्लमच्छिदा

tato rājñi samārūḍhe sa pratasthe turaṃgamaḥ / svacchaśītāmbusarasā mārgeṇādhvaklamacchidā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सायं च प्रापयामास स योजनशतान्तरम् । उज्जयिन्याः समीपं तं राजानं वाजिसत्तमः

sāyaṃ ca prāpayāmāsa sa yojanaśatāntaram / ujjayinyāḥ samīpaṃ taṃ rājānaṃ vājisattamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वेगविजितान्वीक्ष्य सप्तापि निजवाजिनः । अस्ताद्रिकंदरालीने लज्जयेवांशुमालिनि

tadvegavijitānvīkṣya saptāpi nijavājinaḥ / astādrikaṃdarālīne lajjayevāṃśumālini

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमसि प्रसृते द्वाराण्युज्जयिन्या विलोक्य सः । पिहितानि श्मशानं च बहिस्तत्कालभीषणम्

tamasi prasṛte dvārāṇyujjayinyā vilokya saḥ / pihitāni śmaśānaṃ ca bahistatkālabhīṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निनायैनं निवासाय भूपतिं बुद्धिमान् हयः । बाह्यैकान्तस्थितं तत्र गुप्तं विप्रमठं निशि

nināyainaṃ nivāsāya bhūpatiṃ buddhimān hayaḥ / bāhyaikāntasthitaṃ tatra guptaṃ vipramaṭhaṃ niśi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निशातिवाहयोग्यं च तं स दृष्ट्वा मठं नृपः । आदित्यसेनः प्रारेभे प्रवेष्टुं श्रान्तवाहनः

niśātivāhayogyaṃ ca taṃ sa dṛṣṭvā maṭhaṃ nṛpaḥ / ādityasenaḥ prārebhe praveṣṭuṃ śrāntavāhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुरुधुस्तस्य विप्राश्च प्रवेशं तन्निवासिनः । श्मशानपालश् चौरो वा को ऽप्यसाविति वादिनः

rurudhustasya viprāśca praveśaṃ tannivāsinaḥ / śmaśānapālaś cauro vā ko 'pyasāviti vādinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्ययुस्ते च संसक्तकलहा लोलनिष्ठुराः । भयकार्कश्यकोपानां गृहं हि च्छान्दसा द्विजाः

niryayuste ca saṃsaktakalahā lolaniṣṭhurāḥ / bhayakārkaśyakopānāṃ gṛhaṃ hi cchāndasā dvijāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रटत्सु तेषु तत्रैको निर्जगाम ततो मठात् । विदूषकाख्यो गुणवान्धुर्यः सत्त्ववतां द्विजः

raṭatsu teṣu tatraiko nirjagāma tato maṭhāt / vidūṣakākhyo guṇavāndhuryaḥ sattvavatāṃ dvijaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यो युवा बाहुशाली च तपसाराध्य पावकम् । प्राप खड्गोत्तमं तस्माद्ध्यातमात्रोपगामिनम्

yo yuvā bāhuśālī ca tapasārādhya pāvakam / prāpa khaḍgottamaṃ tasmāddhyātamātropagāminam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स दृष्ट्वा तं निशि प्राप्तं धीरो भव्याकृतिं नृपम् । प्रच्छन्नः कोऽपि देवो ऽयमिति दध्यौ विदूषकः

sa dṛṣṭvā taṃ niśi prāptaṃ dhīro bhavyākṛtiṃ nṛpam / pracchannaḥ ko'pi devo 'yamiti dadhyau vidūṣakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधूय विप्रांश् चान्यांस् तान् स सर्वानुचिताशयः । नृपं प्रवेशयामास मठान्तः प्रश्रयानतः

vidhūya viprāṃś cānyāṃs tān sa sarvānucitāśayaḥ / nṛpaṃ praveśayāmāsa maṭhāntaḥ praśrayānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विश्रान्तस्य च दासीभिर् धूताध्वरजसः क्षणात् । आहारं कल्पयामास राज्ञस्तस्य निजोचितम्

viśrāntasya ca dāsībhir dhūtādhvarajasaḥ kṣaṇāt / āhāraṃ kalpayāmāsa rājñastasya nijocitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तं चापनीतपर्याणं तदीयं तुरगोत्तमम् । यवसादिप्रदानेन चकार विगतश्रमम्

taṃ cāpanītaparyāṇaṃ tadīyaṃ turagottamam / yavasādipradānena cakāra vigataśramam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्षाम्यहं शरीरं ते तत्सुखं स्वपिहि प्रभो । इत्युवाच च तं श्रान्तमास्तीर्णशयनं नृपम्

rakṣāmyahaṃ śarīraṃ te tatsukhaṃ svapihi prabho / ityuvāca ca taṃ śrāntamāstīrṇaśayanaṃ nṛpam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुप्ते च तस्मिन् द्वारस्थो जागरामास स द्विजः । चिन्तितोपस्थिताग्नेयखड्गहस्तो ऽखिलां निशाम्

supte ca tasmin dvārastho jāgarāmāsa sa dvijaḥ / cintitopasthitāgneyakhaḍgahasto 'khilāṃ niśām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रातश् च तस्य नृपतेः प्रबुद्धस्यैव स स्वयम् । अनुक्त एव तुरगं सज्जीचक्रे विदूषकः

prātaś ca tasya nṛpateḥ prabuddhasyaiva sa svayam / anukta eva turagaṃ sajjīcakre vidūṣakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजापि स तम् आमन्त्र्य समारुह्य च वाजिनम् । विवेशोज्जयिनीं दूराद्दृष्टो हर्षाकुलैर्जनैः

rājāpi sa tam āmantrya samāruhya ca vājinam / viveśojjayinīṃ dūrāddṛṣṭo harṣākulairjanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रविष्टमभिजग्मुस्तं सर्वाः प्रकृतयः क्षणात् । तदागमनजानन्दलसत्कलकलारवाः

praviṣṭamabhijagmustaṃ sarvāḥ prakṛtayaḥ kṣaṇāt / tadāgamanajānandalasatkalakalāravāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आययौ राजभवनं स राजा सचिवान्वितः । ययौ तेजस्वतीदेव्या हृदयाच्च महाज्वरः

āyayau rājabhavanaṃ sa rājā sacivānvitaḥ / yayau tejasvatīdevyā hṛdayācca mahājvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.