Suśruta-saṃhitā 1.42

अथातो रसविशेषविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः

athāto rasaviśeṣavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाशपवनदहनतोयभूमिषु यथासङ्ख्यमेकोत्तरपरिवृद्धाःशब्दस्पर्शरूप र-सगन्धाः तस्मादाप्यो रसः परस्परसंसर्गात् परस्परानुग्रहात् परस्परानुप्रवे-शाच्च सर्वेषु सर्वेषांसान्निध्यमस्ति उत्कर्षापकर्षात्तउ ग्रहणम् स खल्वाप्यो रसः शेषभूतसंसर्गाद्विदग्धः षोढा विभज्यते तद्यथामधुरोऽम्लो लवणः क-टुकस्तिक्तः कषाय इति ते च भूयः परस्परसंसर्गात्त्रिषष्टिधा भिद्यन्ते तत्र भूम्यम्बुगुणबाहुल्यान्मधुरः भूम्यग्निगुणबाहुल्यादम्लः तोयाग्निगुणबाहुल्या-ल्लवणः वाय्वग्निगुणबाहुल्यात् कटुकः वाय्वा काशगुणबाहुल्यात्तिक्तः पृथिव्यनिलगुणबाहुल्यात्कषाय इति

ākāśapavanadahanatoyabhūmiṣu yathāsaṅkhyamekottaraparivṛddhāḥśabdasparśarūpa ra-sagandhāḥ tasmādāpyo rasaḥ parasparasaṃsargāt parasparānugrahāt parasparānuprave-śācca sarveṣu sarveṣāṃsānnidhyamasti utkarṣāpakarṣāttau grahaṇam sa khalvāpyo rasaḥ śeṣabhūtasaṃsargādvidagdhaḥ ṣoḍhā vibhajyate tadyathāmadhuro'mlo lavaṇaḥ ka-ṭukastiktaḥ kaṣāya iti te ca bhūyaḥ parasparasaṃsargāttriṣaṣṭidhā bhidyante tatra bhūmyambuguṇabāhulyānmadhuraḥ bhūmyagniguṇabāhulyādamlaḥ toyāgniguṇabāhulyā-llavaṇaḥ vāyvagniguṇabāhulyāt kaṭukaḥ vāyvā kāśaguṇabāhulyāttiktaḥ pṛthivyanilaguṇabāhulyātkaṣāya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र मधुराम्ललवणा वातघ्नाः मधुरतिक्तकषायाः पित्तघ्नाः कटुतिक्तकषायाः श्लेष्मघ्नाः

tatra madhurāmlalavaṇā vātaghnāḥ madhuratiktakaṣāyāḥ pittaghnāḥ kaṭutiktakaṣāyāḥ śleṣmaghnāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र वायोरात्मैवात्मा पित्तमाग्नेयं श्लेष्मा सौम्य इति

tatra vāyorātmaivātmā pittamāgneyaṃ śleṣmā saumya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त एते रसाः स्वयोनिवर्धना अन्ययोनिप्रशमनाश्च

ta ete rasāḥ svayonivardhanā anyayonipraśamanāśca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केचिदाहुःअग्नीषोमीयत्वाज्जगतो रसा द्विविधाःसौम्या आग्नेयाश्च मधुरति-क्तकषायाः सौम्याः कट्वम्ललवणा आग्नेयाः तत्र मधुराम्ललवणाः स्नि-ग्धा गुरवश्च कटुतिक्तकषाया रूक्षा लघवश्च सौम्याः शीताः आग्नेया उष्मा ७ तत्र शैत्यरौक्ष्यलाघववैशद्यवैष्टम्भ्यगुणलक्षणो वायुः तस्य समानयोनिः क-षायो रसः सोऽस्य शैत्याच्छत्यं वर्धयति रौक्ष्याद्रौ क्ष्यं लाघवाल्लाघवं वैशद्याद्वैशद्यं वैष्टम्भ्याद्वैष्टम्भ्यमिति

kecidāhuḥagnīṣomīyatvājjagato rasā dvividhāḥsaumyā āgneyāśca madhurati-ktakaṣāyāḥ saumyāḥ kaṭvamlalavaṇā āgneyāḥ tatra madhurāmlalavaṇāḥ sni-gdhā guravaśca kaṭutiktakaṣāyā rūkṣā laghavaśca saumyāḥ śītāḥ āgneyā uṣmā 7 tatra śaityaraukṣyalāghavavaiśadyavaiṣṭambhyaguṇalakṣaṇo vāyuḥ tasya samānayoniḥ ka-ṣāyo rasaḥ so'sya śaityācchatyaṃ vardhayati raukṣyādrau kṣyaṃ lāghavāllāghavaṃ vaiśadyādvaiśadyaṃ vaiṣṭambhyādvaiṣṭambhyamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

औष्ण्यतैक्ष्यरौक्ष्यलाघववैशद्यगुणलक्षणं पित्तं तस्य समानयोनिः कटुको रसः सोऽस्य औष्ण्यादौष्ण्यं वर्धयति तैक्ष्ण्यात्तैक्ष्ण्यं रौक्ष्याद्रौ क्ष्यं लाघवाल्लाघवं वैशद्याद्वैशद्यमिति

auṣṇyataikṣyaraukṣyalāghavavaiśadyaguṇalakṣaṇaṃ pittaṃ tasya samānayoniḥ kaṭuko rasaḥ so'sya auṣṇyādauṣṇyaṃ vardhayati taikṣṇyāttaikṣṇyaṃ raukṣyādrau kṣyaṃ lāghavāllāghavaṃ vaiśadyādvaiśadyamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माधुर्यस्नेहगौरवशैत्यपैच्छिल्यगुणलक्षणः श्लेष्मा तस्य समान योनिर्मधुरो रसः सोऽस्य माधुर्यान्माधुर्यं वर्धयति स्नेहात् स्नेहं गौरवाद्गौरवं शैत्याच्छत्यं पैच्छिल्यात् पैच्छिल्यमिति

mādhuryasnehagauravaśaityapaicchilyaguṇalakṣaṇaḥ śleṣmā tasya samāna yonirmadhuro rasaḥ so'sya mādhuryānmādhuryaṃ vardhayati snehāt snehaṃ gauravādgauravaṃ śaityācchatyaṃ paicchilyāt paicchilyamiti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्य पुनरन्योनिः कटुको रसः स श्लेष्मणः प्रत्यनीकत्वात् कटुकत्वान्मा-धुर्यमभिभवति रौक्ष्यात् स्नेहं लाघवाद्गौरवम् औष्ण्याच्छत्यं वैशद्यात् पैच्छिल्यमिति तदेतन्निदर्शनमात्रमुक्तं भवति

tasya punaranyoniḥ kaṭuko rasaḥ sa śleṣmaṇaḥ pratyanīkatvāt kaṭukatvānmā-dhuryamabhibhavati raukṣyāt snehaṃ lāghavādgauravam auṣṇyācchatyaṃ vaiśadyāt paicchilyamiti tadetannidarśanamātramuktaṃ bhavati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसलक्षणमत ऊर्ध्वं वक्ष्यामः--तत्र यः परितोषमुत्पादयति प्रह्लादयति तर्पयति जीवयति मुखोपलेपं जनयति श्लेष्माणं चाभिवर्धयति स मधुरः यो दन्तहर्षमुत्पादयति मुखास्रावं जनयति श्रद्धां चोत्पादयति सोऽम्ल यो भक्तरुचिमुत्पादयति कफप्रसेकं जनयति मार्दवं चापादयति स लवणः यो जिह्वाग्रं बाधते उद्वेगं जनयति शिरो गृह्णीते नासिकां च स्रावयति स कटुकः यो गले चोषमुत्पादयति मुखवैशद्यं जनयति भक्तरुचिं चापादयति हर्षं च स तिक्तः यो वक्त्रं परिशोषयति जिह्वां स्तम्भयति कण्ठं बध्नाति हृदयं कर्षति पीडयति च स कषाय इति

rasalakṣaṇamata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ--tatra yaḥ paritoṣamutpādayati prahlādayati tarpayati jīvayati mukhopalepaṃ janayati śleṣmāṇaṃ cābhivardhayati sa madhuraḥ yo dantaharṣamutpādayati mukhāsrāvaṃ janayati śraddhāṃ cotpādayati so'mla yo bhaktarucimutpādayati kaphaprasekaṃ janayati mārdavaṃ cāpādayati sa lavaṇaḥ yo jihvāgraṃ bādhate udvegaṃ janayati śiro gṛhṇīte nāsikāṃ ca srāvayati sa kaṭukaḥ yo gale coṣamutpādayati mukhavaiśadyaṃ janayati bhaktaruciṃ cāpādayati harṣaṃ ca sa tiktaḥ yo vaktraṃ pariśoṣayati jihvāṃ stambhayati kaṇṭhaṃ badhnāti hṛdayaṃ karṣati pīḍayati ca sa kaṣāya iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसगुणानत ऊर्ध्वं वक्ष्यामःतत्र मधुरो रसो रसरक्तमांसमेदोऽस्थिमज्जौजः शुक्रस्तन्यवर्धनश्चक्षुष्यः केश्यो वर्ण्यो बलकृत्सन्धानः शोणितरसप्रसादनो बालवृद्धक्षतक्षीणहितः षट्पदपिपीलिकानामिष्टतमस्तृष्णामूर्च्छादाह प्रश-मनः षडिन्द्रि यप्रसादनः कृमिकफकरश्चेति स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थमा-सेव्य मानः कासश्वासालसकवमथुवदनमाधुर्यस्वरोपघातकृमिगलगण्डानापा दयति तथाऽबुदश्लीपद बस्तिगुदोपलेपाभिष्यन्दप्रभृतीञ्जनयति

rasaguṇānata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥtatra madhuro raso rasaraktamāṃsamedo'sthimajjaujaḥ śukrastanyavardhanaścakṣuṣyaḥ keśyo varṇyo balakṛtsandhānaḥ śoṇitarasaprasādano bālavṛddhakṣatakṣīṇahitaḥ ṣaṭpadapipīlikānāmiṣṭatamastṛṣṇāmūrcchādāha praśa-manaḥ ṣaḍindri yaprasādanaḥ kṛmikaphakaraśceti sa evaṃguṇo'pyeka evātyarthamā-sevya mānaḥ kāsaśvāsālasakavamathuvadanamādhuryasvaropaghātakṛmigalagaṇḍānāpā dayati tathā'budaślīpada bastigudopalepābhiṣyandaprabhṛtīñjanayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अम्लो जरणः पाचनो दीपनः पवननिग्रहणोऽनुलोमनः कोष्ठविदाही बहिः शीतः क्लेदनः प्रायशो हृद्यश्चेति स एवंगुणोऽप्येकएवार्थमुपसेव्यमानो दन्त-हर्षनयनसंमीलनरोमसंवेजनकफविलयनशरीरशैथिल्यान्यापादयति तथा क्षताभिहतदग्धदष्टभग्नरुग्णशूनप्रच्युतावमूत्रितविसर्पितच्छिन्नभिन्नविद्धोत्पिष्टादीनि पाचयत्याग्नेयस्वभावात् परिदहति कण्ठमुरो हृदयं चेति

amlo jaraṇaḥ pācano dīpanaḥ pavananigrahaṇo'nulomanaḥ koṣṭhavidāhī bahiḥ śītaḥ kledanaḥ prāyaśo hṛdyaśceti sa evaṃguṇo'pyekaevārthamupasevyamāno danta-harṣanayanasaṃmīlanaromasaṃvejanakaphavilayanaśarīraśaithilyānyāpādayati tathā kṣatābhihatadagdhadaṣṭabhagnarugṇaśūnapracyutāvamūtritavisarpitacchinnabhinnaviddhotpiṣṭādīni pācayatyāgneyasvabhāvāt paridahati kaṇṭhamuro hṛdayaṃ ceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लवणः संशोधनः पाचनो विश्लेषणः क्लेदनः शैथिल्यकृदुष्णः सर्वरसप्र-त्यनीको मार्गविशोधनः सर्वशरीरावयवमार्दवकरश्चेति स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थमासेव्यमानो गात्रकण्डूकोठशोफवैवर्ण्यपुंस्त्वोपघातेन्द्रि योपताप मुखाक्षिपाकरक्तपित्तवातशोणिताम्लीकाप्रभृतीनापादयति

lavaṇaḥ saṃśodhanaḥ pācano viśleṣaṇaḥ kledanaḥ śaithilyakṛduṣṇaḥ sarvarasapra-tyanīko mārgaviśodhanaḥ sarvaśarīrāvayavamārdavakaraśceti sa evaṃguṇo'pyeka evātyarthamāsevyamāno gātrakaṇḍūkoṭhaśophavaivarṇyapuṃstvopaghātendri yopatāpa mukhākṣipākaraktapittavātaśoṇitāmlīkāprabhṛtīnāpādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कटुको दीपनः पाचनो रोचनः शोधनः स्थौल्यालस्यकफकृमिविषकुष्ठक-ण्डूप्रशमनः सन्धिबन्धविच्छेदनोऽवसादनः स्तन्यशुक्रमेदसामुपहन्ता चेति स एवंगुणोप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो भ्रममदगलताल्वोष्ठ शोषदाहसंता-पबल विघातकम्पतोदभेदकृत करचरणपार्श्वपृष्ठप्रभृतिषु च वातशूलानापादयति

kaṭuko dīpanaḥ pācano rocanaḥ śodhanaḥ sthaulyālasyakaphakṛmiviṣakuṣṭhaka-ṇḍūpraśamanaḥ sandhibandhavicchedano'vasādanaḥ stanyaśukramedasāmupahantā ceti sa evaṃguṇopyeka evātyarthamupasevyamāno bhramamadagalatālvoṣṭha śoṣadāhasaṃtā-pabala vighātakampatodabhedakṛta karacaraṇapārśvapṛṣṭhaprabhṛtiṣu ca vātaśūlānāpādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तिक्तश्छेदनो रोचनो दीपनः शोधनः कण्डूकोठतृष्णामूर्च्छाज्वरप्रशमनः स्तन्यशोधनो विण्मूत्रक्लेदमेदोवसापूयोपशोषणश्चेति स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थ मुपसेव्यमानोगात्रमन्यास्तम्भाक्षेप कार्दितशिरः शूलभ्रमतोदभेदच्छेदास्यवैरस्यान्यापादयति

tiktaśchedano rocano dīpanaḥ śodhanaḥ kaṇḍūkoṭhatṛṣṇāmūrcchājvarapraśamanaḥ stanyaśodhano viṇmūtrakledamedovasāpūyopaśoṣaṇaśceti sa evaṃguṇo'pyeka evātyartha mupasevyamānogātramanyāstambhākṣepa kārditaśiraḥ śūlabhramatodabhedacchedāsyavairasyānyāpādayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कषायः संग्राहको रोपणः स्तम्भनः शोधनोलेखनः शोषणः पीडनः क्लेदोप-शोषण श्चेति स एवंगुणोऽप्येक एवात्यर्थमुपसेव्यमानो हृत्पीडास्यशोषोदरा-ध्मानवाक्यग्रहमन्यास्तम्भगात्रस्फुरणचुमुचुमायनाकुञ्चनाक्षेपणप्रभृतीञ्जनयति १८ अतः सर्वेषामेव द्र व्याण्युपदेक्ष्यामः तद्यथा काकोल्यादिः क्षीरघृतव सा-मज्जशालिषष्टिकयवगोधूममापशृङ्गाटककसेरुकत्रपुसैर्वारुकर्कारुकाला बू-कालिन्दकतकगिलोड्यप्रियालपुष्करबीजकाशमर्यमधूकद्रा क्षाखर्जूरराजा दनतालनालिकेरेक्षुविकारवलातिबलात्मगुप्ताविदारीपयस्यागोक्षुरकक्षीर मोरटमधूलिकाकूष्माण्डप्रभृतीनि समासेन मधुरो वर्गः

kaṣāyaḥ saṃgrāhako ropaṇaḥ stambhanaḥ śodhanolekhanaḥ śoṣaṇaḥ pīḍanaḥ kledopa-śoṣaṇa śceti sa evaṃguṇo'pyeka evātyarthamupasevyamāno hṛtpīḍāsyaśoṣodarā-dhmānavākyagrahamanyāstambhagātrasphuraṇacumucumāyanākuñcanākṣepaṇaprabhṛtīñjanayati 18 ataḥ sarveṣāmeva dra vyāṇyupadekṣyāmaḥ tadyathā kākolyādiḥ kṣīraghṛtava sā-majjaśāliṣaṣṭikayavagodhūmamāpaśṛṅgāṭakakaserukatrapusairvārukarkārukālā bū-kālindakatakagiloḍyapriyālapuṣkarabījakāśamaryamadhūkadrā kṣākharjūrarājā danatālanālikerekṣuvikāravalātibalātmaguptāvidārīpayasyāgokṣurakakṣīra moraṭamadhūlikākūṣmāṇḍaprabhṛtīni samāsena madhuro vargaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाडिमामलकमा तुलुङ्गाम्रातककपित्थकरमर्दबदरकोलप्राचीनामलकति-न्तिडीककोशाम्रक भव्यपारावतवेत्रफललकुचाम्लवेतसदन्तशठदधितक्रसु-राशुक्तसौवीरकतु षोदकधान्याम्लप्रभृतीनिसमासेनाम्लो वर्गः सैन्धवसौव-र्चलविडपाक्यरोम कसामुद्र कपक्त्रिमयवक्षारोषरप्रसूतसुवर्चिकाप्रभृतीनि समासेन लवणो वर्गः

dāḍimāmalakamā tuluṅgāmrātakakapitthakaramardabadarakolaprācīnāmalakati-ntiḍīkakośāmraka bhavyapārāvatavetraphalalakucāmlavetasadantaśaṭhadadhitakrasu-rāśuktasauvīrakatu ṣodakadhānyāmlaprabhṛtīnisamāsenāmlo vargaḥ saindhavasauva-rcalaviḍapākyaroma kasāmudra kapaktrimayavakṣāroṣaraprasūtasuvarcikāprabhṛtīni samāsena lavaṇo vargaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिप्पल्यादिः सुरसादिः शिग्रुमधुशिग्रुमूलकलशुनसुमुखशीतशिव कुष्ठदेवदारुहरेणुकावल्गुजफलचण्डागुग्गुलुमुस्तलाङ्गलकीशुकनासापीलु प्रभृतीनि सालसारादिश्चप्रायशः कटुको वर्गः

pippalyādiḥ surasādiḥ śigrumadhuśigrumūlakalaśunasumukhaśītaśiva kuṣṭhadevadāruhareṇukāvalgujaphalacaṇḍāguggulumustalāṅgalakīśukanāsāpīlu prabhṛtīni sālasārādiścaprāyaśaḥ kaṭuko vargaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरग्वधादिर्गुडूच्यादिर्मण्डूकपर्णीवेत्रकरीरहरिद्रा द्वयेन्द्र यववरुणस्वादुक-ण्टकसप्तपर्णबृहती द्वयशङ्खिनीद्र वन्ती त्रिवृत्कृतवेधनकर्कोटककारवेल्लवा-र्ताककरीरकरवीर सुमनःशङ्खपुष्प्यपामार्गत्रायमाणाशोकरोहिणीवैजयन्ती-सुवर्चलापुनर्नवावृश्चिकालीज्योतिष्मतीप्रभृतीनि समासेन तिक्तो वर्गः २३ न्यग्रोधादिरम्बष्ठादिः प्रियङ्ग्वादीरोध्रादिस्त्रिफलाशल्लकीजम्ब्वाम्रबकुल-तिन्दुकफलानि कतकशाकफलपाषाणभेदकवनस्पतिफलानि सालसारादिश्च प्रायशः कुरुवककोविदारकजीवन्तीचिल्लीपालङ्क्यासुनिषण्णकप्रभृतीनि वरकादयो मुद्गादयश्च समासेन कषायो वर्गः

āragvadhādirguḍūcyādirmaṇḍūkaparṇīvetrakarīraharidrā dvayendra yavavaruṇasvāduka-ṇṭakasaptaparṇabṛhatī dvayaśaṅkhinīdra vantī trivṛtkṛtavedhanakarkoṭakakāravellavā-rtākakarīrakaravīra sumanaḥśaṅkhapuṣpyapāmārgatrāyamāṇāśokarohiṇīvaijayantī-suvarcalāpunarnavāvṛścikālījyotiṣmatīprabhṛtīni samāsena tikto vargaḥ 23 nyagrodhādirambaṣṭhādiḥ priyaṅgvādīrodhrādistriphalāśallakījambvāmrabakula-tindukaphalāni katakaśākaphalapāṣāṇabhedakavanaspatiphalāni sālasārādiśca prāyaśaḥ kuruvakakovidārakajīvantīcillīpālaṅkyāsuniṣaṇṇakaprabhṛtīni varakādayo mudgādayaśca samāsena kaṣāyo vargaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रैतेषां रसानां संयोगास्त्रिषष्टिर्भवन्ति तद्यथापञ्चदश द्विकाः विंशतिस्त्रि-काः पञ्चदश चतुष्काः षट् पञ्चकाः एकशः षड्रसाः एकःषट्क इति तेषामन्यत्र प्रयोजनानि वक्ष्यामः

tatraiteṣāṃ rasānāṃ saṃyogāstriṣaṣṭirbhavanti tadyathāpañcadaśa dvikāḥ viṃśatistri-kāḥ pañcadaśa catuṣkāḥ ṣaṭ pañcakāḥ ekaśaḥ ṣaḍrasāḥ ekaḥṣaṭka iti teṣāmanyatra prayojanāni vakṣyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवति चात्रजग्धाः षडधिगच्छन्ति बलिनो वश्यतां रसाः यथा प्रकुपिता दोषा वशं यान्ति बलीयसः

bhavati cātrajagdhāḥ ṣaḍadhigacchanti balino vaśyatāṃ rasāḥ yathā prakupitā doṣā vaśaṃ yānti balīyasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति सुश्रुतसंहितायां सूत्रस्थाने रसविशेषविज्ञानीयोनाम द्विचत्वारिंशत्तमोऽध्यायः

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne rasaviśeṣavijñānīyonāma dvicatvāriṃśattamo'dhyāyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.