अथातः शोणितवर्णनीयमध्यायं व्याख्यास्यामः
athātaḥ śoṇitavarṇanīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Suśruta-saṃhitā·1·1.14
Suśruta-saṃhitā 1.14
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र पाञ्चभौतिकस्य चतुर्विधस्य षड्रसस्य द्विविधवीर्यस्याष्ट विधवीर्यस्य वाऽनेकगुणस्योपयुक्तस्याहारस्य सम्यक्परिणतस्य यस्तेजोभूतः सारः परम-सूक्ष्मः स रसः इत्युच्यते तस्य हृदयं स्थानं स हृदयाच्चतुर्विंशतिधमनीरनुप्र-विश्योर्ध्वगा दश दशा धोगामिन्यश्चतस्रश्च तिर्यग्गाः कृत्स्नं शरीरमहरहस्त-र्पयति वर्धयति धारयति यापयति चादृष्टहेतुकेन कर्मणा तस्य शरीरमनु सरतोऽनुमानाद्गतिरुपलक्षयितव्या क्षयवृद्धिवैकृतैः तस्मिन् सर्वशरीरावय-वदोषधातुमलाशयानुसारिणि रसे जिज्ञासाकिमयं सौम्यस्तैजस इति अत्रोच्यतेस खलु द्र वानुसारी स्नेहनजीवनत र्पणधारणादिभिर्विशेषैः सौम्य इत्यवगम्यते
tatra pāñcabhautikasya caturvidhasya ṣaḍrasasya dvividhavīryasyāṣṭa vidhavīryasya vā'nekaguṇasyopayuktasyāhārasya samyakpariṇatasya yastejobhūtaḥ sāraḥ parama-sūkṣmaḥ sa rasaḥ ityucyate tasya hṛdayaṃ sthānaṃ sa hṛdayāccaturviṃśatidhamanīranupra-viśyordhvagā daśa daśā dhogāminyaścatasraśca tiryaggāḥ kṛtsnaṃ śarīramaharahasta-rpayati vardhayati dhārayati yāpayati cādṛṣṭahetukena karmaṇā tasya śarīramanu sarato'numānādgatirupalakṣayitavyā kṣayavṛddhivaikṛtaiḥ tasmin sarvaśarīrāvaya-vadoṣadhātumalāśayānusāriṇi rase jijñāsākimayaṃ saumyastaijasa iti atrocyatesa khalu dra vānusārī snehanajīvanata rpaṇadhāraṇādibhirviśeṣaiḥ saumya ityavagamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स खल्वाप्यो रसो यकृत्प्लीहानौ प्राप्य रागमुपैति
sa khalvāpyo raso yakṛtplīhānau prāpya rāgamupaiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्लोकौ चात्र भवतः रञ्जितास्तेजसा त्वापः शरीरस्थेन देहिनाम् अव्यापन्नाः प्रसन्नेन रक्तमित्यभिधीयते
ślokau cātra bhavataḥ rañjitāstejasā tvāpaḥ śarīrasthena dehinām avyāpannāḥ prasannena raktamityabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसादेव स्त्रिया रक्तं रजःसंज्ञं प्रवर्तते तद्वर्षाद्द्वादशादूर्ध्वं याति पञ्चाशतः क्षयम्
rasādeva striyā raktaṃ rajaḥsaṃjñaṃ pravartate tadvarṣāddvādaśādūrdhvaṃ yāti pañcāśataḥ kṣayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आर्तवं शोणितं त्वाग्नेयम् अग्नीषोमीयत्वाद्गर्भस्य
ārtavaṃ śoṇitaṃ tvāgneyam agnīṣomīyatvādgarbhasya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाञ्चभौतिकं त्वपरे जीवरक्तमाहुराचार्याः
pāñcabhautikaṃ tvapare jīvaraktamāhurācāryāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्रता द्र वता रागः स्पन्दनं लघुता तथा भूम्यादीनां गुणा ह्येते दृश्यन्ते चात्र शोणिते
visratā dra vatā rāgaḥ spandanaṃ laghutā tathā bhūmyādīnāṃ guṇā hyete dṛśyante cātra śoṇite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसाद्र क्तं ततो मांसं मांसान्मेदः प्रजायते मेदसोऽस्थि ततो मज्जा मज्ज्ञः शुक्रं तु जायते
rasādra ktaṃ tato māṃsaṃ māṃsānmedaḥ prajāyate medaso'sthi tato majjā majjñaḥ śukraṃ tu jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रैतेषां धातूनामन्नपानरसः प्रीणयिता
tatraiteṣāṃ dhātūnāmannapānarasaḥ prīṇayitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसजं पुरुषं विद्याद्र सं रक्षेत् प्रयत्नतः अन्नात्पानाच्च मतिमानाचाराच्चाप्यतन्द्रि तः
rasajaṃ puruṣaṃ vidyādra saṃ rakṣet prayatnataḥ annātpānācca matimānācārāccāpyatandri taḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र रसगतौ धातुः अहरहर्गच्छतीत्यतो रसः
tatra rasagatau dhātuḥ aharahargacchatītyato rasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स खलु त्रीणि त्रीणि कलासहस्राणि पञ्चदश च कला एकैकस्मिन् धाताववतिष्ठते एवं मासेन रसः शुक्रं स्त्रीणां चार्तवं भवति
sa khalu trīṇi trīṇi kalāsahasrāṇi pañcadaśa ca kalā ekaikasmin dhātāvavatiṣṭhate evaṃ māsena rasaḥ śukraṃ strīṇāṃ cārtavaṃ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवति चात्र अष्टादशसहस्राणि सङ्ख्या ह्यस्मिन् समुच्चये कलानां नवतिः प्रोक्ता स्वतन्त्रपरतन्त्रयोः
bhavati cātra aṣṭādaśasahasrāṇi saṅkhyā hyasmin samuccaye kalānāṃ navatiḥ proktā svatantraparatantrayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स शब्दार्चिर्जलसन्तानवदणुना विशेषेणानुधावत्येवं शरीरं केवलम्
sa śabdārcirjalasantānavadaṇunā viśeṣeṇānudhāvatyevaṃ śarīraṃ kevalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाजीकरण्यस्त्वोषधयः स्वबलगुणोत्कर्षाद्विरेचनवदुपयुक्ताः शुक्रं शीघ्रं विरेचयन्ति
vājīkaraṇyastvoṣadhayaḥ svabalaguṇotkarṣādvirecanavadupayuktāḥ śukraṃ śīghraṃ virecayanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथाहि पुष्पमुकुलस्थो गन्धो न शक्यमिहास्तीति वक्तुं नैव नास्तीति अथ चास्ति सतां भावानामभिव्यक्तिरिति ज्ञात्वा केवलं सौक्ष्म्यान्नाभिव्यज्यते स एव विवृतपत्रकेशरे पुष्पे कालान्तरेणाभिव्यक्तिं गच्छति एवं बालानामपि वयःपरिणामा च्छुक्रप्रादुर्भावो भवति रोमराज्यादयश्च विशेषा नारीणाम्
yathāhi puṣpamukulastho gandho na śakyamihāstīti vaktuṃ naiva nāstīti atha cāsti satāṃ bhāvānāmabhivyaktiriti jñātvā kevalaṃ saukṣmyānnābhivyajyate sa eva vivṛtapatrakeśare puṣpe kālāntareṇābhivyaktiṃ gacchati evaṃ bālānāmapi vayaḥpariṇāmā cchukraprādurbhāvo bhavati romarājyādayaśca viśeṣā nārīṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स एवान्नरसो वृद्धानांजिरापिरिपक्वशरीरत्वादप्रीणनो भवति
sa evānnaraso vṛddhānāṃjirāpiripakvaśarīratvādaprīṇano bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त एते शरीरधारणाद्धातव इत्युच्यन्ते
ta ete śarīradhāraṇāddhātava ityucyante
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां क्षयवृद्धी शोणितनिमित्ते तस्मात्तदधिकृत्य वक्ष्यामः तत्र फेनिलमरुणं कृष्णं परुषं तनुशीघ्रगमस्कन्दि च वातेन दुष्टं नीलं पीतं हरितं श्यावं विस्रमनिष्टं पिपीलिकाम क्षिकाणामस्कन्दि च पित्तेन दुष्टं गैरिकोदकप्रतीकाशं स्निग्धं शीतलं बहलं पिच्छिलं चिरस्रावि मांसपेशीप्रभं च श्लेष्मदुष्टं सर्वलक्षणसंयुक्तं काञ्जिकाभं विशेषतो दुर्गन्धि च सन्निपातदुष्टं द्विदोषलिङ्गं संसृष्टम्
teṣāṃ kṣayavṛddhī śoṇitanimitte tasmāttadadhikṛtya vakṣyāmaḥ tatra phenilamaruṇaṃ kṛṣṇaṃ paruṣaṃ tanuśīghragamaskandi ca vātena duṣṭaṃ nīlaṃ pītaṃ haritaṃ śyāvaṃ visramaniṣṭaṃ pipīlikāma kṣikāṇāmaskandi ca pittena duṣṭaṃ gairikodakapratīkāśaṃ snigdhaṃ śītalaṃ bahalaṃ picchilaṃ cirasrāvi māṃsapeśīprabhaṃ ca śleṣmaduṣṭaṃ sarvalakṣaṇasaṃyuktaṃ kāñjikābhaṃ viśeṣato durgandhi ca sannipātaduṣṭaṃ dvidoṣaliṅgaṃ saṃsṛṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्र गोपकप्रतीकाशमसंहतमविवर्णं च प्रकृतिस्थं जानीयात्
indra gopakapratīkāśamasaṃhatamavivarṇaṃ ca prakṛtisthaṃ jānīyāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विस्राव्याण्यन्यत्र वक्ष्यामः
visrāvyāṇyanyatra vakṣyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथाविस्राव्याःसर्वाङ्गशोफः क्षीणस्य चाम्लभोजननिमित्तः पाण्डुरोग्यर्शसोदरिशोषिगर्भिणीनां च श्वयथवः
athāvisrāvyāḥsarvāṅgaśophaḥ kṣīṇasya cāmlabhojananimittaḥ pāṇḍurogyarśasodariśoṣigarbhiṇīnāṃ ca śvayathavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शस्त्रविस्रावणं द्विविधंप्रच्छानं सिराव्यधनं च
śastravisrāvaṇaṃ dvividhaṃpracchānaṃ sirāvyadhanaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र ऋज्वसंकीर्णं सूक्ष्मं सममनवगाढमनुत्तानमाशु च शस्त्रं पातयेन्मर्मसिरास्नायुसन्धीनां चानुपघाति
tatra ṛjvasaṃkīrṇaṃ sūkṣmaṃ samamanavagāḍhamanuttānamāśu ca śastraṃ pātayenmarmasirāsnāyusandhīnāṃ cānupaghāti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र दुर्दिने दुर्विद्धे शीतवातयोरस्विन्ने भुक्तमात्रे स्कन्दत्वाच्छोणितं न स्रवत्यल्पं वा स्रवति
tatra durdine durviddhe śītavātayorasvinne bhuktamātre skandatvācchoṇitaṃ na sravatyalpaṃ vā sravati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मदमूर्च्छाश्रमार्तानां वातविण्मूत्रसंगिनाम् निद्रा भिभूतभीतानां नृणां नासृक् प्रवर्तते
madamūrcchāśramārtānāṃ vātaviṇmūtrasaṃginām nidrā bhibhūtabhītānāṃ nṛṇāṃ nāsṛk pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्दुष्टं शोणितमनिर्ह्रियमाणं शोफदाहरागपाकवेदना जनयेत्
tadduṣṭaṃ śoṇitamanirhriyamāṇaṃ śophadāharāgapākavedanā janayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्युष्णेऽतिस्विन्नेऽतिविद्धेऽज्ञैर्विस्रावितमतिप्रवर्तते तदतिप्रवृत्तं शिरोऽभितापमान्ध्यमधिमन्थतिमिरप्रादुर्भावं धातुक्षयमाक्षेपकं दाहं पक्षाघातमेकाङ्गविकारं हिक्कां श्वासकासौ पाण्डुरोगं मरणं चापादयति
atyuṣṇe'tisvinne'tividdhe'jñairvisrāvitamatipravartate tadatipravṛttaṃ śiro'bhitāpamāndhyamadhimanthatimiraprādurbhāvaṃ dhātukṣayamākṣepakaṃ dāhaṃ pakṣāghātamekāṅgavikāraṃ hikkāṃ śvāsakāsau pāṇḍurogaṃ maraṇaṃ cāpādayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मान्न शीते नात्युष्णे नास्विन्ने नातितापिते यवागूं प्रतिपीतस्य शोणितं मोक्षयेद्भिषक्
tasmānna śīte nātyuṣṇe nāsvinne nātitāpite yavāgūṃ pratipītasya śoṇitaṃ mokṣayedbhiṣak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सम्यग्गत्वा यदा रक्तं स्वयमेवावतिष्ठते शुद्धं तदा विजानीयात् सम्यग्विस्रावितं च तत्
samyaggatvā yadā raktaṃ svayamevāvatiṣṭhate śuddhaṃ tadā vijānīyāt samyagvisrāvitaṃ ca tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लाघवं वेदनाशान्तिर्व्याधेर्वेगपरिक्षयः सम्यग्विस्राविते लिङ्गं प्रसादो मनसस्तथा
lāghavaṃ vedanāśāntirvyādhervegaparikṣayaḥ samyagvisrāvite liṅgaṃ prasādo manasastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्वग्दोषा ग्रन्थयः शोफा रोगाः शोणितजाश्च ये रक्तमोक्षणशीलानां न भवन्ति कदाचन
tvagdoṣā granthayaḥ śophā rogāḥ śoṇitajāśca ye raktamokṣaṇaśīlānāṃ na bhavanti kadācana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ खल्वप्रवर्तमाने रक्ते एलाशीतशिवकुष्ठतगरपाठाभद्र दारुवि डङ्गचित्र-कत्रिकटुकागारधूमहरिद्रा र्काङ्कुरनक्तमालफलैर्यथालाभं त्रिभिश्चतुर्भिः स-मस्तैर्वा चूर्णीकृतैर्लवण तैलप्रगाढैर्व्रण मुखमवघर्षयेत् एवं सम्यक् प्रवर्तते ३५ अथातिप्रवृत्ते रोध्रमधुकप्रियङ्गुपत्तङ्गगैरिकसर्जरसरसाञ्जनशाल्म लीपुष्प-शङ्खशुक्तिमाषयवगोधूमचूर्णैः शनैः शनैर्व्रणमुखमवचूर्ण्या ङ्गुल्यग्रेणाव-पीडयेत् सालसर्जार्जुनारिमेदमेषशृङ्गधवधन्वनत्वग्भिर्वा चूर्णिताभिः क्षौमेण वा ध्मापितेन समुद्र फेनलाक्षाचूणैर्वा यथोक्तैर्व्रणबन्धनद्र व्यैर्गाढं बध्नीयात् शीताच्छादनभोजनागारैः शीतैः प्रदेहपरिषेकैश्चोपचरेत् क्षारेणाग्निना वा दहे-द्यथोक्तं व्यधादनन्तरं तामेवातिप्रवृत्तां सिरां विध्येत् काकोल्यादिक्वाथं वा शर्करा मधुमधुरं पाययेत् एणहरिणोरभ्रशशमहिषवराहाणां वा रुधिरं क्षीरयूषरसैः सुस्निग्धैश्चाश्नीयात् उपद्र वांश्च यथास्वमुपचरेत्
atha khalvapravartamāne rakte elāśītaśivakuṣṭhatagarapāṭhābhadra dāruvi ḍaṅgacitra-katrikaṭukāgāradhūmaharidrā rkāṅkuranaktamālaphalairyathālābhaṃ tribhiścaturbhiḥ sa-mastairvā cūrṇīkṛtairlavaṇa tailapragāḍhairvraṇa mukhamavagharṣayet evaṃ samyak pravartate 35 athātipravṛtte rodhramadhukapriyaṅgupattaṅgagairikasarjarasarasāñjanaśālma līpuṣpa-śaṅkhaśuktimāṣayavagodhūmacūrṇaiḥ śanaiḥ śanairvraṇamukhamavacūrṇyā ṅgulyagreṇāva-pīḍayet sālasarjārjunārimedameṣaśṛṅgadhavadhanvanatvagbhirvā cūrṇitābhiḥ kṣaumeṇa vā dhmāpitena samudra phenalākṣācūṇairvā yathoktairvraṇabandhanadra vyairgāḍhaṃ badhnīyāt śītācchādanabhojanāgāraiḥ śītaiḥ pradehapariṣekaiścopacaret kṣāreṇāgninā vā dahe-dyathoktaṃ vyadhādanantaraṃ tāmevātipravṛttāṃ sirāṃ vidhyet kākolyādikvāthaṃ vā śarkarā madhumadhuraṃ pāyayet eṇahariṇorabhraśaśamahiṣavarāhāṇāṃ vā rudhiraṃ kṣīrayūṣarasaiḥ susnigdhaiścāśnīyāt upadra vāṃśca yathāsvamupacaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवन्ति चात्र धातुक्षयात् स्रुते रक्ते मन्दः संजायतेऽनलः पवनश्च परं कोपं याति तस्मात् प्रयत्नतः
bhavanti cātra dhātukṣayāt srute rakte mandaḥ saṃjāyate'nalaḥ pavanaśca paraṃ kopaṃ yāti tasmāt prayatnataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं नातिशीतैर्लघुभिः स्निग्धैः शोणितवर्धनैः ईषदम्लैरनम्लैर्वा भोजनैः समुपाचरेत्
taṃ nātiśītairlaghubhiḥ snigdhaiḥ śoṇitavardhanaiḥ īṣadamlairanamlairvā bhojanaiḥ samupācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्विधं यदेतद्धि रुधिरस्य निवारणम् संधानं स्कन्दनं चैव पाचनं दहनं तथा
caturvidhaṃ yadetaddhi rudhirasya nivāraṇam saṃdhānaṃ skandanaṃ caiva pācanaṃ dahanaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्रणं कषायः संधत्ते रक्तं स्कन्दयते हिमम् तथा संपाचयेद्भस्म दाहः संकोचयेत् सिराः
vraṇaṃ kaṣāyaḥ saṃdhatte raktaṃ skandayate himam tathā saṃpācayedbhasma dāhaḥ saṃkocayet sirāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्कन्दमाने रुधिरे संधानानि प्रयोजयेत् संधाने भ्रश्यमाने तु पाचनैः समुपाचरेत्
askandamāne rudhire saṃdhānāni prayojayet saṃdhāne bhraśyamāne tu pācanaiḥ samupācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कल्पैरेतैस्त्रिभिर्वैद्यः प्रयतेत यथाविधि असिद्धिमत्सु चैतेषु दाहः परम इष्यते
kalpairetaistribhirvaidyaḥ prayateta yathāvidhi asiddhimatsu caiteṣu dāhaḥ parama iṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शेषदोषे यतो रक्ते न व्याधिरतिवर्तते सावशेषे ततः स्थेयं न तु कुर्यादतिक्रमम्
śeṣadoṣe yato rakte na vyādhirativartate sāvaśeṣe tataḥ stheyaṃ na tu kuryādatikramam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
देहस्य रुधिरं मूलं रुधिरेणैव धार्यते तस्माद्यत्नेन संरक्ष्यं रक्तं जीव इति स्थितिः
dehasya rudhiraṃ mūlaṃ rudhireṇaiva dhāryate tasmādyatnena saṃrakṣyaṃ raktaṃ jīva iti sthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्रुतरक्तस्य सेकाद्यैः शीतैः प्रकुपितेऽनिले शोफं सतोदं कोष्णेन सर्पिषा परिषेचयेत्
srutaraktasya sekādyaiḥ śītaiḥ prakupite'nile śophaṃ satodaṃ koṣṇena sarpiṣā pariṣecayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.