अथातो द्र वद्र व्यविधिमध्यायं व्याख्यास्यामः
athāto dra vadra vyavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Suśruta-saṃhitā·1·1.45
Suśruta-saṃhitā 1.45
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पानीयमान्तरीक्षमनिर्देश्यरसममृतं जीवनं तर्पणं धारणमाश्वासजननं श्रमक्लमपिपासामदमूर्च्छातन्द्रा निद्रा दाहप्रशमनमेकान्ततः पथ्यतमं च
pānīyamāntarīkṣamanirdeśyarasamamṛtaṃ jīvanaṃ tarpaṇaṃ dhāraṇamāśvāsajananaṃ śramaklamapipāsāmadamūrcchātandrā nidrā dāhapraśamanamekāntataḥ pathyatamaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेवावनिपतितमन्यतमं रसमुपलभते स्थानविशेषान्नदीनदसरस्तडागवापीकूपचुण्टीप्रस्रवणोद्भिदवि किरकेदारपल्वलादिषु स्थानेष्ववस्थितमिति
tadevāvanipatitamanyatamaṃ rasamupalabhate sthānaviśeṣānnadīnadasarastaḍāgavāpīkūpacuṇṭīprasravaṇodbhidavi kirakedārapalvalādiṣu sthāneṣvavasthitamiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र लोहितकपिलपाण्डुनीलपीतशुक्लेष्ववनिप्रदेशेषु मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायाणि यथासङ्ख्यमुदकानि संभवन्ति इत्येके भाषन्ते
tatra lohitakapilapāṇḍunīlapītaśukleṣvavanipradeśeṣu madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi yathāsaṅkhyamudakāni saṃbhavanti ityeke bhāṣante
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्तु न सम्यक् पृथिव्यादीनामन्योन्यानुप्रवेशकृतः सलिलरसो भवत्युत्क-र्षापकर्षेण तत्र स्वलक्षणभूयिष्ठायां भूमावम्लं लवणं च अम्बुगुणभूयिष्ठायां मधुरं तेजोगुणभूयिष्ठायां कटुकं तिक्तं च वायुगुणभूयिष्ठायां कषायम् आ-काशगुणभूयिष्ठायामव्यक्तरसम् अव्यक्तं ह्याकाशमित्यतः तत् प्रधानम् व्यक्तरसत्वात् तत्पेयमान्तरीक्षालाभे
tattu na samyak pṛthivyādīnāmanyonyānupraveśakṛtaḥ salilaraso bhavatyutka-rṣāpakarṣeṇa tatra svalakṣaṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmāvamlaṃ lavaṇaṃ ca ambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ madhuraṃ tejoguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṭukaṃ tiktaṃ ca vāyuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṣāyam ā-kāśaguṇabhūyiṣṭhāyāmavyaktarasam avyaktaṃ hyākāśamityataḥ tat pradhānam vyaktarasatvāt tatpeyamāntarīkṣālābhe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्रान्तरीक्षं चतुर्विधम् तद्यथाधारं कारं तौषारं हैममिति तेषां धारं प्रधानं लघुत्वात् तत् पुनर्द्विविधंगाङ्गं सामुद्रं चेति तत्र गाङ्गमाश्वयुजे मासि प्राय-शो वर्षति तयोर्द्वयोरपि परीक्षणं कुर्वीत शाल्योदनपिण्डमकुथितमविदग्धं रजतभाजनोपहितं वर्षति देवे बहिष्कुर्वीत स यदि मुहूर्तं स्थितस्तादृश एव भवति तदा गाङ्गं पततीत्यवगन्तव्यं वर्णान्यत्वे सिक्थप्रक्लेदे च सामुद्र मिति विद्यात् तन्नोपादेयम् सामुद्र मप्याश्वयुजे मासि गृहीतं गाङ्गवद्भवति गाङ्गं पुनः प्रधानं तदुपाददीताश्वयुजे मासि शुचिशुक्लविततपटैकदेशच्युतमथवा हर्म्यतलपरिभ्रष्टमन्यैर्वा शुचिभिर्भाजनैर्गृहीतं सौवर्णे राजते मृन्मये वा पात्रे निदध्यात् तत् सर्वकालमुपयुञ्जीत तस्यालाभे भौमम् तच्चाकाशगुण बहु-लम् तत् पुनः सप्तविधम् तद्यथाकौपं नादेयं सारसं ताडागं प्रास्रवणम् औद्भिदं चौण्ट्यमिति
tatrāntarīkṣaṃ caturvidham tadyathādhāraṃ kāraṃ tauṣāraṃ haimamiti teṣāṃ dhāraṃ pradhānaṃ laghutvāt tat punardvividhaṃgāṅgaṃ sāmudraṃ ceti tatra gāṅgamāśvayuje māsi prāya-śo varṣati tayordvayorapi parīkṣaṇaṃ kurvīta śālyodanapiṇḍamakuthitamavidagdhaṃ rajatabhājanopahitaṃ varṣati deve bahiṣkurvīta sa yadi muhūrtaṃ sthitastādṛśa eva bhavati tadā gāṅgaṃ patatītyavagantavyaṃ varṇānyatve sikthapraklede ca sāmudra miti vidyāt tannopādeyam sāmudra mapyāśvayuje māsi gṛhītaṃ gāṅgavadbhavati gāṅgaṃ punaḥ pradhānaṃ tadupādadītāśvayuje māsi śuciśuklavitatapaṭaikadeśacyutamathavā harmyatalaparibhraṣṭamanyairvā śucibhirbhājanairgṛhītaṃ sauvarṇe rājate mṛnmaye vā pātre nidadhyāt tat sarvakālamupayuñjīta tasyālābhe bhaumam taccākāśaguṇa bahu-lam tat punaḥ saptavidham tadyathākaupaṃ nādeyaṃ sārasaṃ tāḍāgaṃ prāsravaṇam audbhidaṃ cauṇṭyamiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र वर्षास्वान्तरिक्षमौद्भिदं वा सेवेत महागुणत्वात्शरदि सर्वं प्रसन्नत्वात् हेमन्ते सारसं ताडागं वावसन्ते कौपं प्रास्रवणं वा ग्रीष्मेऽप्येवं प्रावृषि चौण्ट्यमनभिवृष्टं सर्वं चेति
tatra varṣāsvāntarikṣamaudbhidaṃ vā seveta mahāguṇatvātśaradi sarvaṃ prasannatvāt hemante sārasaṃ tāḍāgaṃ vāvasante kaupaṃ prāsravaṇaṃ vā grīṣme'pyevaṃ prāvṛṣi cauṇṭyamanabhivṛṣṭaṃ sarvaṃ ceti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कीटमूत्रपुरीषाण्डशवकोथप्रदूषितम् तृणपर्णोत्करयुतं कलुषं विषसंयुतम्
kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśavakothapradūṣitam tṛṇaparṇotkarayutaṃ kaluṣaṃ viṣasaṃyutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
योऽवगाहेत वर्षासु पिबेद्वाऽपि नवं जलम् स बाह्याभ्यन्तरान् रोगान् प्राप्नुयात् क्षिप्रमेव तु
yo'vagāheta varṣāsu pibedvā'pi navaṃ jalam sa bāhyābhyantarān rogān prāpnuyāt kṣiprameva tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र यत् पङ्कशैवलहठतृणपद्मपत्रप्रभृतिभिरवच्छन्नं रविशशिकिरणानि लैना-भिजुष्टं गन्धवर्णरसोपसृष्टं तद्व्यापन्नमिति विद्यात् तस्य स्पर्शरूपरसगन्ध-वीर्यविपाकदोषाः षट् संभवन्ति तत्र खरता पैच्छिल्यमौष्ण्यं दन्तग्राहिता च स्पर्शदोषः पङ्कसिकताशैवालबहुवर्णता रूपदोषः व्यक्तरसता रसदोषः अनिष्टगन्धता गन्धदोषाः यदुपयुक्तं तृष्णागौरवशूलकफप्रसेकानापादयति स वीर्यदोषः यदुपयुक्तं चिराद्विपच्यते विष्टम्भयति वा स विपाकदोष इति त एते आन्तरिक्षे न सन्ति
tatra yat paṅkaśaivalahaṭhatṛṇapadmapatraprabhṛtibhiravacchannaṃ raviśaśikiraṇāni lainā-bhijuṣṭaṃ gandhavarṇarasopasṛṣṭaṃ tadvyāpannamiti vidyāt tasya sparśarūparasagandha-vīryavipākadoṣāḥ ṣaṭ saṃbhavanti tatra kharatā paicchilyamauṣṇyaṃ dantagrāhitā ca sparśadoṣaḥ paṅkasikatāśaivālabahuvarṇatā rūpadoṣaḥ vyaktarasatā rasadoṣaḥ aniṣṭagandhatā gandhadoṣāḥ yadupayuktaṃ tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekānāpādayati sa vīryadoṣaḥ yadupayuktaṃ cirādvipacyate viṣṭambhayati vā sa vipākadoṣa iti ta ete āntarikṣe na santi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यापन्नस्य चाग्निक्वथनं सूर्यातपप्रतापनं तप्तायः पिण्डसिकतालोष्ट्राणां वा निर्वापणं प्रसादनं च कर्तव्यं नागचम्पकोत्पलपाटलापुष्पप्रभृतिभिश्चाधिवासनमिति
vyāpannasya cāgnikvathanaṃ sūryātapapratāpanaṃ taptāyaḥ piṇḍasikatāloṣṭrāṇāṃ vā nirvāpaṇaṃ prasādanaṃ ca kartavyaṃ nāgacampakotpalapāṭalāpuṣpaprabhṛtibhiścādhivāsanamiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सौवर्णे राजते ताम्रे कांस्ये मणिमयेऽपि वा पुष्पावतंसं भौमे वा सुगन्धि सलिलं पिबेत्
sauvarṇe rājate tāmre kāṃsye maṇimaye'pi vā puṣpāvataṃsaṃ bhaume vā sugandhi salilaṃ pibet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यापन्नं वर्जयेन्नित्यं तोयं यच्चाप्यनार्तवम् दोषसंजननं ह्येतन्नाददीताहितं तु तत्
vyāpannaṃ varjayennityaṃ toyaṃ yaccāpyanārtavam doṣasaṃjananaṃ hyetannādadītāhitaṃ tu tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यापन्नमुदकं यस्तु पिबतीहाप्रसादितम् श्वयथुं पाण्डुरोगं च त्वग्दोषमविपाकताम्
vyāpannamudakaṃ yastu pibatīhāprasāditam śvayathuṃ pāṇḍurogaṃ ca tvagdoṣamavipākatām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्वासकासप्रतिश्यायशूलगुल्मोदराणि च अन्यान्वा विषमान्रोगान्प्राप्नुयादचिरेण सः
śvāsakāsapratiśyāyaśūlagulmodarāṇi ca anyānvā viṣamānrogānprāpnuyādacireṇa saḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र सप्त कलुषस्य प्रसादनानि भवन्ति तद्यथाकतकगोमे दकबिसग्रन्थिशैवालमूलवस्त्राणि मुक्तामणिश्चेति
tatra sapta kaluṣasya prasādanāni bhavanti tadyathākatakagome dakabisagranthiśaivālamūlavastrāṇi muktāmaṇiśceti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पञ्च निक्षेपणानि भवन्ति तद्यथाफलकं त्र्! यष्टकं मुञ्जवलय उदकमञ्चिका शिक्यं चेति
pañca nikṣepaṇāni bhavanti tadyathāphalakaṃ tr! yaṣṭakaṃ muñjavalaya udakamañcikā śikyaṃ ceti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्त शीतीकरणानि भवन्ति तद्यथाप्रवातस्थापनम् उदकप्रक्षेपणं यष्टिकाभ्रामणं व्यजनं वस्त्रोद्धरणं वालुकाप्रक्षेपणं शिक्यावलम्बनं चेति
sapta śītīkaraṇāni bhavanti tadyathāpravātasthāpanam udakaprakṣepaṇaṃ yaṣṭikābhrāmaṇaṃ vyajanaṃ vastroddharaṇaṃ vālukāprakṣepaṇaṃ śikyāvalambanaṃ ceti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्गन्धमव्यक्तरसं तृष्णाघ्नं शुचि शीतलम् अच्छं लघु च हृद्यं च तोयं गुणवदुच्यते
nirgandhamavyaktarasaṃ tṛṣṇāghnaṃ śuci śītalam acchaṃ laghu ca hṛdyaṃ ca toyaṃ guṇavaducyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र नद्यः पश्चिमाभिमुखाः पथ्याः लघूदकत्वात् पूर्वाभिमुखास्तु न प्रशस्य-न्ते गुरूदकत्वात् दक्षिणाभिमुखा नातिदोषलाः साधारणत्वात् तत्र सह्य-प्रभवाः कुष्ठं जनयन्ति विन्ध्यप्रभवाः कुष्ठं पाण्डुरोगं च मलयप्रभवाः कृमीन् महेन्द्र प्रभवाः श्लीपदोदराणि हिमवत्प्रभवा हृद्रो गश्वयथुशिरोरोगश्लीपदग-लगण्डान् प्राच्यावन्त्या अपरावन्त्याश्चार्शांस्युपजन यन्ति पारियात्रप्रभवाः पथ्याबलारोग्यकर्य इति
tatra nadyaḥ paścimābhimukhāḥ pathyāḥ laghūdakatvāt pūrvābhimukhāstu na praśasya-nte gurūdakatvāt dakṣiṇābhimukhā nātidoṣalāḥ sādhāraṇatvāt tatra sahya-prabhavāḥ kuṣṭhaṃ janayanti vindhyaprabhavāḥ kuṣṭhaṃ pāṇḍurogaṃ ca malayaprabhavāḥ kṛmīn mahendra prabhavāḥ ślīpadodarāṇi himavatprabhavā hṛdro gaśvayathuśirorogaślīpadaga-lagaṇḍān prācyāvantyā aparāvantyāścārśāṃsyupajana yanti pāriyātraprabhavāḥ pathyābalārogyakarya iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नद्यः शीघ्रवहा लघ्व्यः प्रोक्ता याश्चामलोदकाः गुर्व्यः शैवालसंछन्नाः कलुषा मन्दगाश्च याः
nadyaḥ śīghravahā laghvyaḥ proktā yāścāmalodakāḥ gurvyaḥ śaivālasaṃchannāḥ kaluṣā mandagāśca yāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रायेण नद्यो मरुषु सतिक्ता लवणान्विताः लघ्व्यः समधुराश्चैव पौरुषेया बले हिताः
prāyeṇa nadyo maruṣu satiktā lavaṇānvitāḥ laghvyaḥ samadhurāścaiva pauruṣeyā bale hitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र सर्वेषामेव भौमानां ग्रहणं प्रत्यूषसि तत्र ह्यमलत्वं शैत्यं चाधिकं भवति स एव चापां परो गुण इति
tatra sarveṣāmeva bhaumānāṃ grahaṇaṃ pratyūṣasi tatra hyamalatvaṃ śaityaṃ cādhikaṃ bhavati sa eva cāpāṃ paro guṇa iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिवार्ककिरणैर्जुष्टं निशायामिन्दुरश्मिभिः अरूक्षमनभिष्यन्दि तत्तुल्यं गगनाम्बुना
divārkakiraṇairjuṣṭaṃ niśāyāminduraśmibhiḥ arūkṣamanabhiṣyandi tattulyaṃ gaganāmbunā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गगनाम्बु त्रिदोषघ्नं गृहीतं यत् सुभाजने बल्यं रसायनं मेध्यं पात्रापेक्षि ततः परम्
gaganāmbu tridoṣaghnaṃ gṛhītaṃ yat subhājane balyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ pātrāpekṣi tataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्षोघ्नं शीतलं ह्लादि ज्वरदाहविषापहम् चन्द्र कान्तोद्भवं वारि पित्तघ्नं विमलं स्मृतम्
rakṣoghnaṃ śītalaṃ hlādi jvaradāhaviṣāpaham candra kāntodbhavaṃ vāri pittaghnaṃ vimalaṃ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूर्च्छापित्तोष्णदाहेषु विषे रक्ते मदात्यये भ्रमक्लमपरीतेषु तमके वमथौ तथा
mūrcchāpittoṣṇadāheṣu viṣe rakte madātyaye bhramaklamaparīteṣu tamake vamathau tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऊर्ध्वगे रक्तपित्ते च शीतमम्भः प्रशस्यते पार्श्वशूले प्रतिश्याये वातरोगे गलग्रहे
ūrdhvage raktapitte ca śītamambhaḥ praśasyate pārśvaśūle pratiśyāye vātaroge galagrahe
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आध्माने स्तिमिते कोष्ठे सद्यःशुद्धे नवज्वरे हिक्कायां स्नेहपीते च शीताम्बु परिवर्जयेत्
ādhmāne stimite koṣṭhe sadyaḥśuddhe navajvare hikkāyāṃ snehapīte ca śītāmbu parivarjayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नादेयं वातलं रूक्षं दीपनं लघु लेखनम् तदभिष्यन्दि मधुरं सान्द्रं गुरु कफावहम्
nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ dīpanaṃ laghu lekhanam tadabhiṣyandi madhuraṃ sāndraṃ guru kaphāvaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृष्णाघ्नं सारसं बल्यं कषायं मधुरं लघु ताडागं वातलं स्वादु कषायं कटुपाकि च
tṛṣṇāghnaṃ sārasaṃ balyaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ laghu tāḍāgaṃ vātalaṃ svādu kaṣāyaṃ kaṭupāki ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातश्लेष्महरं वाप्यं सक्षारं कटु पित्तलम् सक्षारं पित्तलं कौपं श्लेष्मघ्नं दीपनं लघु
vātaśleṣmaharaṃ vāpyaṃ sakṣāraṃ kaṭu pittalam sakṣāraṃ pittalaṃ kaupaṃ śleṣmaghnaṃ dīpanaṃ laghu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चौण्ट्यमग्निकरं रूक्षं मधुरं कफकृन्न च कफघ्नं दीपनं हृद्यं लघु प्रस्रवणोद्भवम्
cauṇṭyamagnikaraṃ rūkṣaṃ madhuraṃ kaphakṛnna ca kaphaghnaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ laghu prasravaṇodbhavam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुरं पित्तशमनमविदाह्यौद्भिदं स्मृतम् वैकिरं कटु सक्षारं श्लेष्मघ्नं लघु दीपनम्
madhuraṃ pittaśamanamavidāhyaudbhidaṃ smṛtam vaikiraṃ kaṭu sakṣāraṃ śleṣmaghnaṃ laghu dīpanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कैदारं मधुरं प्रोक्तं विपाके गुरु दोषलम् तद्वत्पाल्वलमुद्दिष्टं विशेषाद्दोषलं तु तत्
kaidāraṃ madhuraṃ proktaṃ vipāke guru doṣalam tadvatpālvalamuddiṣṭaṃ viśeṣāddoṣalaṃ tu tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सामुद्र मुदकं विस्रं लवणं सर्वदोषकृत् अनेकदोषमानूपं वार्यभिष्यन्दि गर्हितम्
sāmudra mudakaṃ visraṃ lavaṇaṃ sarvadoṣakṛt anekadoṣamānūpaṃ vāryabhiṣyandi garhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एभिर्दोषैरसंयुक्तं निरवद्यं तु जाङ्गलम् पाकेऽविदाहि तृष्णाघ्नं प्रशस्तं प्रीतिवर्धनम्
ebhirdoṣairasaṃyuktaṃ niravadyaṃ tu jāṅgalam pāke'vidāhi tṛṣṇāghnaṃ praśastaṃ prītivardhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीपनं स्वादु शीतं च तोयं साधारणं लघु कफमेदोऽनिलामघ्नं दीपनं बस्तिशोधनम्
dīpanaṃ svādu śītaṃ ca toyaṃ sādhāraṇaṃ laghu kaphamedo'nilāmaghnaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्वासकासज्वरहरं पथ्यमुष्णोदकं सदा यत् क्वाथ्यमानं निर्वेगं निष्फेनं निर्मलं लघु
śvāsakāsajvaraharaṃ pathyamuṣṇodakaṃ sadā yat kvāthyamānaṃ nirvegaṃ niṣphenaṃ nirmalaṃ laghu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चतुर्भागावशेषं तु तत्तोयं गुणवत् स्मृतम् न च पर्युषितं देयं कदाचिद्वारि जानता
caturbhāgāvaśeṣaṃ tu tattoyaṃ guṇavat smṛtam na ca paryuṣitaṃ deyaṃ kadācidvāri jānatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अम्लीभूतं कफोत्क्लेदि न हितं तत् पिपासवे मद्यपानात्समुद्भूते रोगे पित्तोत्थिते तथा
amlībhūtaṃ kaphotkledi na hitaṃ tat pipāsave madyapānātsamudbhūte roge pittotthite tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्निपातसमुत्थे च शृतशीतं प्रशस्यते स्निग्धं स्वादु हिमं हृद्यं दीपनं बस्तिशोधनम्
sannipātasamutthe ca śṛtaśītaṃ praśasyate snigdhaṃ svādu himaṃ hṛdyaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृष्यं पित्तपिपासाघ्नं नालिकेरोदकं गुरु दाहातीसारपित्तासृङ्मूर्च्छामद्यविषार्तिषु
vṛṣyaṃ pittapipāsāghnaṃ nālikerodakaṃ guru dāhātīsārapittāsṛṅmūrcchāmadyaviṣārtiṣu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृतशीतं जलं शस्तं तृष्णाच्छर्दिभ्रमेषु च अरोचके प्रतिश्याये प्रसेके श्वयथौ क्षये
śṛtaśītaṃ jalaṃ śastaṃ tṛṣṇācchardibhrameṣu ca arocake pratiśyāye praseke śvayathau kṣaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्देऽग्नावुदरे कुष्ठे ज्वरे नेत्रामये तथा व्रणे च मधुमेहे च पानीयं मन्दमाचरेत्
mande'gnāvudare kuṣṭhe jvare netrāmaye tathā vraṇe ca madhumehe ca pānīyaṃ mandamācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति जलवर्गः अथ क्षीरवर्गः गव्यमाजं तथा चौष्ट्रमाविकं माहिषं च यत् अश्वायाश्चैव नार्याश्च करेणूनां च यत्पयः
iti jalavargaḥ atha kṣīravargaḥ gavyamājaṃ tathā cauṣṭramāvikaṃ māhiṣaṃ ca yat aśvāyāścaiva nāryāśca kareṇūnāṃ ca yatpayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्वनेकौषधिरसप्रसादं प्राणदं गुरु मधुरं पिच्छिलं शीतं स्निग्धं श्लक्ष्णं सरं मृदु सर्वप्राणभृतां तस्मात् सात्म्यं क्षीरमिहोच्यते
tattvanekauṣadhirasaprasādaṃ prāṇadaṃ guru madhuraṃ picchilaṃ śītaṃ snigdhaṃ ślakṣṇaṃ saraṃ mṛdu sarvaprāṇabhṛtāṃ tasmāt sātmyaṃ kṣīramihocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र सर्वमेव क्षीरं प्राणिनामप्रतिषिद्धं जातिसात्म्यात् वातपित्तशोणित मान-सेष्वपि विकारेष्वविरुद्धं जीर्णज्वरकासश्वासशोषक्षयगुल्मोन्मादोदरमूर्च्छा-भ्रममददाहपिपासाहृद्बस्तिदोषपाणडुरोगग्रहणीदोषार्शः शूलोदावर्तातिसार-प्रवाहिकायोनिरोगगर्भास्रावरक्तपित्तश्रमक्लमहरं पाप्मापहं बल्यं वृष्यं वा-जीकरणं रसायनं मेध्यं वयःस्थापनमायुष्यं जीवनं बृंहणं संधानं वमनविरे-चनास्थापनं तुल्यगुणत्वाच्चौजसो वर्धनं बालवृद्धक्षतक्षीणानां क्षुद्व्ययवायव्यायामकर्शितानां च पथ्यतमम्
tatra sarvameva kṣīraṃ prāṇināmapratiṣiddhaṃ jātisātmyāt vātapittaśoṇita māna-seṣvapi vikāreṣvaviruddhaṃ jīrṇajvarakāsaśvāsaśoṣakṣayagulmonmādodaramūrcchā-bhramamadadāhapipāsāhṛdbastidoṣapāṇaḍurogagrahaṇīdoṣārśaḥ śūlodāvartātisāra-pravāhikāyonirogagarbhāsrāvaraktapittaśramaklamaharaṃ pāpmāpahaṃ balyaṃ vṛṣyaṃ vā-jīkaraṇaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ saṃdhānaṃ vamanavire-canāsthāpanaṃ tulyaguṇatvāccaujaso vardhanaṃ bālavṛddhakṣatakṣīṇānāṃ kṣudvyayavāyavyāyāmakarśitānāṃ ca pathyatamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अल्पाभिष्यन्दि गोक्षीरं स्निग्धं गुरु रसायनम् रक्तपित्तहरं शीतं मधुरं रसपाकयोः
alpābhiṣyandi gokṣīraṃ snigdhaṃ guru rasāyanam raktapittaharaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जीवनीयं तथा वातपित्तघ्नं परमं स्मृतम् गव्यतुल्यगुणं त्वाजं विशेषाच्छोषिणां हितम्
jīvanīyaṃ tathā vātapittaghnaṃ paramaṃ smṛtam gavyatulyaguṇaṃ tvājaṃ viśeṣācchoṣiṇāṃ hitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीपनं लघु संग्राहि श्वासकासास्रपित्तनुत् अजानामल्पकायत्वात् कटुतिक्तनिषेवणात्
dīpanaṃ laghu saṃgrāhi śvāsakāsāsrapittanut ajānāmalpakāyatvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नात्यम्बुपानाद्व्यायामात् सर्वव्याधिहरं पयः रूक्षोष्णं लवणं किंचिदौष्ट्रं स्वादुरसं लघु
nātyambupānādvyāyāmāt sarvavyādhiharaṃ payaḥ rūkṣoṣṇaṃ lavaṇaṃ kiṃcidauṣṭraṃ svādurasaṃ laghu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शोफगुल्मोदरार्शोघ्नं कृमिकुष्ठविषापहम् आविकं मधुरं स्निग्धं गुरु पित्तकफावहम्
śophagulmodarārśoghnaṃ kṛmikuṣṭhaviṣāpaham āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphāvaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पथ्यं केवलवातेषु कासे चानिलसंभवे महाभिष्यन्दि मधुरं माहिषं वह्निनाशनम्
pathyaṃ kevalavāteṣu kāse cānilasaṃbhave mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣaṃ vahnināśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निद्रा करं शीततरं गव्यात् स्निग्धतरं गुरु उष्णमैकशफं बल्यं शाखावातहरं पयः
nidrā karaṃ śītataraṃ gavyāt snigdhataraṃ guru uṣṇamaikaśaphaṃ balyaṃ śākhāvātaharaṃ payaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुराम्लरसं रूक्षं लवणानुरसं लघु नार्यास्तु मधुरं स्तन्यं कषायानुरसं हिमम्
madhurāmlarasaṃ rūkṣaṃ lavaṇānurasaṃ laghu nāryāstu madhuraṃ stanyaṃ kaṣāyānurasaṃ himam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नस्याश्च्योतनयोः पथ्यं जीवनं लघु दीपनम् हस्तिन्या मधुरं वृष्यं कषायानुरसं गुरु
nasyāścyotanayoḥ pathyaṃ jīvanaṃ laghu dīpanam hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्निग्धं स्थैर्यकरं शीतं चक्षुष्यं बलवर्धनम् प्रायः प्राभातिकं क्षीरं गुरु विष्टम्भि शीतलम्
snigdhaṃ sthairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam prāyaḥ prābhātikaṃ kṣīraṃ guru viṣṭambhi śītalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रात्र्! याः सोमगुणत्वाच्च व्यायामाभावतस्तथा दिवाकराभितप्तानां व्यायामानिलसेवनात्
rātr! yāḥ somaguṇatvācca vyāyāmābhāvatastathā divākarābhitaptānāṃ vyāyāmānilasevanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रमघ्नं वातनुच्चैव चक्षुष्यं चापराह्णिकम् पयोऽभिष्यन्दि गुर्वामं प्रायशः परिकीर्तितम्
śramaghnaṃ vātanuccaiva cakṣuṣyaṃ cāparāhṇikam payo'bhiṣyandi gurvāmaṃ prāyaśaḥ parikīrtitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तदेवोक्तं लघुतरमनभिष्यन्दि वै शृतम् वर्जयित्वा स्त्रियाः स्तन्यमाममेव हि तद्धितम्
tadevoktaṃ laghutaramanabhiṣyandi vai śṛtam varjayitvā striyāḥ stanyamāmameva hi taddhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धारोष्णं गुणवत् क्षीरं विपरीतमतोऽन्यथा तदेवातिशृतं शीतं गुरु बृंहणमुच्यते
dhāroṣṇaṃ guṇavat kṣīraṃ viparītamato'nyathā tadevātiśṛtaṃ śītaṃ guru bṛṃhaṇamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनिष्टगन्धमम्लं च विवर्णं विरसं च यत् वर्ज्यं सलवणं क्षीरं यच्च विग्रथितं भवेत्
aniṣṭagandhamamlaṃ ca vivarṇaṃ virasaṃ ca yat varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ yacca vigrathitaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति क्षीरवर्गः अथ दधिवर्गः दधि तु मधुरमम्लमत्यम्लं चेति तत्कषायानुरसंस्निग्धमुष्णं पीनसविषम ज्वरातिसारारोचकमूत्रकृच्छ्रकार्श्यापहं वृष्यं प्राणकरं मङ्गल्यं च
iti kṣīravargaḥ atha dadhivargaḥ dadhi tu madhuramamlamatyamlaṃ ceti tatkaṣāyānurasaṃsnigdhamuṣṇaṃ pīnasaviṣama jvarātisārārocakamūtrakṛcchrakārśyāpahaṃ vṛṣyaṃ prāṇakaraṃ maṅgalyaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महाभिष्यन्दि मधुरं कफमेदोविवर्धनम् कफपित्तकृदम्लं स्यादत्यम्लं रक्तदूषणम्
mahābhiṣyandi madhuraṃ kaphamedovivardhanam kaphapittakṛdamlaṃ syādatyamlaṃ raktadūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विदाहि सृष्टविण्मूत्रं मन्दजातं त्रिदोषकृत् स्निग्धं विपाके मधुरं दीपनं बलवर्धनम्
vidāhi sṛṣṭaviṇmūtraṃ mandajātaṃ tridoṣakṛt snigdhaṃ vipāke madhuraṃ dīpanaṃ balavardhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातापहं पवित्रं च दधि गव्यं रुचिप्रदम् दध्याजं कफपित्तघ्नं लघु वातक्षयापहम्
vātāpahaṃ pavitraṃ ca dadhi gavyaṃ rucipradam dadhyājaṃ kaphapittaghnaṃ laghu vātakṣayāpaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्नामश्वासकासेषु हितमग्नेश्च दीपनम् विपाके मधुरं वृष्यं वातपित्तप्रसादनम्
durnāmaśvāsakāseṣu hitamagneśca dīpanam vipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ vātapittaprasādanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बलासवर्धनं स्निग्धं विशेषाद्दधि माहिषम् विपाके कटु सक्षारं गुरु भेद्यौष्ट्रिकं दधि
balāsavardhanaṃ snigdhaṃ viśeṣāddadhi māhiṣam vipāke kaṭu sakṣāraṃ guru bhedyauṣṭrikaṃ dadhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातमर्शांसि कुष्ठानि कृमीन् हन्त्युदराणि च कोपनं कफवातानां दुर्नाम्नां चाविकं दधि
vātamarśāṃsi kuṣṭhāni kṛmīn hantyudarāṇi ca kopanaṃ kaphavātānāṃ durnāmnāṃ cāvikaṃ dadhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसे पाके च मधुरमत्यभिष्यन्दि दोषलम् दीपनीयमचक्षुष्यं वाडवं दधि वातलम्
rase pāke ca madhuramatyabhiṣyandi doṣalam dīpanīyamacakṣuṣyaṃ vāḍavaṃ dadhi vātalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूक्षमुष्णं कषायं च कफमूत्रापहं च तत् स्निग्धं विपाके मधुरं बल्यं संतर्पणं गुरु
rūkṣamuṣṇaṃ kaṣāyaṃ ca kaphamūtrāpahaṃ ca tat snigdhaṃ vipāke madhuraṃ balyaṃ saṃtarpaṇaṃ guru
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्षुष्यमग्र्यं दोषघ्नं दधि नार्या गुणोत्तरम् लघु पाके बलासघ्नं वीर्योष्णं पक्तिनाशनम्
cakṣuṣyamagryaṃ doṣaghnaṃ dadhi nāryā guṇottaram laghu pāke balāsaghnaṃ vīryoṣṇaṃ paktināśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कषायानुरसं नाग्या दधि वर्चोविवर्धनम् दधीन्युक्तानि यानीह गव्यादीनि पृथक् पृथक्
kaṣāyānurasaṃ nāgyā dadhi varcovivardhanam dadhīnyuktāni yānīha gavyādīni pṛthak pṛthak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विज्ञेयमेवं सर्वेषु गव्यमेव गुणोत्तरम् वातघ्नं कफकृत् स्निग्धं बृंहणं नातिपित्तकृत्
vijñeyamevaṃ sarveṣu gavyameva guṇottaram vātaghnaṃ kaphakṛt snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ nātipittakṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुर्याद्भक्ताभिलाषं च दधि यत् सुपरिस्रुतम् शृतात् क्षीरात्तु यज्जातां गुणवद्दधि तत् स्मृतम्
kuryādbhaktābhilāṣaṃ ca dadhi yat suparisrutam śṛtāt kṣīrāttu yajjātāṃ guṇavaddadhi tat smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातपित्तहरं रुच्यं धात्वग्निबलवर्धनम् दध्नः सरो गुरुर्वृष्यो विज्ञेयोऽनिलनाशनः
vātapittaharaṃ rucyaṃ dhātvagnibalavardhanam dadhnaḥ saro gururvṛṣyo vijñeyo'nilanāśanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वह्नेर्विधमनश्चापि कफशुक्रविवर्धनः दधि त्वसारं रूक्षं च ग्राहि विष्टम्भि वातलम्
vahnervidhamanaścāpi kaphaśukravivardhanaḥ dadhi tvasāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viṣṭambhi vātalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीपनीयं लघुतरं सकषायं रुचिप्रदम् शरद्ग्रीष्मवसन्तेषु प्रायशो दधि गर्हितम्
dīpanīyaṃ laghutaraṃ sakaṣāyaṃ rucipradam śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśo dadhi garhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हेमन्ते शिशिरे चैव वर्षासु दधि शस्यते तृष्णाक्लमहरं मस्तु लघु स्रोतोविशोधनम्
hemante śiśire caiva varṣāsu dadhi śasyate tṛṣṇāklamaharaṃ mastu laghu srotoviśodhanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अम्लं कषायं मधुरमवृष्यं कफवातनुत् प्रह्लादनं प्रीणनं च भिनत्त्याशु मलं च तत् बलमावहते क्षिप्रं भक्तच्छन्दं करोति च
amlaṃ kaṣāyaṃ madhuramavṛṣyaṃ kaphavātanut prahlādanaṃ prīṇanaṃ ca bhinattyāśu malaṃ ca tat balamāvahate kṣipraṃ bhaktacchandaṃ karoti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वाद्वम्लमत्यम्लकमन्दजातं तथा शृतक्षीरभवं सरश्च असारमेवं दधि सप्तधाऽस्मिन् वर्गे स्मृता मस्तुगुणास्तथैव
svādvamlamatyamlakamandajātaṃ tathā śṛtakṣīrabhavaṃ saraśca asāramevaṃ dadhi saptadhā'smin varge smṛtā mastuguṇāstathaiva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति दधिवर्गः अथ तक्रवर्गः तक्रं तु मधुरमम्लं कषायानुरसमुष्णवीर्यं लघु रूक्षमग्निदीपनं गरशोफाति-सारग्रहणीपाण्डुरोगार्शः प्लीहगुल्मारोचकविषमज्वर-तृष्णाच्छर्दिप्रसेकशू-लमेदः श्लेष्मानिलहरं मधुरविपाकं हृद्यं मूत्रकृच्छ्रस्नहेव्यापत्प्रशमनमवृष्यं च
iti dadhivargaḥ atha takravargaḥ takraṃ tu madhuramamlaṃ kaṣāyānurasamuṣṇavīryaṃ laghu rūkṣamagnidīpanaṃ garaśophāti-sāragrahaṇīpāṇḍurogārśaḥ plīhagulmārocakaviṣamajvara-tṛṣṇācchardiprasekaśū-lamedaḥ śleṣmānilaharaṃ madhuravipākaṃ hṛdyaṃ mūtrakṛcchrasnahevyāpatpraśamanamavṛṣyaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्थनादिपृथग्भूतस्नेहमर्धोदकं च यत् नातिसान्द्र द्र वं तक्रं स्वाद्वम्लं तुवरं रसे यत्तु सस्नेहमजलं मथितं घोलमुच्यते
manthanādipṛthagbhūtasnehamardhodakaṃ ca yat nātisāndra dra vaṃ takraṃ svādvamlaṃ tuvaraṃ rase yattu sasnehamajalaṃ mathitaṃ gholamucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैव तक्रं क्षते दद्यान्नोष्णकाले न दुर्बले न मूर्च्छाभ्रमदाहेषु न रोगे रक्तपैत्तिके
naiva takraṃ kṣate dadyānnoṣṇakāle na durbale na mūrcchābhramadāheṣu na roge raktapaittike
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शीतकालेऽग्निमान्द्ये च कफोत्थेष्वामयेषु च मार्गावरोधे दुष्टे च वायौ तक्रं प्रशस्यते
śītakāle'gnimāndye ca kaphottheṣvāmayeṣu ca mārgāvarodhe duṣṭe ca vāyau takraṃ praśasyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत् पुनर्मधुरं श्लेष्मप्रकोपणं पित्तप्रशमनं च अम्लं वातघ्नं पित्तकरं च
tat punarmadhuraṃ śleṣmaprakopaṇaṃ pittapraśamanaṃ ca amlaṃ vātaghnaṃ pittakaraṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातेऽम्ल सैन्धवोपेतं स्वादु पित्ते सशर्करम् पिबेत्तक्रं कफे चापि व्योषक्षारसमन्वितम्
vāte'mla saindhavopetaṃ svādu pitte saśarkaram pibettakraṃ kaphe cāpi vyoṣakṣārasamanvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्राहिणी वातला रूक्षा दुर्जरा तक्रकूर्चिका तक्राल्लघुतरो मण्डः कूर्चिकादधितक्रजः
grāhiṇī vātalā rūkṣā durjarā takrakūrcikā takrāllaghutaro maṇḍaḥ kūrcikādadhitakrajaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरुः किलाटोऽनिलहा पुंस्त्वनिद्रा प्रदः स्मृतः मधुरौ बृंहणौ वृष्यौ तद्वत्पीयूषमोरटौ
guruḥ kilāṭo'nilahā puṃstvanidrā pradaḥ smṛtaḥ madhurau bṛṃhaṇau vṛṣyau tadvatpīyūṣamoraṭau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नवनीतं पुनः सद्यस्कं लघु सुकुमारं मधुरं कषायमीषदम्लं शीतलं मेध्यं दीपनं हृद्यं संग्राहि पित्तानिलहरं वृष्यमविदाहि क्षयकासव्रणशोषार्शोऽदि-तापहं चिरोत्थितं गुरु कफमेदोविवर्धनं बलकरं बृंहणं शोषघ्नं विशेषेण बालानां प्रशस्यते
navanītaṃ punaḥ sadyaskaṃ laghu sukumāraṃ madhuraṃ kaṣāyamīṣadamlaṃ śītalaṃ medhyaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ saṃgrāhi pittānilaharaṃ vṛṣyamavidāhi kṣayakāsavraṇaśoṣārśo'di-tāpahaṃ cirotthitaṃ guru kaphamedovivardhanaṃ balakaraṃ bṛṃhaṇaṃ śoṣaghnaṃ viśeṣeṇa bālānāṃ praśasyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीरोत्थं पुनर्नवनीतमुत्कृष्टस्नेहमाधुर्यमतिशीतं सौकुमार्यकरं चक्षुष्यं संग्राहि रक्तपित्तनेत्ररोगहरं प्रसादनं च
kṣīrotthaṃ punarnavanītamutkṛṣṭasnehamādhuryamatiśītaṃ saukumāryakaraṃ cakṣuṣyaṃ saṃgrāhi raktapittanetrarogaharaṃ prasādanaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संतानिका पुनर्वातघ्नी तर्पणी वृष्या बल्या स्निग्धा रुच्या मधुरा मधुरविपा-का रक्तपित्तप्रसादनीगुर्वी च
saṃtānikā punarvātaghnī tarpaṇī vṛṣyā balyā snigdhā rucyā madhurā madhuravipā-kā raktapittaprasādanīgurvī ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विकल्प एष दध्यादिः श्रेष्ठो गव्योऽभिवर्णितः विकल्पानवशिष्टांस्तु क्षीरवीर्यात्समादिशेत्
vikalpa eṣa dadhyādiḥ śreṣṭho gavyo'bhivarṇitaḥ vikalpānavaśiṣṭāṃstu kṣīravīryātsamādiśet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति तक्रवर्गः अथ घृतम् घृतं तु मधुरं सौम्यं मृदुशीतवीर्यमनभिष्यन्दिस्नेहनमुदावर्तोन्मादापस्मार-शूलज्वरानाहवातपित्तप्रशमनमग्निदीपनं स्मृतिमतिमेधाकान्तिस्वरलावण्य-सौकुमार्यौजस्तेजोबलकर-मायुष्यं वृष्यं मेध्यं वयःस्थापनं गुरु चक्षुष्यं श्लेष्माभिवर्धनं पाप्मालक्ष्मीप्रशमनं विषहरं रक्षोघ्नं च
iti takravargaḥ atha ghṛtam ghṛtaṃ tu madhuraṃ saumyaṃ mṛduśītavīryamanabhiṣyandisnehanamudāvartonmādāpasmāra-śūlajvarānāhavātapittapraśamanamagnidīpanaṃ smṛtimatimedhākāntisvaralāvaṇya-saukumāryaujastejobalakara-māyuṣyaṃ vṛṣyaṃ medhyaṃ vayaḥsthāpanaṃ guru cakṣuṣyaṃ śleṣmābhivardhanaṃ pāpmālakṣmīpraśamanaṃ viṣaharaṃ rakṣoghnaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपाके मधुरं शीतं वातपित्तबिषापहम् चक्षुष्यमग्र्यं बल्यं च गव्यं सर्पिर्गुणोत्तरम्
vipāke madhuraṃ śītaṃ vātapittabiṣāpaham cakṣuṣyamagryaṃ balyaṃ ca gavyaṃ sarpirguṇottaram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आजं घृतं दीपनीयं चक्षुष्यं बलवर्धनम् कासे श्वासे क्षये चापि पथ्यं पाके च तल्लघु
ājaṃ ghṛtaṃ dīpanīyaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam kāse śvāse kṣaye cāpi pathyaṃ pāke ca tallaghu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुरं रक्तपित्तघ्नं गुरु पाके कफावहम् वातपित्तप्रशमनं सुशीतं माहिषं घृतम्
madhuraṃ raktapittaghnaṃ guru pāke kaphāvaham vātapittapraśamanaṃ suśītaṃ māhiṣaṃ ghṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
औष्ट्रं कटु घृतं पाके शोफक्रिमिविषापहम् दीपनं कफवातघ्नं कुष्ठगुल्मोदरापहम्
auṣṭraṃ kaṭu ghṛtaṃ pāke śophakrimiviṣāpaham dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ kuṣṭhagulmodarāpaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाके लघ्वाविकं सर्पिर्न च पित्तप्रकोपणम् कफेऽनिले योनिदोषे शोषे कम्पे च तद्धितम्
pāke laghvāvikaṃ sarpirna ca pittaprakopaṇam kaphe'nile yonidoṣe śoṣe kampe ca taddhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पाके लघूष्णवीर्यं च कषायं कफनाशनम् दीपनं बद्धमूत्रं च विद्यादैकशफं घृतम्
pāke laghūṣṇavīryaṃ ca kaṣāyaṃ kaphanāśanam dīpanaṃ baddhamūtraṃ ca vidyādaikaśaphaṃ ghṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्षुष्यमग्र्यं स्त्रीणां तु सर्पिः स्यादमृतोपमम् वृद्धिं करोति देहाग्न्योर्लघुपाकं विषापहम्
cakṣuṣyamagryaṃ strīṇāṃ tu sarpiḥ syādamṛtopamam vṛddhiṃ karoti dehāgnyorlaghupākaṃ viṣāpaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कषायं बद्धविण्मूत्रं तिक्तमग्निकरं लघु हन्ति कारेणवं सर्पिः कफकुष्ठविषक्रिमीन्
kaṣāyaṃ baddhaviṇmūtraṃ tiktamagnikaraṃ laghu hanti kāreṇavaṃ sarpiḥ kaphakuṣṭhaviṣakrimīn
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षीरघृतं पुनः संग्राहि रक्तपित्तभ्रममूर्च्छाप्रशमनं नेत्ररोगहितं च
kṣīraghṛtaṃ punaḥ saṃgrāhi raktapittabhramamūrcchāpraśamanaṃ netrarogahitaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्पिर्मण्डस्तु मधुरः सरो योनिश्रोत्राक्षिशिरसां शूलघ्नो बस्तिनस्याक्षिपूरणेषूपदिश्यते
sarpirmaṇḍastu madhuraḥ saro yoniśrotrākṣiśirasāṃ śūlaghno bastinasyākṣipūraṇeṣūpadiśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्पिः पुराणं सरं कटुविपाकं त्रिदोषापहं मूर्च्छामदोन्मादोदरज्वरगरशोषापस्मारयोनिश्रोत्राक्षिशिर शूलघ्नं दीपनं बस्तिनस्यपूरणेषूपदिश्यते
sarpiḥ purāṇaṃ saraṃ kaṭuvipākaṃ tridoṣāpahaṃ mūrcchāmadonmādodarajvaragaraśoṣāpasmārayoniśrotrākṣiśira śūlaghnaṃ dīpanaṃ bastinasyapūraṇeṣūpadiśyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवति चात्रपुराणं तिमिरश्वासपीनसज्वरकासनुत् मूर्च्छाकुष्ठविषोन्मादग्रहापस्मारनाशनम्
bhavati cātrapurāṇaṃ timiraśvāsapīnasajvarakāsanut mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकादशशतं चैव वत्सरानुषितं घृतम् रक्षोघ्नं कुम्भसर्पिः स्यात् परतस्तु महाघृतम्
ekādaśaśataṃ caiva vatsarānuṣitaṃ ghṛtam rakṣoghnaṃ kumbhasarpiḥ syāt paratastu mahāghṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पेयं महाघृतं भूतैः कफघ्नं पवनाधिकैः बल्यं पवित्रं मेध्यं च विशेषात्तिमिरापहम्
peyaṃ mahāghṛtaṃ bhūtaiḥ kaphaghnaṃ pavanādhikaiḥ balyaṃ pavitraṃ medhyaṃ ca viśeṣāttimirāpaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वभूतहरं चैव घृतमेतत् प्रशस्यते
sarvabhūtaharaṃ caiva ghṛtametat praśasyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इति घृतवर्गः अथ तैलानि तैलं त्वाग्नेयमुष्णं तीक्ष्णं मधुरं मधुरविपाकं बृंहणं प्रीणनं व्यवायि सूक्ष्मं विशदं गुरु सरं विकासि वृष्यं त्वक् प्रसादनं मेधामार्दवमांसस्थैर्यवर्णब-लकरं चक्षुष्यं बद्धमूत्रं लेखनं तिक्तकषायानुरसं पाचनमनिलबलासक्षयकरं क्रिमिघ्नमशितपित्तजननं योनिशिरः कर्णशूलप्रशमनं गर्भाशयशोधनं च तथा छिन्नभिन्नविद्धोत्पिष्टच्युतमथितक्षतपिच्चितभग्न स्फुटितक्षाराग्निदग्धविश्लि-ष्टदारिताभिहतदुर्भग्नमृगव्यालविदष्टप्रभृतिषु च परिषेकाभ्यङ्गावगाहादिषु तिलतैलं प्रशस्यते
iti ghṛtavargaḥ atha tailāni tailaṃ tvāgneyamuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ madhuraṃ madhuravipākaṃ bṛṃhaṇaṃ prīṇanaṃ vyavāyi sūkṣmaṃ viśadaṃ guru saraṃ vikāsi vṛṣyaṃ tvak prasādanaṃ medhāmārdavamāṃsasthairyavarṇaba-lakaraṃ cakṣuṣyaṃ baddhamūtraṃ lekhanaṃ tiktakaṣāyānurasaṃ pācanamanilabalāsakṣayakaraṃ krimighnamaśitapittajananaṃ yoniśiraḥ karṇaśūlapraśamanaṃ garbhāśayaśodhanaṃ ca tathā chinnabhinnaviddhotpiṣṭacyutamathitakṣatapiccitabhagna sphuṭitakṣārāgnidagdhaviśli-ṣṭadāritābhihatadurbhagnamṛgavyālavidaṣṭaprabhṛtiṣu ca pariṣekābhyaṅgāvagāhādiṣu tilatailaṃ praśasyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्बस्तिषु च पानेषु नस्ये कर्णाक्षिपूरणे अन्नपानविधौ चापि प्रयोज्यं वातशान्तये
tadbastiṣu ca pāneṣu nasye karṇākṣipūraṇe annapānavidhau cāpi prayojyaṃ vātaśāntaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एरण्डतैलं मधुरमुष्णं तीक्ष्णं दीपनं कटु कषायानुरसं सूक्ष्मं स्रोतोविशोधनं त्वच्यं वृष्यं मधुरविपाकं वयःस्थापनं योनिशुक्रविशोधनमारोग्य मेधाकान्तिस्मृतिबलकरं वातकफहरमधोभागदोषहरं च
eraṇḍatailaṃ madhuramuṣṇaṃ tīkṣṇaṃ dīpanaṃ kaṭu kaṣāyānurasaṃ sūkṣmaṃ srotoviśodhanaṃ tvacyaṃ vṛṣyaṃ madhuravipākaṃ vayaḥsthāpanaṃ yoniśukraviśodhanamārogya medhākāntismṛtibalakaraṃ vātakaphaharamadhobhāgadoṣaharaṃ ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निम्बातसीकुसुम्भमूलकजीमूतकवृक्षककृतवेधनार्ककम्पिल्लकहस्तिकर्ण पृथ्वीकापीलुकरञ्जेङ्गुदीशिग्रुसर्षपसुवर्चलाविडङ्गज्योतिष्मतीफलतैलानि तीक्ष्णानि लघून्युष्णवीर्याणि कटूनि कटुविपाकानि सराण्यनिलकफकृमिकुष्ठप्रमेहशिरोरोगापहराणि चेति
nimbātasīkusumbhamūlakajīmūtakavṛkṣakakṛtavedhanārkakampillakahastikarṇa pṛthvīkāpīlukarañjeṅgudīśigrusarṣapasuvarcalāviḍaṅgajyotiṣmatīphalatailāni tīkṣṇāni laghūnyuṣṇavīryāṇi kaṭūni kaṭuvipākāni sarāṇyanilakaphakṛmikuṣṭhapramehaśirorogāpaharāṇi ceti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वातघ्नं मधुरं तेषु क्षौमं तैलं बलापहम् कटुपाकमचक्षुष्यं स्निग्धोष्णं गुरुपित्तलम्
vātaghnaṃ madhuraṃ teṣu kṣaumaṃ tailaṃ balāpaham kaṭupākamacakṣuṣyaṃ snigdhoṣṇaṃ gurupittalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृमिघ्नं सार्षपं तैलं कण्डूकुष्ठापहं लघु कफमेदोनिलहरं लेखनं कटु दीपनम्
kṛmighnaṃ sārṣapaṃ tailaṃ kaṇḍūkuṣṭhāpahaṃ laghu kaphamedonilaharaṃ lekhanaṃ kaṭu dīpanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृमिघ्नमिङ्गुदीतैलमीषत्तिक्तं तथा लघु कुष्ठामयकृमिहरं दृष्टिशुक्रबलापहम्
kṛmighnamiṅgudītailamīṣattiktaṃ tathā laghu kuṣṭhāmayakṛmiharaṃ dṛṣṭiśukrabalāpaham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपाके कटुकं तैलं कौसुम्भं सर्वदोषकृत् रक्तपित्तकरं तीक्ष्णमचक्षुष्यं विदाहि च
vipāke kaṭukaṃ tailaṃ kausumbhaṃ sarvadoṣakṛt raktapittakaraṃ tīkṣṇamacakṣuṣyaṃ vidāhi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किराततिक्तकातिमुक्तकबिभीतकनालिकेरकोलाक्षोडजीवन्तीप्रियालकर्बुदा-रसूर्यवल्लीत्रपुसैर्वारुककर्कारुकूष्माण्डप्रभृतीनां तैलानि मधुराणि मधुरवि-पाकानि वातपित्तप्रशमनानि शीतवीर्याण्यभिष्यन्दीनि सृष्टमूत्राण्यग्निसादनानि चेति
kirātatiktakātimuktakabibhītakanālikerakolākṣoḍajīvantīpriyālakarbudā-rasūryavallītrapusairvārukakarkārukūṣmāṇḍaprabhṛtīnāṃ tailāni madhurāṇi madhuravi-pākāni vātapittapraśamanāni śītavīryāṇyabhiṣyandīni sṛṣṭamūtrāṇyagnisādanāni ceti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.