Suśruta-saṃhitā 1.41

अथातो द्र व्यविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto dra vyaviśeṣavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णतीक्ष्णसूक्ष्मरूक्षखरलघुविशदं रूपबहुलमीषदम्ललवणं कटुकरसप्रायं विशेषतश्चोर्ध्वगतिस्वभावमिति तैजसं तद्दहनपचनदारणतापनप्रकाशनप्रभावर्णकरमिति

uṣṇatīkṣṇasūkṣmarūkṣakharalaghuviśadaṃ rūpabahulamīṣadamlalavaṇaṃ kaṭukarasaprāyaṃ viśeṣataścordhvagatisvabhāvamiti taijasaṃ taddahanapacanadāraṇatāpanaprakāśanaprabhāvarṇakaramiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूक्ष्मरूक्षखरशिशिरलघुविशदं स्पर्शबहुलमीषत्तिक्तं विशेषतः कषायमिति वायवीयं तद्वैशद्यलाघवग्लपनविरूक्षणविचारणकरमिति

sūkṣmarūkṣakharaśiśiralaghuviśadaṃ sparśabahulamīṣattiktaṃ viśeṣataḥ kaṣāyamiti vāyavīyaṃ tadvaiśadyalāghavaglapanavirūkṣaṇavicāraṇakaramiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेन निदर्शनेन नानौषधीभूतं जगति किंचिद्द्र व्यमस्तीति कृत्वा तं तं यु-क्तिविशेषमर्थं चाभिसमीक्ष्य स्ववीर्यगुणयुक्तानि द्र व्याणि कार्मुकाणि भव-न्ति तानि यदा कुर्वन्ति स कालः यत् कुर्वन्ति तत् कर्म येन कुर्वन्ति तद्वीर्यं यत्र कुर्वन्ति तदधिकरणं यथा कुर्वन्ति स उपायः यन्निष्पादयन्ति तत् फलमिति

anena nidarśanena nānauṣadhībhūtaṃ jagati kiṃciddra vyamastīti kṛtvā taṃ taṃ yu-ktiviśeṣamarthaṃ cābhisamīkṣya svavīryaguṇayuktāni dra vyāṇi kārmukāṇi bhava-nti tāni yadā kurvanti sa kālaḥ yat kurvanti tat karma yena kurvanti tadvīryaṃ yatra kurvanti tadadhikaraṇaṃ yathā kurvanti sa upāyaḥ yanniṣpādayanti tat phalamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र विरेचनद्र व्याणि पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठानि पृथिव्यापोगुर्व्यः तानि गुरु-त्वादधो गच्छन्ति तस्माद्विरेचनमधोगुणभूयिष्ठमनुमानात् वमनद्र व्याण्य ग्नि-वायुगुणभूयिष्ठानि अग्निवायू हि लघू लघुत्वाच्च तान्यूर्ध्वमुत्तष्ठन्ति तस्मा-द्वमनमप्यूर्ध्वगुणभूयिष्ठम् उभयगुणभूयिष्ठमुभयतोभागमाकाशगुण भूयिष्ठं संशमनं सांग्राहिकमनिलगुणभूयिष्ठम् अनिलस्यशोषणात्मकत्वात् दीपनम-ग्निगुणभूयिष्ठं तत्समानत्वात्लेखनमनिलानलगुणभूयिष्ठं बृंहणं पृथिव्यम्बुगुणभूयिष्ठम्! एवमौषधकर्माण्यनुमानात् साधयेत्

tatra virecanadra vyāṇi pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāni pṛthivyāpogurvyaḥ tāni guru-tvādadho gacchanti tasmādvirecanamadhoguṇabhūyiṣṭhamanumānāt vamanadra vyāṇya gni-vāyuguṇabhūyiṣṭhāni agnivāyū hi laghū laghutvācca tānyūrdhvamuttaṣṭhanti tasmā-dvamanamapyūrdhvaguṇabhūyiṣṭham ubhayaguṇabhūyiṣṭhamubhayatobhāgamākāśaguṇa bhūyiṣṭhaṃ saṃśamanaṃ sāṃgrāhikamanilaguṇabhūyiṣṭham anilasyaśoṣaṇātmakatvāt dīpanama-gniguṇabhūyiṣṭhaṃ tatsamānatvātlekhanamanilānalaguṇabhūyiṣṭhaṃ bṛṃhaṇaṃ pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭham! evamauṣadhakarmāṇyanumānāt sādhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्रभूतेजोवारिजैर्द्र व्यैः शमं याति समीरणः भूम्यम्बुवायुजैः पित्तं क्षिप्रमाप्नोति निर्वृतिम्

bhavanti cātrabhūtejovārijairdra vyaiḥ śamaṃ yāti samīraṇaḥ bhūmyambuvāyujaiḥ pittaṃ kṣipramāpnoti nirvṛtim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खतेजोनिलजैः श्लेष्मा शममेति शरीरिणाम् वियत्पवनजाताभ्यां वृद्धिमभ्येति मारुतः

khatejonilajaiḥ śleṣmā śamameti śarīriṇām viyatpavanajātābhyāṃ vṛddhimabhyeti mārutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आग्नेयमेव यद्द्र व्यं तेन पित्तमुदीर्यते वसुधाजलजाताभ्यां बलासः परिवर्धते

āgneyameva yaddra vyaṃ tena pittamudīryate vasudhājalajātābhyāṃ balāsaḥ parivardhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमेतद्गुणाधिक्यं द्र व्ये द्र व्ये विनिश्चितम् द्विशो वा बहुशो वाऽपि ज्ञात्वा दोषेषु चाचरेत्

evametadguṇādhikyaṃ dra vye dra vye viniścitam dviśo vā bahuśo vā'pi jñātvā doṣeṣu cācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र य इमे गुणा वीर्यसंज्ञकाः शीतोष्णस्निग्धरूक्षमृदुतीक्ष्णपिच्छिल विश-दास्तेषां तीक्ष्णोष्णावाग्नेयौ शीतपिच्छिलावम्बुगुणभूयिष्ठौ पृथिव्य म्बुगुण-भूयिष्ठः स्नेहः तोयाकाशगुणभूयिष्ठं मृदुत्वं वायुगुणभूयिष्ठं रौक्ष्यं क्षितिस-मीरणगुणभूयिष्ठं वैशद्यंविपाकावुक्तगुणौ तत्र उष्णस्निग्धौ वातघ्नौ शीतमृ-दुपिच्छिलाः पित्तघ्नाः तीक्ष्णरूक्षविशदाः श्लेष्मघ्नाः गुरुपाको वातपित्तघ्नः लघुपाकः पाकः श्लेष्मघ्नः तेषां मृदुशीतोष्णाः स्पर्शग्राह्याः पिच्छिलविश-दौ चक्षुःस्पर्शाभ्यां स्निग्धरूक्षौ चक्षुषा तीक्ष्णो मुखे दुःखोत्पादनात् गुरुपा-कः सृष्टविण्मूत्रतया कफोत्क्लेशेन च लघुर्बद्धविण्मूत्रतया मारुतकोपेन च तत्र तुल्यगुणेषु भूतेषु रसवैशेष्य मुपलक्षयेत् तद्यथामधुरो गुरुश्च पार्थिवः मधुरः स्निग्धश्चाप्य इति

tatra ya ime guṇā vīryasaṃjñakāḥ śītoṣṇasnigdharūkṣamṛdutīkṣṇapicchila viśa-dāsteṣāṃ tīkṣṇoṣṇāvāgneyau śītapicchilāvambuguṇabhūyiṣṭhau pṛthivya mbuguṇa-bhūyiṣṭhaḥ snehaḥ toyākāśaguṇabhūyiṣṭhaṃ mṛdutvaṃ vāyuguṇabhūyiṣṭhaṃ raukṣyaṃ kṣitisa-mīraṇaguṇabhūyiṣṭhaṃ vaiśadyaṃvipākāvuktaguṇau tatra uṣṇasnigdhau vātaghnau śītamṛ-dupicchilāḥ pittaghnāḥ tīkṣṇarūkṣaviśadāḥ śleṣmaghnāḥ gurupāko vātapittaghnaḥ laghupākaḥ pākaḥ śleṣmaghnaḥ teṣāṃ mṛduśītoṣṇāḥ sparśagrāhyāḥ picchilaviśa-dau cakṣuḥsparśābhyāṃ snigdharūkṣau cakṣuṣā tīkṣṇo mukhe duḥkhotpādanāt gurupā-kaḥ sṛṣṭaviṇmūtratayā kaphotkleśena ca laghurbaddhaviṇmūtratayā mārutakopena ca tatra tulyaguṇeṣu bhūteṣu rasavaiśeṣya mupalakṣayet tadyathāmadhuro guruśca pārthivaḥ madhuraḥ snigdhaścāpya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्रगुणा य उक्ता द्र व्येषु शरीरेष्वपि ते तथा स्थानवृद्धिक्षयास्तस्माद्देहिनां द्र व्यहेतुकाः

bhavati cātraguṇā ya uktā dra vyeṣu śarīreṣvapi te tathā sthānavṛddhikṣayāstasmāddehināṃ dra vyahetukāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने द्र व्यविशेषविज्ञानीयो नामैकचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne dra vyaviśeṣavijñānīyo nāmaikacatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.