Suśruta-saṃhitā 1.21

अथातो व्रणप्रश्नमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto vraṇapraśnamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातपित्तश्लेष्माण एव देहसंभवहेतवः तैरेवाव्यापन्नैरधोमध्योर्ध्वसन्निविष्टैः शरीरमिदं धार्यतेऽगारमिव स्थूणाभिस्तिसृभिः अतश्च त्रिस्थूणमाहुरेके त एव च व्यापय्ननाः प्रलयहेतवः तदेभिरेव शोणितचतुर्थैः संभवस्थितिप्रलयेष्वप्यविरहितं शरीरं भवति

vātapittaśleṣmāṇa eva dehasaṃbhavahetavaḥ tairevāvyāpannairadhomadhyordhvasanniviṣṭaiḥ śarīramidaṃ dhāryate'gāramiva sthūṇābhistisṛbhiḥ ataśca tristhūṇamāhureke ta eva ca vyāpaynanāḥ pralayahetavaḥ tadebhireva śoṇitacaturthaiḥ saṃbhavasthitipralayeṣvapyavirahitaṃ śarīraṃ bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र नर्ते देहः कफादस्ति न पित्तान्न च मारुतात् शोणितादपि वा नित्यं देह एतैस्तु धार्यते

bhavati cātra narte dehaḥ kaphādasti na pittānna ca mārutāt śoṇitādapi vā nityaṃ deha etaistu dhāryate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वा गतिगन्धनयोः इति धातुः तप संतापे श्लिष आलिङ्गने एतेषां कृद्विहितैः प्रत्ययैर्वातः पित्तं श्लेष्मेति च रूपाणि भवन्ति

tatra vā gatigandhanayoḥ iti dhātuḥ tapa saṃtāpe śliṣa āliṅgane eteṣāṃ kṛdvihitaiḥ pratyayairvātaḥ pittaṃ śleṣmeti ca rūpāṇi bhavanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषस्थानान्यत ऊर्ध्वं वक्ष्यामःतत्र समासेन वातः श्रोणिगुदसंश्रयःतदुपर्यधो नाभेः पक्वाशयः पक्वामाशयमध्यं पित्तस्य आमाशयः श्लेष्मणः

doṣasthānānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥtatra samāsena vātaḥ śroṇigudasaṃśrayaḥtaduparyadho nābheḥ pakvāśayaḥ pakvāmāśayamadhyaṃ pittasya āmāśayaḥ śleṣmaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः परं पञ्चधा विभज्यन्ते तत्र वातस्य वातव्याधौ वक्ष्यामः पित्तस्य य-कृत्प्लीहानौ हृदयं दृष्टिस्त्वक् पूर्वोक्तं च श्लेष्मण उरः शिरः कण्ठो जि-ह्वामूलं सन्धय इति पूर्वोक्तं च एतानि खलु दोषाणां स्थानान्यव्यापन्नानाम्७ भवति चात्र विसर्गोदानविक्षेपैः सोमसूर्यानिला यथा धारयन्ति जगद्देहं कफपित्तानिलास्तथा

ataḥ paraṃ pañcadhā vibhajyante tatra vātasya vātavyādhau vakṣyāmaḥ pittasya ya-kṛtplīhānau hṛdayaṃ dṛṣṭistvak pūrvoktaṃ ca śleṣmaṇa uraḥ śiraḥ kaṇṭho ji-hvāmūlaṃ sandhaya iti pūrvoktaṃ ca etāni khalu doṣāṇāṃ sthānānyavyāpannānām7 bhavati cātra visargodānavikṣepaiḥ somasūryānilā yathā dhārayanti jagaddehaṃ kaphapittānilāstathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र जिज्ञास्यं किं पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्नि आहोस्वित् पित्तमेवाग्निरिति अत्रोच्यते न खलु पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निरुपलभ्यते आग्नेयत्वात् पित्ते दह-नपचनादिष्वभिप्रवर्तमानेऽर्निगवदुपचारः क्रियतेऽन्तरग्निरिति क्षीणे ह्यग्निगुणे तत्समानद्र व्योपयोगात् अतिवृद्धे शीतक्रियोपयोगात् आगमाच्च पश्यामो न खलु पित्तव्यतिरेकादन्योऽग्निरिति

tatra jijñāsyaṃ kiṃ pittavyatirekādanyo'gni āhosvit pittamevāgniriti atrocyate na khalu pittavyatirekādanyo'gnirupalabhyate āgneyatvāt pitte daha-napacanādiṣvabhipravartamāne'rnigavadupacāraḥ kriyate'ntaragniriti kṣīṇe hyagniguṇe tatsamānadra vyopayogāt ativṛddhe śītakriyopayogāt āgamācca paśyāmo na khalu pittavyatirekādanyo'gniriti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तच्चादृष्टहेतुकेन विशेषेण पक्वामाशयमध्यस्थं पित्तं चतुर्विधमन्नपानं पचति विवेचयति च दोषरसमूत्रपुरीषाणि तत्रस्थमेव चात्मशक्त्या शेषाणां पित्त-स्थानानां शरीरस्य चाग्निकर्मणाऽनुग्रहं करोति तस्मिन् पित्ते पाचकोऽग्निरिति संज्ञा यत्तु यकृत्प्लीह्नोः पित्तं तस्मिन् रञ्जकोऽग्निरिति संज्ञा स रसस्य राग-कृदुक्ताः यत् पित्तं हृदयस्थं तस्मिन् साधकोऽग्निरिति संज्ञा सोऽभिप्रार्थित-मनोरथसाधनकृदुक्तः यदृष्ट्यां पित्तं तस्मिन्नालोचकोऽन्निगरिति संज्ञा स रू-पग्रहणाधिकृताः यत्तु त्वचि पित्तं तस्मिन् भ्राजकोऽग्निरिति संज्ञा सोऽभ्यङ्ग-परिषेकावगाहालेपनादीनां क्रियाद्र व्याणां पक्ता छायानां च प्रकाशकः

taccādṛṣṭahetukena viśeṣeṇa pakvāmāśayamadhyasthaṃ pittaṃ caturvidhamannapānaṃ pacati vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi tatrasthameva cātmaśaktyā śeṣāṇāṃ pitta-sthānānāṃ śarīrasya cāgnikarmaṇā'nugrahaṃ karoti tasmin pitte pācako'gniriti saṃjñā yattu yakṛtplīhnoḥ pittaṃ tasmin rañjako'gniriti saṃjñā sa rasasya rāga-kṛduktāḥ yat pittaṃ hṛdayasthaṃ tasmin sādhako'gniriti saṃjñā so'bhiprārthita-manorathasādhanakṛduktaḥ yadṛṣṭyāṃ pittaṃ tasminnālocako'nnigariti saṃjñā sa rū-pagrahaṇādhikṛtāḥ yattu tvaci pittaṃ tasmin bhrājako'gniriti saṃjñā so'bhyaṅga-pariṣekāvagāhālepanādīnāṃ kriyādra vyāṇāṃ paktā chāyānāṃ ca prakāśakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र पित्तं तीक्ष्णं द्र वं पूति नीलं पीतं तथैव च उष्णं कटुरसं चैव विदग्धं चाम्लमेव च

bhavati cātra pittaṃ tīkṣṇaṃ dra vaṃ pūti nīlaṃ pītaṃ tathaiva ca uṣṇaṃ kaṭurasaṃ caiva vidagdhaṃ cāmlameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वं श्लेष्मस्थानान्यनुव्याख्यास्यामः तत्र आमाशयः पित्ताशयस्योपरिष्टात् तत्प्रत्यनीकत्वादूर्ध्वगतित्वात्तेजसः चन्द्र इव आदित्यस्य चतुर्विधस्याहारस्याधाराः स च तत्रौदकैर्गुणैराहारः प्रक्लिन्नो भिन्नसंघातः सुखजरो भवति

ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ tatra āmāśayaḥ pittāśayasyopariṣṭāt tatpratyanīkatvādūrdhvagatitvāttejasaḥ candra iva ādityasya caturvidhasyāhārasyādhārāḥ sa ca tatraudakairguṇairāhāraḥ praklinno bhinnasaṃghātaḥ sukhajaro bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माधुर्यात् पिच्छिलत्वाच्च प्रक्लेदित्वात्तथैव च आमाशये संभवति श्लेष्मा मधुरशीतलः

mādhuryāt picchilatvācca prakleditvāttathaiva ca āmāśaye saṃbhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स तत्रस्थ एव स्वशक्त्या शेषाणां श्लेष्मस्थानानां शरीरस्य चोदककर्मणा-ऽनुग्रहं करोति उरःस्थस्त्रिकसन्धारणमात्मवीर्येणान्नरससहितेन हृदयावल-म्बनं करोति जिह्वामूलकण्ठस्थो जिह्वेन्द्रि यस्य सौम्यत्वात् सम्यग्रसज्ञाने वर्तते शिरःस्थः स्नेहसंतर्पणाधिकृतत्वादिन्द्रि याणामात्मवीर्येणानुग्रहं करोति सन्धिस्थः श्लेष्मा सर्वसन्धिसंश्लेषात् सर्वसन्ध्यनुग्रहं करोति

sa tatrastha eva svaśaktyā śeṣāṇāṃ śleṣmasthānānāṃ śarīrasya codakakarmaṇā-'nugrahaṃ karoti uraḥsthastrikasandhāraṇamātmavīryeṇānnarasasahitena hṛdayāvala-mbanaṃ karoti jihvāmūlakaṇṭhastho jihvendri yasya saumyatvāt samyagrasajñāne vartate śiraḥsthaḥ snehasaṃtarpaṇādhikṛtatvādindri yāṇāmātmavīryeṇānugrahaṃ karoti sandhisthaḥ śleṣmā sarvasandhisaṃśleṣāt sarvasandhyanugrahaṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र श्लेष्मा श्वेतो गुरुः स्निग्धः पिच्छिलः शीत एव च मधुरस्त्वविदग्धः स्याद्विदग्धो लवणः स्मृतः

bhavati cātra śleṣmā śveto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca madhurastvavidagdhaḥ syādvidagdho lavaṇaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोणितस्य स्थानं यकृत्प्लीहानौ तच्च प्रागभिहितं तत्रस्थमेव शेषाणां शोणितस्थानानामनुग्रहं करोति

śoṇitasya sthānaṃ yakṛtplīhānau tacca prāgabhihitaṃ tatrasthameva śeṣāṇāṃ śoṇitasthānānāmanugrahaṃ karoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र अनुष्णशीतं मधुरं स्निग्धं रक्तं च वर्णतः शोणितं गुरु विस्रं स्याद्विदाहश्चास्य पित्तवत्

bhavati cātra anuṣṇaśītaṃ madhuraṃ snigdhaṃ raktaṃ ca varṇataḥ śoṇitaṃ guru visraṃ syādvidāhaścāsya pittavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एतानि खलु दोषस्थानानि एषु संचीयन्ते दोषाः प्राक् संचयहेतुरुक्तः तत्र संचितानां खलु दोषाणां स्तब्धपूर्णकोष्ठता पीतावभासता मन्दोष्मता चाङ्गा-नां गौरवमालस्यं चयकारणविद्वेषश्चेति लिङ्गआनि भवन्ति तत्र प्रथमः क्रियाकालः

etāni khalu doṣasthānāni eṣu saṃcīyante doṣāḥ prāk saṃcayaheturuktaḥ tatra saṃcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ stabdhapūrṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā mandoṣmatā cāṅgā-nāṃ gauravamālasyaṃ cayakāraṇavidveṣaśceti liṅgaāni bhavanti tatra prathamaḥ kriyākālaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वं प्रकोपणानि वक्ष्यामः तत्र बलवद्विग्रहातिव्यायामव्यवायाध्य-यनप्रपतनप्रधावनप्रपीडनाभिघात लङ्घनप्लवनप्रतरण रात्रिजागरणभारहरण-गजतुरगरथपदातिचर्या कटुकषायतिक्तरूक्षलघुशीतवीर्यशुष्कशाकवल्लूर-वरकोद्दलाक कोरदूषश्यामाकनीवारमुद्गमसूराढकीहरेणुकलायनिष्पावान-शनविषमाशनाध्यशनवातमूत्रपुरीषशुक्रच्छर्दिक्षवथूद्गार बाष्पवेग विघातादिभिर्विशेषैर्वायुः प्रकोपमापद्यते

ata ūrdhvaṃ prakopaṇāni vakṣyāmaḥ tatra balavadvigrahātivyāyāmavyavāyādhya-yanaprapatanapradhāvanaprapīḍanābhighāta laṅghanaplavanaprataraṇa rātrijāgaraṇabhāraharaṇa-gajaturagarathapadāticaryā kaṭukaṣāyatiktarūkṣalaghuśītavīryaśuṣkaśākavallūra-varakoddalāka koradūṣaśyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇukalāyaniṣpāvāna-śanaviṣamāśanādhyaśanavātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathūdgāra bāṣpavega vighātādibhirviśeṣairvāyuḥ prakopamāpadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स शीताभ्रप्रवातेषु घर्मान्ते च विशेषतः प्रत्यूषस्यपराह्णे च जीर्णेऽन्ने च प्रकुप्यति

sa śītābhrapravāteṣu gharmānte ca viśeṣataḥ pratyūṣasyaparāhṇe ca jīrṇe'nne ca prakupyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रोधशोकभयायासोपवासविदग्धमैथुनोपगमनकट्वम्ललवणतीक्ष्णोष्णलघुविदाहितिलतैलपिण्याककुलत्थसर्षपातसीहरितकशाकगोधामत्स्याजावि-कमांसदधितक्रकूर्चिकामस्तुसौवीरकसुराविकाराम्लफलकट्वरप्रभृतिभिः पित्तं प्रकोपमापद्यते

krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇatīkṣṇoṣṇalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitakaśākagodhāmatsyājāvi-kamāṃsadadhitakrakūrcikāmastusauvīrakasurāvikārāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhiḥ pittaṃ prakopamāpadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदुष्णैरुष्णकाले च घनान्ते च विशेषतः मध्याह्ने चार्धरात्रे च जीर्यत्यन्ने च कुप्यति

taduṣṇairuṣṇakāle ca ghanānte ca viśeṣataḥ madhyāhne cārdharātre ca jīryatyanne ca kupyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवास्वप्नाव्यायामालस्यमधुराम्ललवणशीतस्निग्धगुरुपिच्छिला भिष्यन्दि-हायनकयवकनैषधेत्कटमाषमहामाषगोधूमतिलपिष्टविकृतिदधिदुग्धकृशरापायसेक्षुविकारानूपौदकमांसवसाबि समृणालकसेरुकशृङ्गटाकमधुरवल्लीफलसमशनाध्यशनप्रभृतिभिः श्लेष्मा प्रकोपमापद्यते

divāsvapnāvyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇaśītasnigdhagurupicchilā bhiṣyandi-hāyanakayavakanaiṣadhetkaṭamāṣamahāmāṣagodhūmatilapiṣṭavikṛtidadhidugdhakṛśarāpāyasekṣuvikārānūpaudakamāṃsavasābi samṛṇālakaserukaśṛṅgaṭākamadhuravallīphalasamaśanādhyaśanaprabhṛtibhiḥ śleṣmā prakopamāpadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स शीतैः शीतकाले च वसन्ते च विशेषतः पूर्वाह्णे च प्रदोषे च भुक्तमात्रे प्रकुप्यति

sa śītaiḥ śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ pūrvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तप्रकोपणैरेव चाभीक्ष्णं द्र वस्निग्धगुरुभिराहारैर्दिवास्वप्नक्रोधानलातपश्रमाभिघाताजीर्णविरुद्धाध्यशनादिभिर्विशेषैरसृक् प्रकोपमापद्यते

pittaprakopaṇaireva cābhīkṣṇaṃ dra vasnigdhagurubhirāhārairdivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇaviruddhādhyaśanādibhirviśeṣairasṛk prakopamāpadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्माद्र क्तं विना दोषैर्न कदाचित् प्रकुप्यति तस्मात्तस्य यथादोषं कालं विद्यात् प्रकोपणे

yasmādra ktaṃ vinā doṣairna kadācit prakupyati tasmāttasya yathādoṣaṃ kālaṃ vidyāt prakopaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां प्रकोपात् कोष्ठतोदसंचरणाम्लीकापिपासापरिदाहान्नद्वेषहृदयोत्क्लेदाश्च जायन्ते तत्र द्वितीयः क्रियाकालः

teṣāṃ prakopāt koṣṭhatodasaṃcaraṇāmlīkāpipāsāparidāhānnadveṣahṛdayotkledāśca jāyante tatra dvitīyaḥ kriyākālaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वं प्रसरं वक्ष्यामःतेषामेभिरातङ्कविशेषैः प्रकुपितानां किण्वोकपिष्ट-समवाय इवोद्रि क्तानां प्रसरो भवति तेषां वायुर्गतिमत्त्वात् प्रसरणहेतुः सत्यप्यचैतन्ये स हि रजोभूयिष्ठाः रजश्च प्रवर्तकं सर्वभावानाम् यथामहानुदकसंचयोऽतिवृद्धः सेतुमवदार्यापरेणोदकेन व्यामिश्रः सर्वतः प्रधावति एवं दोषाः कदाचिदेकशो द्विशः समस्ताः शोणितसहिता वाऽने-क्रधा प्रसरन्ति तद्यथावातः पित्तं श्लेष्मा शोणितं वातपित्ते वातश्लेष्माणौ पित्तश्लेष्माणौ वातशोणिते पित्तशोणिते श्लेष्मशोणिते वातपित्तशोणितानि वातश्लेष्मशोणितानि पित्तश्लेष्मशोणितानि वातपित्तकफाः वातपित्तक फशोणितानीति एवं पश्चदशधा प्रसरन्ति

ata ūrdhvaṃ prasaraṃ vakṣyāmaḥteṣāmebhirātaṅkaviśeṣaiḥ prakupitānāṃ kiṇvokapiṣṭa-samavāya ivodri ktānāṃ prasaro bhavati teṣāṃ vāyurgatimattvāt prasaraṇahetuḥ satyapyacaitanye sa hi rajobhūyiṣṭhāḥ rajaśca pravartakaṃ sarvabhāvānām yathāmahānudakasaṃcayo'tivṛddhaḥ setumavadāryāpareṇodakena vyāmiśraḥ sarvataḥ pradhāvati evaṃ doṣāḥ kadācidekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā'ne-kradhā prasaranti tadyathāvātaḥ pittaṃ śleṣmā śoṇitaṃ vātapitte vātaśleṣmāṇau pittaśleṣmāṇau vātaśoṇite pittaśoṇite śleṣmaśoṇite vātapittaśoṇitāni vātaśleṣmaśoṇitāni pittaśleṣmaśoṇitāni vātapittakaphāḥ vātapittaka phaśoṇitānīti evaṃ paścadaśadhā prasaranti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्स्नेऽधेऽवयवे वाऽपि यत्राङ्गे कुपितो भृशम् दोषो विकारं नभसि मेघवत्तत्र वर्षति

kṛtsne'dhe'vayave vā'pi yatrāṅge kupito bhṛśam doṣo vikāraṃ nabhasi meghavattatra varṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नात्यर्थं कुपितश्चापि लीनो मार्गेषु तिष्ठति निष्प्रत्यनीकः कालेन हेतुमासाद्य कुप्यति

nātyarthaṃ kupitaścāpi līno mārgeṣu tiṣṭhati niṣpratyanīkaḥ kālena hetumāsādya kupyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वायोः पित्तस्थानगतस्य पित्तवत् प्रतीकारः पित्तस्य च कफस्थानगतस्य कफवत् कफस्य च वातस्थानगतस्य वातवता एष क्रियाविभागः

tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat pratīkāraḥ pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat kaphasya ca vātasthānagatasya vātavatā eṣa kriyāvibhāgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं प्रकुपितानां प्रसरतां वायोर्विमार्गगमनाटोपौ ओषचोषपरिदाहधूमायना-नि पित्तस्य अरोचकाविपाकाङ्गसादाश्छर्दिश्चेति श्लेष्मणो लिङ्गानि भवन्ति तत्र तृतीयः क्रियाकालः

evaṃ prakupitānāṃ prasaratāṃ vāyorvimārgagamanāṭopau oṣacoṣaparidāhadhūmāyanā-ni pittasya arocakāvipākāṅgasādāśchardiśceti śleṣmaṇo liṅgāni bhavanti tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वं स्थानसंश्रयं वक्ष्यामः एवं प्रकुपितातांस्ताञ् शरीरप्रदेशानागम्य तांस्तान् व्याधीन् जनयन्ति ते यदोदरसन्निवेशं कुर्वन्ति तदा गुल्म विद्र -ध्युदराग्निसङ्गानाहविसूचिकातिसारप्रभृतीञ्जनयन्ति वस्तिगताः प्रमेहाश्मरी-मूत्राघातमूत्रदोषप्रभृतीना मेढ्रगता निरुद्ध प्रकशोपदंशशूकदोष प्रभृतीन् गुद-गता भगन्दरार्शः प्रभृतीना वृषणगता वृद्ध् ऊर्ध्वजत्रुगतास्तूर्ध्वजाना त्वङ्मां-सशोणितस्थाः क्षुद्र रोगान् कुष्ठानि विसर्पांश्चा मेदोगताग्रन्थ्यपच्यर्बुदगलग-ण्डालजीप्रभृतीना अस्थिगताविद्र ध्यनुशयी प्रभृतीना पादगताः श्लीपदवा-तशोणितवातकण्टकप्रभृतीना सर्वाङ्गगता ज्वरसर्वाङ्गरोगप्रभृतीन् तेषामेव-मभिसंनिविष्टानां पूर्वरूपप्रादुर्भावाः तं प्रतिरोगं वक्ष्यामः तत्र पूर्वरूपगतेषु चतुर्थः क्रियाकालः

ata ūrdhvaṃ sthānasaṃśrayaṃ vakṣyāmaḥ evaṃ prakupitātāṃstāñ śarīrapradeśānāgamya tāṃstān vyādhīn janayanti te yadodarasanniveśaṃ kurvanti tadā gulma vidra -dhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātisāraprabhṛtīñjanayanti vastigatāḥ pramehāśmarī-mūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīnā meḍhragatā niruddha prakaśopadaṃśaśūkadoṣa prabhṛtīn guda-gatā bhagandarārśaḥ prabhṛtīnā vṛṣaṇagatā vṛddh ūrdhvajatrugatāstūrdhvajānā tvaṅmāṃ-saśoṇitasthāḥ kṣudra rogān kuṣṭhāni visarpāṃścā medogatāgranthyapacyarbudagalaga-ṇḍālajīprabhṛtīnā asthigatāvidra dhyanuśayī prabhṛtīnā pādagatāḥ ślīpadavā-taśoṇitavātakaṇṭakaprabhṛtīnā sarvāṅgagatā jvarasarvāṅgarogaprabhṛtīn teṣāmeva-mabhisaṃniviṣṭānāṃ pūrvarūpaprādurbhāvāḥ taṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ tatra pūrvarūpagateṣu caturthaḥ kriyākālaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वं व्याधेर्दर्शनं वक्ष्यामःशोफार्बुदग्रन्थिविद्र धिविसर्प प्रभृतीनां प्रव्यक्तलक्षणता ज्वरातीसारप्रभृतीनां च तत्र पञ्चमः क्रियाकालः

ata ūrdhvaṃ vyādherdarśanaṃ vakṣyāmaḥśophārbudagranthividra dhivisarpa prabhṛtīnāṃ pravyaktalakṣaṇatā jvarātīsāraprabhṛtīnāṃ ca tatra pañcamaḥ kriyākālaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वमेतेषामवदीर्णानां व्रणभावमापन्नानां षष्ठः क्रियाकालः ज्वराति-सारप्रभृतीनां च दीर्घकालानुबन्धः तत्राप्रतिक्रियमाणेऽसाध्यतामुपयान्ति

ata ūrdhvameteṣāmavadīrṇānāṃ vraṇabhāvamāpannānāṃ ṣaṣṭhaḥ kriyākālaḥ jvarāti-sāraprabhṛtīnāṃ ca dīrghakālānubandhaḥ tatrāpratikriyamāṇe'sādhyatāmupayānti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्र संचयं च प्रकोपं च प्रसरं स्थानसंश्रयम् व्यक्तिं भेदं च यो वेत्ति दोषाणां स भवेद्भिषक्

bhavati cātra saṃcayaṃ ca prakopaṃ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayam vyaktiṃ bhedaṃ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhavedbhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संचयेऽपहृता दोषा लभन्ते नोत्तरा गतीः ते तूत्तरासु गतिषु भवन्ति बलवत्तराः

saṃcaye'pahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वैर्भावैस्त्रिभिर्वाऽपि द्वाभ्यामेकेन वा पुनः संसर्गे कुपितः क्रुद्धं दोषं दोषोऽनुधावति

sarvairbhāvaistribhirvā'pi dvābhyāmekena vā punaḥ saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo'nudhāvati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संसर्गे यो गरीयान् स्यादुपक्रम्यः स वै भवेत् शेषदोषाविरोधेन सन्निपाते तथैव च

saṃsarge yo garīyān syādupakramyaḥ sa vai bhavet śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृणोति यस्माद्रू ढेऽपि व्रणवस्तु न नश्यति आदेहधारणात्तस्माद्ब्रण इत्युच्यते बुधैः

vṛṇoti yasmādrū ḍhe'pi vraṇavastu na naśyati ādehadhāraṇāttasmādbraṇa ityucyate budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.