Suśruta-saṃhitā 1.46

भुक्त्वा राजवदासीत यावदन्नक्लमो गतः ततः पादशतं गत्वा वामपार्श्वेन संविशेत्

bhuktvā rājavadāsīta yāvadannaklamo gataḥ tataḥ pādaśataṃ gatvā vāmapārśvena saṃviśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दान्रूपान्रसान् गन्धान् स्पर्शांश्च मनसः प्रियान् भुक्तवानुपसेवेत तेनान्नं साधु तिष्ठति

śabdānrūpānrasān gandhān sparśāṃśca manasaḥ priyān bhuktavānupaseveta tenānnaṃ sādhu tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शब्दरूपरसा गन्धाः स्पर्शाश्चापि जुगुप्सिताः अशुच्यन्नं तथा भुक्तमतिहास्यं च वामयेत्

śabdarūparasā gandhāḥ sparśāścāpi jugupsitāḥ aśucyannaṃ tathā bhuktamatihāsyaṃ ca vāmayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शयनं चासनं वाऽपि नेच्छेद्वाऽपि द्र वोत्तरम् नाग्न्यातपौ न प्लवनं न यानं नापि वाहनम्

śayanaṃ cāsanaṃ vā'pi necchedvā'pi dra vottaram nāgnyātapau na plavanaṃ na yānaṃ nāpi vāhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न चैकरससेवायां प्रसज्येत कदाचन शाकावरान्नभूयिष्ठमम्लं च न समाचरेत्

na caikarasasevāyāṃ prasajyeta kadācana śākāvarānnabhūyiṣṭhamamlaṃ ca na samācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकैकशः समस्तान् वा नाध्यश्नीयाद्र सान् सदा प्राग्भुक्ते त्वविविक्तेऽग्नौ द्विरन्नं न समाचरेत्

ekaikaśaḥ samastān vā nādhyaśnīyādra sān sadā prāgbhukte tvavivikte'gnau dvirannaṃ na samācaret

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्वभुक्ते विदग्धेऽन्ने भुञ्जानो हन्ति पावकम् मात्रागुरुं परिहरेदाहारं द्र व्यतश्च यः

pūrvabhukte vidagdhe'nne bhuñjāno hanti pāvakam mātrāguruṃ pariharedāhāraṃ dra vyataśca yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिष्टान्नं नैव भुज्जीत मात्रया वा बुभुक्षितः द्विगुणं च पिबेत्तोयं सुखं सम्यक् प्रजीर्यति पेयलेह्याद्यभक्ष्याणां गुरु विद्याद्यथोत्तरम्

piṣṭānnaṃ naiva bhujjīta mātrayā vā bubhukṣitaḥ dviguṇaṃ ca pibettoyaṃ sukhaṃ samyak prajīryati peyalehyādyabhakṣyāṇāṃ guru vidyādyathottaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरूणामर्धसौहित्यं लघूनां तृप्तिरिष्यते द्र वोत्तरो द्र वश्चापि न मात्रागुरुरिष्यते

gurūṇāmardhasauhityaṃ laghūnāṃ tṛptiriṣyate dra vottaro dra vaścāpi na mātrāgururiṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्र वाढ्यमपि शुष्कं तु सम्यगेवोपपद्यते विशुष्कमन्नमभ्यस्तं न पाकं साधु गच्छति

dra vāḍhyamapi śuṣkaṃ tu samyagevopapadyate viśuṣkamannamabhyastaṃ na pākaṃ sādhu gacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिण्डीकृतमसंक्लिन्नं विदाहमुपगच्छति स्रोतस्यन्नवहे पित्तं पक्तौ वा यस्य तिष्ठति

piṇḍīkṛtamasaṃklinnaṃ vidāhamupagacchati srotasyannavahe pittaṃ paktau vā yasya tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदाहि भुक्तमन्यद्वा तस्याप्यन्नं विदह्यते शुष्कं विरुद्धं विष्टम्भि वह्निव्यापदमावहेत्

vidāhi bhuktamanyadvā tasyāpyannaṃ vidahyate śuṣkaṃ viruddhaṃ viṣṭambhi vahnivyāpadamāvahet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमं विदग्धं विष्टब्धं कफपित्तानिलैस्त्रिभिः अजीर्णं केचिदिच्छन्ति चतुर्थं रसशेषतः

āmaṃ vidagdhaṃ viṣṭabdhaṃ kaphapittānilaistribhiḥ ajīrṇaṃ kecidicchanti caturthaṃ rasaśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्यम्बुपानाद्विषमाशनाद्वा संधारणात् स्वप्नविपर्ययाच्च कालेऽपि सात्म्यं लघु चापि भुक्तमन्नं न पाकं भजते नरस्य

atyambupānādviṣamāśanādvā saṃdhāraṇāt svapnaviparyayācca kāle'pi sātmyaṃ laghu cāpi bhuktamannaṃ na pākaṃ bhajate narasya

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ईर्ष्याभयक्रोधपरिक्षतेन लुब्धेन शुग्दैन्यनिपीडितेन प्रद्वेषयुक्तेन च सेव्यमानमन्नं न सम्यक् परिणाममेति

īrṣyābhayakrodhaparikṣatena lubdhena śugdainyanipīḍitena pradveṣayuktena ca sevyamānamannaṃ na samyak pariṇāmameti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माधुर्यमन्नं गतमामसंज्ञं विदग्धसंज्ञं गतमम्लभावम् किंचिद्विपक्वं भृशतोदशूलं विष्टब्धमानद्धविरुद्धवातम्

mādhuryamannaṃ gatamāmasaṃjñaṃ vidagdhasaṃjñaṃ gatamamlabhāvam kiṃcidvipakvaṃ bhṛśatodaśūlaṃ viṣṭabdhamānaddhaviruddhavātam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्गारशुद्धावपि भक्तकाङ्क्षा न जायते हृद्गुरुता च यस्य रसावशेषेण तु सप्रसेकं चतुर्थमेतत् प्रवदन्त्यजीर्णम्

udgāraśuddhāvapi bhaktakāṅkṣā na jāyate hṛdgurutā ca yasya rasāvaśeṣeṇa tu saprasekaṃ caturthametat pravadantyajīrṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूर्च्छा प्रलापो वमथुः प्रसेकः सदनं भ्रमः उपद्र वा भवन्त्येते मरणं चाप्यजीर्णतः

mūrcchā pralāpo vamathuḥ prasekaḥ sadanaṃ bhramaḥ upadra vā bhavantyete maraṇaṃ cāpyajīrṇataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रामे लङ्घनं कार्यं विदग्धे वमनं हितम् विष्टब्धे स्वेदनं पथ्यं रसशेषे शयीत च

tatrāme laṅghanaṃ kāryaṃ vidagdhe vamanaṃ hitam viṣṭabdhe svedanaṃ pathyaṃ rasaśeṣe śayīta ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वामयेदाशु तं तस्मादुष्णेन लवणाम्बुना कार्यं वाऽनशनं तावद्यावन्न प्रकृतिं भजेत्

vāmayedāśu taṃ tasmāduṣṇena lavaṇāmbunā kāryaṃ vā'naśanaṃ tāvadyāvanna prakṛtiṃ bhajet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघुकायमतश्चैनं लङ्घनैः समुपाचरेत् यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्राणतस्तथा

laghukāyamataścainaṃ laṅghanaiḥ samupācaret yāvanna prakṛtisthaḥ syāddoṣataḥ prāṇatastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिताहितोपसंयुक्तमन्नं समशनं स्मृतम् बहु स्तोकमकाले वा तज्ज्ञेयं विषमाशनम्

hitāhitopasaṃyuktamannaṃ samaśanaṃ smṛtam bahu stokamakāle vā tajjñeyaṃ viṣamāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अजीर्णे भुज्यते यत्तु तदध्यशनमुच्यते त्रयमेतन्निहन्त्याशु बहून्व्याधीन्करोति वा

ajīrṇe bhujyate yattu tadadhyaśanamucyate trayametannihantyāśu bahūnvyādhīnkaroti vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नं विदग्धं हि नरस्य शीघ्रं शीताम्बुना वै परिपाकमेति तद्ध्य्स्य शैत्येन निहन्ति पित्तमाक्लेदिभावाच्च नयत्यधस्तात्

annaṃ vidagdhaṃ hi narasya śīghraṃ śītāmbunā vai paripākameti taddhysya śaityena nihanti pittamākledibhāvācca nayatyadhastāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदह्यते यस्य तु भुक्तमात्रे दह्येत हृत्कोष्ठगलं च यस्य द्रा क्षाभयां माक्षिकसंप्रयुक्तां लीढ्वाऽभयां वा स सुखं लभेत

vidahyate yasya tu bhuktamātre dahyeta hṛtkoṣṭhagalaṃ ca yasya drā kṣābhayāṃ mākṣikasaṃprayuktāṃ līḍhvā'bhayāṃ vā sa sukhaṃ labheta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवेदजीर्णं प्रति यस्य शङ्का स्निग्धस्य जन्तोर्बलिनोऽन्नकाले प्रातः सशुण्ठीमभयामशङ्को भुञ्जीत संप्राश्य हितं हितार्थी

bhavedajīrṇaṃ prati yasya śaṅkā snigdhasya jantorbalino'nnakāle prātaḥ saśuṇṭhīmabhayāmaśaṅko bhuñjīta saṃprāśya hitaṃ hitārthī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वल्पं यदा दोषविबद्धमामं लीनं न तेजःपथमावृणोति भवत्यजीर्णेऽपि तदा बुभुक्षा या मन्दबुद्धिं विषवन्निहन्ति

svalpaṃ yadā doṣavibaddhamāmaṃ līnaṃ na tejaḥpathamāvṛṇoti bhavatyajīrṇe'pi tadā bubhukṣā yā mandabuddhiṃ viṣavannihanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि गुणानां कर्मविस्तरम् कर्मभिस्त्वनुमीयन्ते नानाद्र व्याश्रया गुणाः

ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi guṇānāṃ karmavistaram karmabhistvanumīyante nānādra vyāśrayā guṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ह्लादनः स्तम्भनः शीतो मूर्च्छातृट्स्वेददाहजित् उष्णस्तद्विपरीतः स्यात्पाचनश्च विशेषतः

hlādanaḥ stambhanaḥ śīto mūrcchātṛṭsvedadāhajit uṣṇastadviparītaḥ syātpācanaśca viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नेहमार्दवकृत् स्निग्धो बलवर्णकरस्तथा रूक्षस्तद्विपरीतः स्याद्विशेषात् स्तम्भनः खरः

snehamārdavakṛt snigdho balavarṇakarastathā rūkṣastadviparītaḥ syādviśeṣāt stambhanaḥ kharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिच्छिलो जीवनो बल्यः सन्धानः श्लेष्मलो गुरुः विशदो विपरीतोऽस्मात् क्लेदाचूषणरोपणः

picchilo jīvano balyaḥ sandhānaḥ śleṣmalo guruḥ viśado viparīto'smāt kledācūṣaṇaropaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाहपाककरस्तीक्ष्णः स्रावणो मृदुरन्यथा सादोपलेपबलकृद्गुरुस्तर्पणबृंहणः

dāhapākakarastīkṣṇaḥ srāvaṇo mṛduranyathā sādopalepabalakṛdgurustarpaṇabṛṃhaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघुस्तद्विपरीतः स्याल्लेखनो रोपणस्तथा दशाद्याः कर्मतः प्रोक्तास्तेषां कर्मविशेषणैः

laghustadviparītaḥ syāllekhano ropaṇastathā daśādyāḥ karmataḥ proktāsteṣāṃ karmaviśeṣaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशैवान्यान् प्रवक्ष्यामि द्र वादींस्तान्निबोध मे द्र वः प्रक्लेदनः सान्द्र ः! स्थूलः स्याद्बन्धकारकः

daśaivānyān pravakṣyāmi dra vādīṃstānnibodha me dra vaḥ prakledanaḥ sāndra ḥ! sthūlaḥ syādbandhakārakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लक्ष्णः पिच्छिलवज्ज्ञेयः कर्कशो विशदो यथा सुखानुबन्धी सूक्ष्मश्च सुगन्धो रोचनो मृदुः

ślakṣṇaḥ picchilavajjñeyaḥ karkaśo viśado yathā sukhānubandhī sūkṣmaśca sugandho rocano mṛduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुर्गन्धो विपरीतोऽस्माद्धृल्लासारुचिकारकः सरोऽनुलोमनः प्रोक्तो मन्दो यात्राकरः स्मृतः

durgandho viparīto'smāddhṛllāsārucikārakaḥ saro'nulomanaḥ prokto mando yātrākaraḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवायी चाखिलं देहं व्याप्य पाकाय कल्पते विकासी विकसन्नेवं धातुबन्धान् विमोक्षयेत्

vyavāyī cākhilaṃ dehaṃ vyāpya pākāya kalpate vikāsī vikasannevaṃ dhātubandhān vimokṣayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशुकारी तथाऽशुत्वाद्धावत्यम्भसि तैलवत् सूक्ष्मस्तु सौक्ष्म्यात् सूक्ष्मेषु स्रोतःस्वनुसरः स्मृतः

āśukārī tathā'śutvāddhāvatyambhasi tailavat sūkṣmastu saukṣmyāt sūkṣmeṣu srotaḥsvanusaraḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुणा विंशतिरित्येवं यथावत्परिकीर्तिताः संप्रवक्ष्याम्यतश्चोर्ध्वमाहारगतिनिश्चयम्

guṇā viṃśatirityevaṃ yathāvatparikīrtitāḥ saṃpravakṣyāmyataścordhvamāhāragatiniścayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्चभूतात्मके देहे ह्याहारः पाञ्चभौतिकः विपक्वः पञ्चधा सम्यग्गुणान् स्वानभिवर्धयेत्

pañcabhūtātmake dehe hyāhāraḥ pāñcabhautikaḥ vipakvaḥ pañcadhā samyagguṇān svānabhivardhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविदग्धः कफं पित्तं विदग्धः पवनं पुनः सम्यग्विपक्वो निःसार आहारः परिबृंहयेत्

avidagdhaḥ kaphaṃ pittaṃ vidagdhaḥ pavanaṃ punaḥ samyagvipakvo niḥsāra āhāraḥ paribṛṃhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विण्मूत्रमाहारमलः सारः प्रागीरितो रसः स तु व्यानेन विक्षिप्तः सर्वान् धातून् प्रतर्पयेत्

viṇmūtramāhāramalaḥ sāraḥ prāgīrito rasaḥ sa tu vyānena vikṣiptaḥ sarvān dhātūn pratarpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफः पित्तं मलः खेषु स्वेदः स्यान्नखरोम च नेत्रविट् त्वक्षु च स्नेहो धातूनां क्रमशो मलाः

kaphaḥ pittaṃ malaḥ kheṣu svedaḥ syānnakharoma ca netraviṭ tvakṣu ca sneho dhātūnāṃ kramaśo malāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिवा विबुद्धे हृदये जाग्रतः पुण्डरीकवत् अन्नमक्लिन्नधातुत्वादजीर्णेऽपि हितं निशि

divā vibuddhe hṛdaye jāgrataḥ puṇḍarīkavat annamaklinnadhātutvādajīrṇe'pi hitaṃ niśi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृदि संमीलिते रात्रौ प्रसुप्तस्य विशेषतः क्लिन्नविस्रस्तधातुत्वादजीर्णे न हितं दिवा

hṛdi saṃmīlite rātrau prasuptasya viśeṣataḥ klinnavisrastadhātutvādajīrṇe na hitaṃ divā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इमं विधिं योऽनुमतं महामुनेर्नृपर्षिमुख्यस्य पठेद्धि यत्नतः स भूमिपालाय विधातुमौषधं महात्मनां चार्हति सूरिसत्तमः

imaṃ vidhiṃ yo'numataṃ mahāmunernṛparṣimukhyasya paṭheddhi yatnataḥ sa bhūmipālāya vidhātumauṣadhaṃ mahātmanāṃ cārhati sūrisattamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनोज्ञं शुचि नात्युष्णं प्रत्यग्रमशनं हितम् पूर्वं मधुरमश्नीयान्मध्येऽम्ललवणौ रसौ

manojñaṃ śuci nātyuṣṇaṃ pratyagramaśanaṃ hitam pūrvaṃ madhuramaśnīyānmadhye'mlalavaṇau rasau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चाच्छेषान् रसान् वैद्यो भोजनेष्ववचारयेत् आदौ फलानि भुञ्जीत दाडिमादीनि बुद्धिमान्

paścāccheṣān rasān vaidyo bhojaneṣvavacārayet ādau phalāni bhuñjīta dāḍimādīni buddhimān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ततः पेयांस्ततो भोज्यान् भक्ष्यांश्चित्रांस्ततः परम् घनं पूर्वं समश्नीयात् केचिदाहुर्विपर्ययम्

tataḥ peyāṃstato bhojyān bhakṣyāṃścitrāṃstataḥ param ghanaṃ pūrvaṃ samaśnīyāt kecidāhurviparyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदावन्ते च मध्ये च भोजनस्य तु शस्यते निरत्ययं दोषहरं फलेष्वामलकं नृणाम्

ādāvante ca madhye ca bhojanasya tu śasyate niratyayaṃ doṣaharaṃ phaleṣvāmalakaṃ nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.