Suśruta-saṃhitā 1.40

अथातो द्र व्यरसगुणवीर्यविपाकविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto dra vyarasaguṇavīryavipākavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचिदाचार्या ब्रुवतेद्र व्यं प्रधानं कस्मात् व्यवस्थितत्वात् इह खलु द्र व्यं व्यवस्थितं न रसादयः यथा आमे फले ये रसादयस्ते पक्वे न सन्ति नित्य-त्वाच्च नित्यं हि द्र व्यमनित्या गुणाः यथा कल्कादिप्रविभागः स एव संप-न्नरसगन्धो व्यापन्नरसगन्धो वा भवति स्वजात्यवस्थानाच्च यथा हि पार्थिवं द्र व्यमन्यभावं न गच्छत्येवं शेषाणि पञ्चेन्द्रि यग्रहणाच्च पञ्चभिरिन्द्रि यैर्गृह्यते द्र व्यं न रसादयः आश्रयत्वाच्च द्र व्यमाश्रिता रसादयः आरम्भसामर्थ्याच्च द्र -व्याश्रित आरम्भः यथाविदारिगन्धादिमाहृत्य संक्षुद्य विपचेत इत्येवमादि-षुन रसादिष्वारम्भः शास्त्रप्रामाण्याच्च शास्त्रे हि द्र व्यं प्रधानमुपदेशे योगानां यथा मातुलुङ्गाग्निमन्थौ च इत्यादौ न रसादय उपदिश्यन्ते क्रमापेक्षितत्वाच्च रसादीनां रसादयो हि द्र व्यक्रममपेक्षन्ते यथातरुणे तरुणाः संपूर्णे संपूर्णा इति एकदेशसाध्यत्वाच्च द्र व्याणामेकदेशेनापि व्याधयः साध्यन्ते यथामहावृक्ष-क्षीरेणेति तस्माद्द्र व्यं प्रधानं न रसादयः कस्मात् निरवयवत्वात् द्र व्यल-क्षणं तु क्रियागुणवत् समवायिकारणम् इति ३ नेत्याहुरन्ये रसास्तु प्रधानं कस्मात् आगमात् आगमो हि शास्त्रमुच्यते शास्त्रे हि रसा अधिकृताः य-थारसायत्त आहार इति तस्मिंस्तु प्राणाः उपदेशाच्च उपदिश्यन्ते हि रसाः यथामधुराम्ललवणा वातं शमयन्ति अनुमानाच्च रसेन ह्यनुमीयते द्र व्यं य-थामधुरमिति ऋषिवचनाच्च ऋषिवचनं वेदो यथाकिंचिदिज्यार्थं मधुरमाहरेदिति तस्माद्र साः प्रधानं रसेषु गुणसंज्ञा रसलक्षणमन्यत्रोपदेक्ष्यामः

kecidācāryā bruvatedra vyaṃ pradhānaṃ kasmāt vyavasthitatvāt iha khalu dra vyaṃ vyavasthitaṃ na rasādayaḥ yathā āme phale ye rasādayaste pakve na santi nitya-tvācca nityaṃ hi dra vyamanityā guṇāḥ yathā kalkādipravibhāgaḥ sa eva saṃpa-nnarasagandho vyāpannarasagandho vā bhavati svajātyavasthānācca yathā hi pārthivaṃ dra vyamanyabhāvaṃ na gacchatyevaṃ śeṣāṇi pañcendri yagrahaṇācca pañcabhirindri yairgṛhyate dra vyaṃ na rasādayaḥ āśrayatvācca dra vyamāśritā rasādayaḥ ārambhasāmarthyācca dra -vyāśrita ārambhaḥ yathāvidārigandhādimāhṛtya saṃkṣudya vipaceta ityevamādi-ṣuna rasādiṣvārambhaḥ śāstraprāmāṇyācca śāstre hi dra vyaṃ pradhānamupadeśe yogānāṃ yathā mātuluṅgāgnimanthau ca ityādau na rasādaya upadiśyante kramāpekṣitatvācca rasādīnāṃ rasādayo hi dra vyakramamapekṣante yathātaruṇe taruṇāḥ saṃpūrṇe saṃpūrṇā iti ekadeśasādhyatvācca dra vyāṇāmekadeśenāpi vyādhayaḥ sādhyante yathāmahāvṛkṣa-kṣīreṇeti tasmāddra vyaṃ pradhānaṃ na rasādayaḥ kasmāt niravayavatvāt dra vyala-kṣaṇaṃ tu kriyāguṇavat samavāyikāraṇam iti 3 netyāhuranye rasāstu pradhānaṃ kasmāt āgamāt āgamo hi śāstramucyate śāstre hi rasā adhikṛtāḥ ya-thārasāyatta āhāra iti tasmiṃstu prāṇāḥ upadeśācca upadiśyante hi rasāḥ yathāmadhurāmlalavaṇā vātaṃ śamayanti anumānācca rasena hyanumīyate dra vyaṃ ya-thāmadhuramiti ṛṣivacanācca ṛṣivacanaṃ vedo yathākiṃcidijyārthaṃ madhuramāharediti tasmādra sāḥ pradhānaṃ raseṣu guṇasaṃjñā rasalakṣaṇamanyatropadekṣyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेत्याहुरन्ये वीर्यं प्रधानमिति कस्मात् तद्वशेनौषधकर्मनिष्पत्तेः इहौषधक-र्माण्यूर्ध्वाधोभागोभयभागसंशोधनसंशमनसां ग्राहिकाग्निदीपन पीडनलेख-नबृंहणरसायनवाजीकरणश्वयथुकरविलयन दहन दारणमादनप्राणर्नघविष-प्रशमनादीनि वीर्यप्राधान्याद्भवन्ति तच्च वीर्यं द्विविधमुष्णं शीतं च अग्नी-षोमीयत्वाज्जगतः केचिदष्टविधमाहुःशीतमुष्णं मुष्णं स्निग्धं रूक्षं विशदं पिच्छिलं मृदु तीक्ष्णं चेति एतानि वीयार्णि स्वबलगुणोत्कर्षाद्र समभिभूया-त्म कर्म कुर्वन्ति यथा तावन्महत्पञ्चमूलं कषायं तिक्तानुरसं वातं शमयति उष्णवीर्यत्वात् तथा कुलत्थः कषायः कटुकः पलाण्डुः स्नेहभावाच्च मधु-रश्चेक्षुरसो वातं वर्धयति शीतवीर्यत्वाता कटुका पिप्पली पित्तं शमयति मृ-दुशीतवीर्यत्वात् अम्लमामलकं लवणं सैन्धवं च तिक्ता काकमाची पित्तं वर्धयति उष्णवीर्यत्वात् मधुरा मत्स्याश्च कटुकं मूलकं श्लेष्माणं वर्धयति स्निग्धवीर्यत्वात् अम्लंकपित्थं श्लेष्माणं शमयति रूक्षवीर्यत्वात् मधुरं क्षौद्रं च तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तम्

netyāhuranye vīryaṃ pradhānamiti kasmāt tadvaśenauṣadhakarmaniṣpatteḥ ihauṣadhaka-rmāṇyūrdhvādhobhāgobhayabhāgasaṃśodhanasaṃśamanasāṃ grāhikāgnidīpana pīḍanalekha-nabṛṃhaṇarasāyanavājīkaraṇaśvayathukaravilayana dahana dāraṇamādanaprāṇarnaghaviṣa-praśamanādīni vīryaprādhānyādbhavanti tacca vīryaṃ dvividhamuṣṇaṃ śītaṃ ca agnī-ṣomīyatvājjagataḥ kecidaṣṭavidhamāhuḥśītamuṣṇaṃ muṣṇaṃ snigdhaṃ rūkṣaṃ viśadaṃ picchilaṃ mṛdu tīkṣṇaṃ ceti etāni vīyārṇi svabalaguṇotkarṣādra samabhibhūyā-tma karma kurvanti yathā tāvanmahatpañcamūlaṃ kaṣāyaṃ tiktānurasaṃ vātaṃ śamayati uṣṇavīryatvāt tathā kulatthaḥ kaṣāyaḥ kaṭukaḥ palāṇḍuḥ snehabhāvācca madhu-raścekṣuraso vātaṃ vardhayati śītavīryatvātā kaṭukā pippalī pittaṃ śamayati mṛ-duśītavīryatvāt amlamāmalakaṃ lavaṇaṃ saindhavaṃ ca tiktā kākamācī pittaṃ vardhayati uṣṇavīryatvāt madhurā matsyāśca kaṭukaṃ mūlakaṃ śleṣmāṇaṃ vardhayati snigdhavīryatvāt amlaṃkapitthaṃ śleṣmāṇaṃ śamayati rūkṣavīryatvāt madhuraṃ kṣaudraṃ ca tadetannidarśanamātramuktam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्रये रसा वातशमना भवन्ति यदि तेषु वै रौक्ष्यलाघवशैत्यानि न ते हन्युः समीरणम्

bhavanti cātraye rasā vātaśamanā bhavanti yadi teṣu vai raukṣyalāghavaśaityāni na te hanyuḥ samīraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये रसाः पित्तशमना भवन्ति यदि तेषु वै तैक्ष्ण्यौष्ण्यलघुताश्चैव न ते तत्कर्मकारिणः

ye rasāḥ pittaśamanā bhavanti yadi teṣu vai taikṣṇyauṣṇyalaghutāścaiva na te tatkarmakāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये रसाः श्लेष्मशमना भवन्ति यदि तेषु वै स्नेहगौरवशैत्यानि न ते तत्कर्मकारिणः

ye rasāḥ śleṣmaśamanā bhavanti yadi teṣu vai snehagauravaśaityāni na te tatkarmakāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद्वीर्यं प्रधानमिति

tasmādvīryaṃ pradhānamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेत्याहुरन्ये विपाकः प्रधानमिति कस्मात् सम्यङ्मिथ्याविपक्वत्वात् इह सर्वद्र वाण्यभ्यवहृतानि सम्यङ्मिथ्याविपक्वानि गुणं दोषं वा जनयन्ति त-त्राहुरन्येप्रति रसं पाक इति केचित्त्रिविधमिच्छन्ति मधुरमम्लं कटुकं चेति तत्तु न सम्यक् भूतगुणादामाच्चान्योऽम्लो विपाको नास्ति पित्तं हि विदग्ध-मम्लतामुपैत्याग्नेयत्वात् यद्येवं लवणोऽप्यन्यः पाको भविष्यति श्लेष्मा हि विदग्धो लवणतामुपैतीति मधुरो मधुरस्याम्लोऽम्लस्यैवं सर्वेषामिति के-चिदाहुः दृष्टान्तं चोपदिशन्तियथा तावत् क्षीरमुखागतं पच्यमानं मधुरमेव स्यात्तथा शालियवमुद्गादयः प्रकीर्णाः स्वभावमुत्तरकालेऽपि न परित्यजन्ति तद्वदिति केचिद्वदन्तिअबलवन्तो बलवतां वशमायान्तीति एवमनवस्थि-तिः तस्मादसिद्धान्त एषः आगमे हि द्विविध एव पाको मधुरः कटुकश्च त-योर्मधुराख्यो गुरुः कटुकाख्यो लघुरिति तत्र पृथिव्यप्तेजोवाय्वाकाशानां द्वैविध्यं भवति गुणसाधर्म्याद्गुरुता लघुता च पृथिव्यापश्च गुर्व्यः शेषाणि लघूनितस्माद्द्विविध एव पाक इति

netyāhuranye vipākaḥ pradhānamiti kasmāt samyaṅmithyāvipakvatvāt iha sarvadra vāṇyabhyavahṛtāni samyaṅmithyāvipakvāni guṇaṃ doṣaṃ vā janayanti ta-trāhuranyeprati rasaṃ pāka iti kecittrividhamicchanti madhuramamlaṃ kaṭukaṃ ceti tattu na samyak bhūtaguṇādāmāccānyo'mlo vipāko nāsti pittaṃ hi vidagdha-mamlatāmupaityāgneyatvāt yadyevaṃ lavaṇo'pyanyaḥ pāko bhaviṣyati śleṣmā hi vidagdho lavaṇatāmupaitīti madhuro madhurasyāmlo'mlasyaivaṃ sarveṣāmiti ke-cidāhuḥ dṛṣṭāntaṃ copadiśantiyathā tāvat kṣīramukhāgataṃ pacyamānaṃ madhurameva syāttathā śāliyavamudgādayaḥ prakīrṇāḥ svabhāvamuttarakāle'pi na parityajanti tadvaditi kecidvadantiabalavanto balavatāṃ vaśamāyāntīti evamanavasthi-tiḥ tasmādasiddhānta eṣaḥ āgame hi dvividha eva pāko madhuraḥ kaṭukaśca ta-yormadhurākhyo guruḥ kaṭukākhyo laghuriti tatra pṛthivyaptejovāyvākāśānāṃ dvaividhyaṃ bhavati guṇasādharmyādgurutā laghutā ca pṛthivyāpaśca gurvyaḥ śeṣāṇi laghūnitasmāddvividha eva pāka iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्रद्र व्येषु पच्यमानेषु येष्वम्बुपृथिवीगुणाः निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाको मधुर उच्यते

bhavanti cātradra vyeṣu pacyamāneṣu yeṣvambupṛthivīguṇāḥ nirvartante'dhikāstatra pāko madhura ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेजोऽनिलाकाशगुणाः पच्यमानेषु येषु तु निर्वर्तन्तेऽधिकास्तत्र पाकः कटुक उच्यते

tejo'nilākāśaguṇāḥ pacyamāneṣu yeṣu tu nirvartante'dhikāstatra pākaḥ kaṭuka ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथक्त्वदर्शिनामेष वादिनां वादसंग्रहः चतुर्णामपि सामग्र्यमिच्छन्त्यत्र विपश्चितः

pṛthaktvadarśināmeṣa vādināṃ vādasaṃgrahaḥ caturṇāmapi sāmagryamicchantyatra vipaścitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्द्र व्यमात्मना किंचित्किंचिद्वीर्येण सेवितम् किंचिद्र सविपाकाभ्यां दोषं हन्ति करोति वा

taddra vyamātmanā kiṃcitkiṃcidvīryeṇa sevitam kiṃcidra savipākābhyāṃ doṣaṃ hanti karoti vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाको नास्ति विना वीर्याद्वीर्यं नास्ति विना रसात् रसो नास्ति विना द्र व्याद्द्र व्यं श्रेष्ठतमं स्मृतम्

pāko nāsti vinā vīryādvīryaṃ nāsti vinā rasāt raso nāsti vinā dra vyāddra vyaṃ śreṣṭhatamaṃ smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जन्म तु द्र व्यरसयोरन्योन्यापेक्षिकं स्मृतम् अन्योन्यापेक्षिकं जन्म यथा स्याद्देहदेहिनोः

janma tu dra vyarasayoranyonyāpekṣikaṃ smṛtam anyonyāpekṣikaṃ janma yathā syāddehadehinoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीर्यसंज्ञा गुणा येऽष्टौ तेऽपि द्र व्याश्रयाः स्मृताः रसेषु न भवन्त्येते निर्गुणास्तु गुणाः स्मृताः

vīryasaṃjñā guṇā ye'ṣṭau te'pi dra vyāśrayāḥ smṛtāḥ raseṣu na bhavantyete nirguṇāstu guṇāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्र व्ये द्र व्याणि यस्माद्धि विपच्यन्ते न षड्रसाः श्रेष्ठं द्र व्यमतो ज्ञेयं शेषा भावास्तदाश्रयाः

dra vye dra vyāṇi yasmāddhi vipacyante na ṣaḍrasāḥ śreṣṭhaṃ dra vyamato jñeyaṃ śeṣā bhāvāstadāśrayāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमीमांस्यान्यचिन्त्यानि प्रसिद्धानि स्वभावतः आगमेनोपयोज्यानि भेषजानि विचक्षणैः

amīmāṃsyānyacintyāni prasiddhāni svabhāvataḥ āgamenopayojyāni bheṣajāni vicakṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षलक्षणफलाः प्रसिद्धाश्च स्वभावतः नौषधीर्हेतुभिर्विद्वान् परीक्षेत कदाचन

pratyakṣalakṣaṇaphalāḥ prasiddhāśca svabhāvataḥ nauṣadhīrhetubhirvidvān parīkṣeta kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहस्रेणापि हेतूनां नाम्बष्ठादिर्विरेचयेत् तस्मात्तिष्ठेत्तु मतिमानागमे न तु हेतुषु

sahasreṇāpi hetūnāṃ nāmbaṣṭhādirvirecayet tasmāttiṣṭhettu matimānāgame na tu hetuṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति श्रीसुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्र व्यगुणरसवीर्यविपाकविज्ञानीयो नाम चत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dra vyaguṇarasavīryavipākavijñānīyo nāma catvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.