Suśruta-saṃhitā 1.46

यन्मांसमुद्धृतरसं न तत् पुष्टिबलावहम् विष्टम्भि दुर्जरं रूक्षं विरसं मारुतावहम्

yanmāṃsamuddhṛtarasaṃ na tat puṣṭibalāvaham viṣṭambhi durjaraṃ rūkṣaṃ virasaṃ mārutāvaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दीप्ताग्नीनां सदा पथ्यः खानिष्कस्तु परं गुरुः मांसं निरस्थि सुस्विन्नं पुनर्दृषदि पेषितम्

dīptāgnīnāṃ sadā pathyaḥ khāniṣkastu paraṃ guruḥ māṃsaṃ nirasthi susvinnaṃ punardṛṣadi peṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिप्पलीशुण्ठिमरिचगुडसर्पिःसमन्वितम् एकध्यं पाचयेत् सम्यग्वेसवार इति स्मृतः

pippalīśuṇṭhimaricaguḍasarpiḥsamanvitam ekadhyaṃ pācayet samyagvesavāra iti smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेसवारो गुरुः स्निग्धो बल्यो वातरुजापहः कफघ्नो दीपनो हृद्यः शुद्धानां व्रणिनामपि

vesavāro guruḥ snigdho balyo vātarujāpahaḥ kaphaghno dīpano hṛdyaḥ śuddhānāṃ vraṇināmapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्ञेयः पथ्यतमश्चैव मुद्गयूषः कृताकृतः स तु दाडिममृद्वीकायुक्तः स्याद्रा गषाडवः

jñeyaḥ pathyatamaścaiva mudgayūṣaḥ kṛtākṛtaḥ sa tu dāḍimamṛdvīkāyuktaḥ syādrā gaṣāḍavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुचिष्यो लघुपाकश्च दोषाणां चाविरोधकृत् मसूरमुद्गगोधूमकुलत्थलवणैः कृतः

ruciṣyo laghupākaśca doṣāṇāṃ cāvirodhakṛt masūramudgagodhūmakulatthalavaṇaiḥ kṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफपित्ताविरोधी स्याद्वातव्याधौ च शस्यते मृद्वीकादाडिमैर्युक्तः स चाप्युक्तोऽनिलार्दिते

kaphapittāvirodhī syādvātavyādhau ca śasyate mṛdvīkādāḍimairyuktaḥ sa cāpyukto'nilārdite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोचनो दीपनो हृद्यो लघुपाक्युपदिश्यते पटोलनिम्बयूषौ तु कफमेदोविशोषिणौ

rocano dīpano hṛdyo laghupākyupadiśyate paṭolanimbayūṣau tu kaphamedoviśoṣiṇau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पित्तघ्नौ दीपनौ हृद्यौ कृमिकुष्ठज्वरापहौ श्वासकासप्रतिश्यायप्रसेकारोचकज्वरान्

pittaghnau dīpanau hṛdyau kṛmikuṣṭhajvarāpahau śvāsakāsapratiśyāyaprasekārocakajvarān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हन्ति मूलकयूषस्तु कफमेदोगलग्रहान् कुलत्थयूषोऽनिलहा श्वासपीनसनाशनः

hanti mūlakayūṣastu kaphamedogalagrahān kulatthayūṣo'nilahā śvāsapīnasanāśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तूणीप्रतूणीकासाश्मगुल्ममेदः कफापहः दाडिमामलकैर्यूषो हृद्यः संशमनो लघुः

tūṇīpratūṇīkāsāśmagulmamedaḥ kaphāpahaḥ dāḍimāmalakairyūṣo hṛdyaḥ saṃśamano laghuḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राणाग्निजननो मूर्च्छामेदोघ्नो वातपित्तजित् मुद्गामलकयूषस्तु ग्राही पित्तकफे हितः

prāṇāgnijanano mūrcchāmedoghno vātapittajit mudgāmalakayūṣastu grāhī pittakaphe hitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यवकोलकुलत्थानां यूषः कण्ठ्योऽनिलापहः सर्वधान्यकृतस्तद्वद्बृहणः प्राणवर्धनः

yavakolakulatthānāṃ yūṣaḥ kaṇṭhyo'nilāpahaḥ sarvadhānyakṛtastadvadbṛhaṇaḥ prāṇavardhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खडकाम्बलिकौ हृद्यौ तथा वातकफे हितौ बल्यः कफानिलौ हन्ति दाडिमाम्लोऽग्निदीपनः

khaḍakāmbalikau hṛdyau tathā vātakaphe hitau balyaḥ kaphānilau hanti dāḍimāmlo'gnidīpanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दध्यम्लः कफकृद्बल्यः स्निग्धो वातहरो गुरुः तक्राम्लः पित्तकृत् प्रोक्तो विषरक्तप्रदूषणः

dadhyamlaḥ kaphakṛdbalyaḥ snigdho vātaharo guruḥ takrāmlaḥ pittakṛt prokto viṣaraktapradūṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खडाः खडयवाग्वश्च षाखिडिवाः पानकानि च एवमादीनि चान्यानि क्रियन्ते वैद्यवाक्यतः

khaḍāḥ khaḍayavāgvaśca ṣākhiḍivāḥ pānakāni ca evamādīni cānyāni kriyante vaidyavākyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्नेहलवणं सर्वमकृतं कटुकैर्विना विज्ञेयं लवणस्नेहकटुकैः संयुतं कृतम्

asnehalavaṇaṃ sarvamakṛtaṃ kaṭukairvinā vijñeyaṃ lavaṇasnehakaṭukaiḥ saṃyutaṃ kṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ गोरसधान्याम्लफलाम्लैरम्लितं च यत् यथोत्तरं लघु हितं संस्कृतासंस्कृतं रसम्

atha gorasadhānyāmlaphalāmlairamlitaṃ ca yat yathottaraṃ laghu hitaṃ saṃskṛtāsaṃskṛtaṃ rasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दधिमस्त्वम्लसिद्धस्तु यूषः काम्बलिकः स्मृतः तिलपिण्याकविकृतिः शुष्कशाकं विरूढकम्

dadhimastvamlasiddhastu yūṣaḥ kāmbalikaḥ smṛtaḥ tilapiṇyākavikṛtiḥ śuṣkaśākaṃ virūḍhakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिण्डाकी च गुरूणि स्युः कफपित्तकराणि च तद्वच्च वटकान्याहुर्विदाहीनि गुरूणि च

siṇḍākī ca gurūṇi syuḥ kaphapittakarāṇi ca tadvacca vaṭakānyāhurvidāhīni gurūṇi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघवो बृंहणा वृष्या हृद्या रोचनदीपनाः तृष्णामूर्च्छाभ्रमच्छर्दिश्रमघ्ना रागषाडवाः

laghavo bṛṃhaṇā vṛṣyā hṛdyā rocanadīpanāḥ tṛṣṇāmūrcchābhramacchardiśramaghnā rāgaṣāḍavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसाला बृंहणी बल्या स्निग्धा वृष्या च रोचनी स्नेहनं गुडसंयुक्तं हृद्यं दध्यनिलापहम्

rasālā bṛṃhaṇī balyā snigdhā vṛṣyā ca rocanī snehanaṃ guḍasaṃyuktaṃ hṛdyaṃ dadhyanilāpaham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सक्तवः सर्पिषाऽभ्यक्ताः शीतवारिपरिप्लुताः नातिद्र वा नातिसान्द्रा मन्थ इत्युपदिश्यते

saktavaḥ sarpiṣā'bhyaktāḥ śītavāripariplutāḥ nātidra vā nātisāndrā mantha ityupadiśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्थः सद्योबलकरः पिपासाश्रमनाशनः साम्लस्नेहगुडो मूत्रकृच्छ्रोदावर्तनाशनः

manthaḥ sadyobalakaraḥ pipāsāśramanāśanaḥ sāmlasnehaguḍo mūtrakṛcchrodāvartanāśanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शर्करेक्षुरसद्रा क्षायुक्तः पित्तविकारनुत् द्रा क्षामधूदकयुतः कफरोगनिबर्हणः

śarkarekṣurasadrā kṣāyuktaḥ pittavikāranut drā kṣāmadhūdakayutaḥ kapharoganibarhaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्गत्रयेणोपहितो मलदोषानुलोमनः गौडमम्लमनम्लं वा पानकं गुरु मूत्रलम्

vargatrayeṇopahito maladoṣānulomanaḥ gauḍamamlamanamlaṃ vā pānakaṃ guru mūtralam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेव खण्डमृद्वीकाशर्करासहितं पुनः साम्लं सतीक्ष्णं सहिमं पानकं स्यान्निरत्ययम्

tadeva khaṇḍamṛdvīkāśarkarāsahitaṃ punaḥ sāmlaṃ satīkṣṇaṃ sahimaṃ pānakaṃ syānniratyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मार्द्वीकं तु श्रमहरं मूर्च्छादाहतृषापहम् परूषकाणां कोलानां हृद्यं विष्टम्भि पानकम्

mārdvīkaṃ tu śramaharaṃ mūrcchādāhatṛṣāpaham parūṣakāṇāṃ kolānāṃ hṛdyaṃ viṣṭambhi pānakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्र व्यसंयोगसंस्कारं ज्ञात्वा मात्रां च सर्वतः पानकानां यथायोगं गुरुलाघवमादिशेत्

dra vyasaṃyogasaṃskāraṃ jñātvā mātrāṃ ca sarvataḥ pānakānāṃ yathāyogaṃ gurulāghavamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति कृतान्नवर्गः अथ भक्ष्यवर्गः वक्ष्याम्यतः परं भक्ष्यान् रसवीर्यविपाकतः भक्ष्याः क्षीरकृता बल्या वृष्णा हृद्याः सुगन्धिनः

iti kṛtānnavargaḥ atha bhakṣyavargaḥ vakṣyāmyataḥ paraṃ bhakṣyān rasavīryavipākataḥ bhakṣyāḥ kṣīrakṛtā balyā vṛṣṇā hṛdyāḥ sugandhinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदाहिनः पुष्टिकरा दीपनाः पित्तनाशनाः तेषां प्राणकरा हृद्या घृतपूराः कफावहाः

adāhinaḥ puṣṭikarā dīpanāḥ pittanāśanāḥ teṣāṃ prāṇakarā hṛdyā ghṛtapūrāḥ kaphāvahāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातपित्तहरा वृष्या गुरवो रक्तमांसलाः बृंहणा गौडिका भक्ष्या गुरवोऽनिलनाशनाः

vātapittaharā vṛṣyā guravo raktamāṃsalāḥ bṛṃhaṇā gauḍikā bhakṣyā guravo'nilanāśanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदाहिनः पित्तहराः शुक्रलाः कफवर्धनाः मधुशीर्षकसंयावाः पूपा ये ते विशेषतः

adāhinaḥ pittaharāḥ śukralāḥ kaphavardhanāḥ madhuśīrṣakasaṃyāvāḥ pūpā ye te viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरवो बृंहणाश्चैव मोदकास्तु सुदुर्जराः रोचनो दीपनः स्वर्यः पित्तघ्नः पवनापहः

guravo bṛṃhaṇāścaiva modakāstu sudurjarāḥ rocano dīpanaḥ svaryaḥ pittaghnaḥ pavanāpahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुर्मृष्टतरश्चैव सट्टकः प्राणवर्धनः हृद्यः सुगन्धिर्मधुरः स्निग्धः कफकरो गुरुः

gururmṛṣṭataraścaiva saṭṭakaḥ prāṇavardhanaḥ hṛdyaḥ sugandhirmadhuraḥ snigdhaḥ kaphakaro guruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातापहस्तृप्तिकरो बल्यो विष्यन्द उच्यते बृंहणा वातपित्तघ्ना भक्ष्या बल्यास्तु सामिताः

vātāpahastṛptikaro balyo viṣyanda ucyate bṛṃhaṇā vātapittaghnā bhakṣyā balyāstu sāmitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृद्याः पथ्यतमास्तेषां लघवः फेनकादयः मुद्गादिवेसवाराणां पूर्णा विष्टम्भिनो मताः

hṛdyāḥ pathyatamāsteṣāṃ laghavaḥ phenakādayaḥ mudgādivesavārāṇāṃ pūrṇā viṣṭambhino matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेसवारैः सपिशितैः संपूर्णा गुरुबृंहणाः पाललाः श्लेष्मजननाः शष्कुल्यः कफपित्तलाः

vesavāraiḥ sapiśitaiḥ saṃpūrṇā gurubṛṃhaṇāḥ pālalāḥ śleṣmajananāḥ śaṣkulyaḥ kaphapittalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीर्योष्णाः पैष्टिका भक्ष्याः कफपित्तप्रकोपणाः विदाहिनो नातिबला गुरवश्च विशेषतः

vīryoṣṇāḥ paiṣṭikā bhakṣyāḥ kaphapittaprakopaṇāḥ vidāhino nātibalā guravaśca viśeṣataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वैदला लघवो भक्ष्याः कषायाः सृष्टमारुताः विष्टम्भिनः पित्तसमाः श्लेष्मघ्ना भिन्नवर्चसः

vaidalā laghavo bhakṣyāḥ kaṣāyāḥ sṛṣṭamārutāḥ viṣṭambhinaḥ pittasamāḥ śleṣmaghnā bhinnavarcasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बल्या वृष्यास्तु गुरवो विज्ञेया माषसाधिताः कूर्चिकाविकृता भक्ष्या गुरवो नातिपित्तलाः

balyā vṛṣyāstu guravo vijñeyā māṣasādhitāḥ kūrcikāvikṛtā bhakṣyā guravo nātipittalāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरूढककृता भक्ष्या गुरवोऽनिलपित्तलाः विदाहोत्क्लेशजनना रूक्षा दृष्टिप्रदूषणाः

virūḍhakakṛtā bhakṣyā guravo'nilapittalāḥ vidāhotkleśajananā rūkṣā dṛṣṭipradūṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हृद्याः सुगन्धिनो भक्ष्या लघवो घृतपाचिताः वातपित्तहरा बल्या वर्णदृष्टिप्रसादनाः

hṛdyāḥ sugandhino bhakṣyā laghavo ghṛtapācitāḥ vātapittaharā balyā varṇadṛṣṭiprasādanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विदाहिनस्तैलकृता गुरवः कटुपाकिनः उष्णा मारुतदृष्टिघ्नाः पित्तलास्त्वक्प्रदूषणाः

vidāhinastailakṛtā guravaḥ kaṭupākinaḥ uṣṇā mārutadṛṣṭighnāḥ pittalāstvakpradūṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलमांसेक्षुविकृतितिलमाषोपसंस्कृताः भक्ष्या बल्याश्च गुरवो बृंहणा हृदयप्रियाः

phalamāṃsekṣuvikṛtitilamāṣopasaṃskṛtāḥ bhakṣyā balyāśca guravo bṛṃhaṇā hṛdayapriyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कपालाङ्गारपक्वास्तु लघवो वातकोपनाः सुपक्वास्तनवश्चैव भूयिष्ठं लघवो मताः

kapālāṅgārapakvāstu laghavo vātakopanāḥ supakvāstanavaścaiva bhūyiṣṭhaṃ laghavo matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकिलाटादयो भक्ष्या गुरवः कफवर्धनाः कुल्माषा वातला रूक्षा गुरवो भिन्नवर्चसः

sakilāṭādayo bhakṣyā guravaḥ kaphavardhanāḥ kulmāṣā vātalā rūkṣā guravo bhinnavarcasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदावर्तहरो वाट्यः कासपीनसमेहनुत् धानोलुम्बास्तु लघवः कफमेदोविशोषणाः

udāvartaharo vāṭyaḥ kāsapīnasamehanut dhānolumbāstu laghavaḥ kaphamedoviśoṣaṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्तवो बृंहणा वृष्यास्तृष्णापित्तकफापहाः पीताः सद्योबलकरा भेदिनः पवनापहाः

śaktavo bṛṃhaṇā vṛṣyāstṛṣṇāpittakaphāpahāḥ pītāḥ sadyobalakarā bhedinaḥ pavanāpahāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुर्वी पिण्डी खराऽत्यर्थं लघ्वी सैव विपर्ययात् शक्तूनामाशु जीर्येत मृदुत्वादवलेहिका

gurvī piṇḍī kharā'tyarthaṃ laghvī saiva viparyayāt śaktūnāmāśu jīryeta mṛdutvādavalehikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लाजाश्छर्द्यतिसारघ्ना दीपनाः कफनाशनाः बल्याः कषायमधुरा लघवस्तृण्मलापहाः

lājāśchardyatisāraghnā dīpanāḥ kaphanāśanāḥ balyāḥ kaṣāyamadhurā laghavastṛṇmalāpahāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृट्छर्दिदाहघर्मार्तिनुदस्तत्सक्तवो मताः रक्तपित्तहराश्चैव दाहज्वरविनाशनाः

tṛṭchardidāhagharmārtinudastatsaktavo matāḥ raktapittaharāścaiva dāhajvaravināśanāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पृथुका गुरवः स्निग्धा बृंहणाः कफवर्धनाः बल्याः सक्षीरभावात्तु वातघ्ना भिन्नवर्चसः

pṛthukā guravaḥ snigdhā bṛṃhaṇāḥ kaphavardhanāḥ balyāḥ sakṣīrabhāvāttu vātaghnā bhinnavarcasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संधानकृत् पिष्टमामं ताण्डुलं कृमिमेहनुत् सुदुर्जरः स्वादुरसो बृंहणस्तण्डुलो नवः

saṃdhānakṛt piṣṭamāmaṃ tāṇḍulaṃ kṛmimehanut sudurjaraḥ svāduraso bṛṃhaṇastaṇḍulo navaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्धानकृन्मेहहरः पुराणस्तण्डुलः स्मृतः द्र व्यसंयोगसंस्कारविकारान् समवेक्ष्य च

sandhānakṛnmehaharaḥ purāṇastaṇḍulaḥ smṛtaḥ dra vyasaṃyogasaṃskāravikārān samavekṣya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथाकारणमासाद्य भोक्तॄणां छन्दतोऽपि वा अनेकद्र व्ययोनित्वाच्छास्त्रतस्तान् विनिर्दिशेत्

yathākāraṇamāsādya bhoktṝṇāṃ chandato'pi vā anekadra vyayonitvācchāstratastān vinirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति भक्ष्यवर्गः अतः सर्वानुपानान्युपदेक्ष्यामः अम्लेन केचिद्विहता मनुष्या माधुर्ययोगे प्रणयीभवन्ति तथाऽम्लयोगे मधुरेण तृप्तास्तेषां यथेष्टं प्रवदन्ति पथ्यम्

iti bhakṣyavargaḥ ataḥ sarvānupānānyupadekṣyāmaḥ amlena kecidvihatā manuṣyā mādhuryayoge praṇayībhavanti tathā'mlayoge madhureṇa tṛptāsteṣāṃ yatheṣṭaṃ pravadanti pathyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीतोष्णतोयासवमद्ययूषफलाम्लधान्याम्लपयोरसानाम् यस्यानुपानं तु हितं भवेद्यत्तस्मै प्रदेयं त्विह मात्रता तत्

śītoṣṇatoyāsavamadyayūṣaphalāmladhānyāmlapayorasānām yasyānupānaṃ tu hitaṃ bhavedyattasmai pradeyaṃ tviha mātratā tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याधिं च कालं च विभाव्य धीरैर्द्र व्याणि भोज्यानि च तानि तानि सर्वानुपानेषु वरं वदन्ति मैघ्यं यदम्भः शुचिभाजनस्थम्

vyādhiṃ ca kālaṃ ca vibhāvya dhīrairdra vyāṇi bhojyāni ca tāni tāni sarvānupāneṣu varaṃ vadanti maighyaṃ yadambhaḥ śucibhājanastham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकस्य जन्मप्रभृति प्रशस्तं तोयात्मकाः सर्वरसाश्च दृष्टाः सङ्क्षेप एषोऽभिहितोऽनुपानेष्वतः परं विस्तरतोऽभिधास्ये

lokasya janmaprabhṛti praśastaṃ toyātmakāḥ sarvarasāśca dṛṣṭāḥ saṅkṣepa eṣo'bhihito'nupāneṣvataḥ paraṃ vistarato'bhidhāsye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णोदकानुपानं तु स्नेहानामथ शस्यते ऋते भल्लातकस्नेहात् स्नेहात्तौवरकात्तथा

uṣṇodakānupānaṃ tu snehānāmatha śasyate ṛte bhallātakasnehāt snehāttauvarakāttathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुपानं वदन्त्येके तैले यूषाम्लकाञ्जिकम् शीतोदकं माक्षिकस्य पिष्टान्नस्य च सर्वशः

anupānaṃ vadantyeke taile yūṣāmlakāñjikam śītodakaṃ mākṣikasya piṣṭānnasya ca sarvaśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दधिपायसमद्यार्तिविषजुष्टे तथैव च केचित् पिष्टमयस्याहुरनुपानं सुखोदकम्

dadhipāyasamadyārtiviṣajuṣṭe tathaiva ca kecit piṣṭamayasyāhuranupānaṃ sukhodakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पयो मांसरसो वाऽपि शालिमुद्गादिभोजिनाम् युद्धाध्वातपसंतापविषमद्यरुजासु च

payo māṃsaraso vā'pi śālimudgādibhojinām yuddhādhvātapasaṃtāpaviṣamadyarujāsu ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माषादेरनुपानं तु धान्याम्लं दधिमस्तु वा मद्यं मद्योचितानां तु सर्वमांसेषु पूजितम्

māṣāderanupānaṃ tu dhānyāmlaṃ dadhimastu vā madyaṃ madyocitānāṃ tu sarvamāṃseṣu pūjitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अमद्यपानामुदकं फलाम्लं वा प्रशस्यते क्षीरं घर्माध्वभाष्यस्त्रीक्लान्तानाममृतोपमम्

amadyapānāmudakaṃ phalāmlaṃ vā praśasyate kṣīraṃ gharmādhvabhāṣyastrīklāntānāmamṛtopamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुरा कृशानां स्थूलानामनुपानं मधूदकम् निरामयानां चित्रं तु भुक्तमध्ये प्रकीर्तितम्

surā kṛśānāṃ sthūlānāmanupānaṃ madhūdakam nirāmayānāṃ citraṃ tu bhuktamadhye prakīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्धोष्णं मारुते पथ्यं कफे रूक्षोष्णमिष्यते अनुपानं हितं चापि पित्ते मधुरशीतलम्

snigdhoṣṇaṃ mārute pathyaṃ kaphe rūkṣoṣṇamiṣyate anupānaṃ hitaṃ cāpi pitte madhuraśītalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हितं शोणितपित्तिभ्यः क्षीरमिक्षुरसस्तथा अर्कशेलुशिरीषाणामासवास्तु विषार्तिषु

hitaṃ śoṇitapittibhyaḥ kṣīramikṣurasastathā arkaśeluśirīṣāṇāmāsavāstu viṣārtiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः परं तु वर्गाणामनुपानं पृथक् पृथक् प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वेण सर्वेषामेव मे शृणु

ataḥ paraṃ tu vargāṇāmanupānaṃ pṛthak pṛthak pravakṣyāmyanupūrveṇa sarveṣāmeva me śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र पूर्वशस्यजातानां बदराम्लं वैदलानां धान्याम्लं जङ्घालानां धन्वजानां च पिप्पल्यासवः विष्किराणां कोलबदरासवः प्रतुदानां क्षीरवृक्षासवः गुहा-शयानां खर्जूरनालिकेरासवः प्रसहानामश्वगन्धासवः पर्णमृगाणां कृष्णग-न्धासवः बिलेशयानां फलासवः एकशफानां त्रिफलासवः अनेकशफानां खदिरासवः कूलचराणां शङ्गाटककशेरुकासवः कोशवासिनां पादिनां च स एव प्लवानामिक्षुरसासवः नादेयानां मत्स्यानां मृणालासवः सामुद्रा णां मातुलुङ्गासवः अम्लानां फलानां पद्मोत्पलकन्दासवः कषायाणां दाडिमवे-त्रासवः मधुराणां त्रिकटुकयुक्तः खण्डासवः तालफलादीनां धान्याम्लं क-टुकानां दूर्वानलवेत्रासवः पिप्पल्यादीनां श्वदंष्ट्रावसुकासवः कूष्माण्डादीनां दार्वीकरीरासवः चुच्चप्रुभृतीनां लोध्रासवः जीवन्त्यादीनां त्रिफलासवः कु-सुम्भशाकस्य स एव मण्डूकपर्ण्यादीनां महापञ्चमूलासवः तालमस्तकादीनामम्लफलासवः सैन्धवादीनां सुरासव आरनालं च तोयं च सर्वत्रेति

tatra pūrvaśasyajātānāṃ badarāmlaṃ vaidalānāṃ dhānyāmlaṃ jaṅghālānāṃ dhanvajānāṃ ca pippalyāsavaḥ viṣkirāṇāṃ kolabadarāsavaḥ pratudānāṃ kṣīravṛkṣāsavaḥ guhā-śayānāṃ kharjūranālikerāsavaḥ prasahānāmaśvagandhāsavaḥ parṇamṛgāṇāṃ kṛṣṇaga-ndhāsavaḥ bileśayānāṃ phalāsavaḥ ekaśaphānāṃ triphalāsavaḥ anekaśaphānāṃ khadirāsavaḥ kūlacarāṇāṃ śaṅgāṭakakaśerukāsavaḥ kośavāsināṃ pādināṃ ca sa eva plavānāmikṣurasāsavaḥ nādeyānāṃ matsyānāṃ mṛṇālāsavaḥ sāmudrā ṇāṃ mātuluṅgāsavaḥ amlānāṃ phalānāṃ padmotpalakandāsavaḥ kaṣāyāṇāṃ dāḍimave-trāsavaḥ madhurāṇāṃ trikaṭukayuktaḥ khaṇḍāsavaḥ tālaphalādīnāṃ dhānyāmlaṃ ka-ṭukānāṃ dūrvānalavetrāsavaḥ pippalyādīnāṃ śvadaṃṣṭrāvasukāsavaḥ kūṣmāṇḍādīnāṃ dārvīkarīrāsavaḥ cuccaprubhṛtīnāṃ lodhrāsavaḥ jīvantyādīnāṃ triphalāsavaḥ ku-sumbhaśākasya sa eva maṇḍūkaparṇyādīnāṃ mahāpañcamūlāsavaḥ tālamastakādīnāmamlaphalāsavaḥ saindhavādīnāṃ surāsava āranālaṃ ca toyaṃ ca sarvatreti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवन्ति चात्र सर्वेषामनुपानानां माहेन्द्रं तोयमुत्तमम् सात्म्यं वा यस्य यत्तोयं तत्तस्मै हितमुच्यते

bhavanti cātra sarveṣāmanupānānāṃ māhendraṃ toyamuttamam sātmyaṃ vā yasya yattoyaṃ tattasmai hitamucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उष्णं वाते कफे तोयं पित्ते रक्ते च शीतलम् दोषवद्गुरु वा भुक्तमतिमात्रमथापि वा

uṣṇaṃ vāte kaphe toyaṃ pitte rakte ca śītalam doṣavadguru vā bhuktamatimātramathāpi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोक्तेनानुपानेन सुखमन्नं प्रजीर्यति रोचनं बृंहणं वृष्यं दोषसंघातभेदनम्

yathoktenānupānena sukhamannaṃ prajīryati rocanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ doṣasaṃghātabhedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्पणं मार्दवकरं श्रमक्लमहरं सुखम् दीपनं दोषशमनं पिपासाच्छेदनं परम्

tarpaṇaṃ mārdavakaraṃ śramaklamaharaṃ sukham dīpanaṃ doṣaśamanaṃ pipāsācchedanaṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बल्यं वर्णकरं सम्यगनुपानं सदोच्यते तदादौ कर्शयेत्पीतं स्थापयेन्मध्यसेवितम्

balyaṃ varṇakaraṃ samyaganupānaṃ sadocyate tadādau karśayetpītaṃ sthāpayenmadhyasevitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पश्चात्पीतं बृंहयति तस्माद्वीक्ष्य प्रयोजयेत् स्थिरतां गतमक्लिन्नमन्नमद्र वपायिनाम्

paścātpītaṃ bṛṃhayati tasmādvīkṣya prayojayet sthiratāṃ gatamaklinnamannamadra vapāyinām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवत्याबाधजननमनुपानमतः पिबेत् न पिबेच्छ्वासकासार्तो रोगे चाप्यूर्ध्वजत्रुगे

bhavatyābādhajananamanupānamataḥ pibet na pibecchvāsakāsārto roge cāpyūrdhvajatruge

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षतोरस्कः प्रसेकी च यस्य चोपहतः स्वरः पीत्वाऽध्वभाष्याध्ययनगेयस्वप्नान्न शीलयेत्

kṣatoraskaḥ prasekī ca yasya copahataḥ svaraḥ pītvā'dhvabhāṣyādhyayanageyasvapnānna śīlayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रदूष्यामाशयं तद्धि तस्य कण्ठोरसि स्थितम् स्यन्दाग्निसादच्छर्द्यादीनामयाञ्जनयेद्बहून्

pradūṣyāmāśayaṃ taddhi tasya kaṇṭhorasi sthitam syandāgnisādacchardyādīnāmayāñjanayedbahūn

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुलाघवचिन्तेयं स्वभावं नातिवर्तते तथा संस्कारमात्रान्नकालांश्चाप्युत्तरोत्तरम्

gurulāghavacinteyaṃ svabhāvaṃ nātivartate tathā saṃskāramātrānnakālāṃścāpyuttarottaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्दकर्मानलारोग्याः सुकुमाराः सुखोचिताः जन्तवो ये तु तेषां हि चिन्तेयं परिकीर्त्यते

mandakarmānalārogyāḥ sukumārāḥ sukhocitāḥ jantavo ye tu teṣāṃ hi cinteyaṃ parikīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बलिनः खरभक्ष्या ये ये च दीप्ताग्नयो नराः कर्मनित्याश्च ये तेषां नावश्यं परिकीर्त्यते

balinaḥ kharabhakṣyā ye ye ca dīptāgnayo narāḥ karmanityāśca ye teṣāṃ nāvaśyaṃ parikīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इत्यनुपानवर्गः अथाहारविधिं वत्स विस्तरेणाखिलं शृणु आप्तास्थितमसंकीर्णं शुचि कार्यं महानसम्

ityanupānavargaḥ athāhāravidhiṃ vatsa vistareṇākhilaṃ śṛṇu āptāsthitamasaṃkīrṇaṃ śuci kāryaṃ mahānasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्राप्तैर्गुणसंपन्नं भक्ष्यमन्नं सुसंस्कृतम् शुचौ देशे सुसंगुप्तं समुपस्थापयेद्भिषक्

tatrāptairguṇasaṃpannaṃ bhakṣyamannaṃ susaṃskṛtam śucau deśe susaṃguptaṃ samupasthāpayedbhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विषघ्नैरगदैः स्पृष्टं प्रोक्षितं व्यजनोदकैः सिद्धैर्मन्त्रैर्हतविषं सिद्धमन्नं निवेदयेत्

viṣaghnairagadaiḥ spṛṣṭaṃ prokṣitaṃ vyajanodakaiḥ siddhairmantrairhataviṣaṃ siddhamannaṃ nivedayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चुच्चूयूथिकातरुणीजीवन्तीबिम्बीतिकानदीन्दिई!भिल्ला तकच्छगलान्त्रीवृक्षादनीफञ्जीशाल्मलीशेलुवनस्पतिप्र सवशणकर्बुदारकोविदारप्रभृतीनि

cuccūyūthikātaruṇījīvantībimbītikānadīndiī!bhillā takacchagalāntrīvṛkṣādanīphañjīśālmalīśeluvanaspatipra savaśaṇakarbudārakovidāraprabhṛtīni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलानि सर्वभक्ष्यांश्च प्रदद्याद्वै दलेषु तु परिशुष्कप्रदिग्धानि सौवर्णेषु प्रकल्पयेत्

phalāni sarvabhakṣyāṃśca pradadyādvai daleṣu tu pariśuṣkapradigdhāni sauvarṇeṣu prakalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रद्र वाणि रसांश्चैव राजतेषूपहारयेत् कट्वराणि खडांश्चैव सर्वाञ्छैलेषु दापयेत्

pradra vāṇi rasāṃścaiva rājateṣūpahārayet kaṭvarāṇi khaḍāṃścaiva sarvāñchaileṣu dāpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दद्यात्ताम्रमये पात्रे सुशीतं सुशृतं पयः पानीयं पानकं मद्यं मृन्मयेषु प्रदापयेत्

dadyāttāmramaye pātre suśītaṃ suśṛtaṃ payaḥ pānīyaṃ pānakaṃ madyaṃ mṛnmayeṣu pradāpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काचस्फटिकपात्रेषु शीतलेषु शुभेषु च दद्याद्वैदूर्यचित्रेषु रागषाडवसट्टकान्

kācasphaṭikapātreṣu śītaleṣu śubheṣu ca dadyādvaidūryacitreṣu rāgaṣāḍavasaṭṭakān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरस्ताद्विमले पात्रे सुविस्तीर्णे मनोरमे सूदः सूपौदनं दद्यात् प्रदेहांश्च सुसंस्कृतान्

purastādvimale pātre suvistīrṇe manorame sūdaḥ sūpaudanaṃ dadyāt pradehāṃśca susaṃskṛtān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलानि सर्वभक्ष्यांश्च परिशुष्काणि यानि च तानि दक्षिणपार्श्वे तु भुञ्जानस्योपकल्पयेत्

phalāni sarvabhakṣyāṃśca pariśuṣkāṇi yāni ca tāni dakṣiṇapārśve tu bhuñjānasyopakalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रद्र वाणि रसांश्चैव पानीयं पानकं पयः खडान् यूषांश्च पेयांश्च सव्ये पार्श्वे प्रदापयेत्

pradra vāṇi rasāṃścaiva pānīyaṃ pānakaṃ payaḥ khaḍān yūṣāṃśca peyāṃśca savye pārśve pradāpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वान् गुडविकारांश्च रागषाडवसट्टकान् पुरस्तात् स्थापयेत् प्राज्ञो द्वयोरपि च मध्यतः

sarvān guḍavikārāṃśca rāgaṣāḍavasaṭṭakān purastāt sthāpayet prājño dvayorapi ca madhyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं विज्ञाय मतिमान् भोजनस्योपकल्पनाम् भोक्तारं विजने रम्ये निःसंपाते शुभे शुचौ

evaṃ vijñāya matimān bhojanasyopakalpanām bhoktāraṃ vijane ramye niḥsaṃpāte śubhe śucau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुगन्धपुष्परचिते समे देशे च भोजयेत् विशिष्टमिष्टसंस्कारैः पथ्यैरिष्टै रसादिभिः

sugandhapuṣparacite same deśe ca bhojayet viśiṣṭamiṣṭasaṃskāraiḥ pathyairiṣṭai rasādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मृणालबिसशालूककन्देक्षुप्रभृतीनि च पूर्वं योज्यानि भिषजा न तु भुक्ते कदाचन

mṛṇālabisaśālūkakandekṣuprabhṛtīni ca pūrvaṃ yojyāni bhiṣajā na tu bhukte kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखमुच्चैः समासीनः समदेहोऽन्नतत्परः काले सात्म्यं लघु स्निग्धमुष्णं क्षिप्रं द्र वोत्तरम्

sukhamuccaiḥ samāsīnaḥ samadeho'nnatatparaḥ kāle sātmyaṃ laghu snigdhamuṣṇaṃ kṣipraṃ dra vottaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बुभुक्षितोऽन्नमश्नीयान्मात्रावद्विदितागमः काले प्रीणयते भुक्तं सात्म्यमन्नं न बाधते

bubhukṣito'nnamaśnīyānmātrāvadviditāgamaḥ kāle prīṇayate bhuktaṃ sātmyamannaṃ na bādhate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लघु शीघ्रं व्रजेत् पाकं स्निग्धोष्णं बलवह्निदम् क्षिप्रं भुक्तं समं पाकं यात्यदोषं द्र वोत्तरम्

laghu śīghraṃ vrajet pākaṃ snigdhoṣṇaṃ balavahnidam kṣipraṃ bhuktaṃ samaṃ pākaṃ yātyadoṣaṃ dra vottaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुखं जीर्यति मात्रावद्धातुसाम्यं करोति च अतीवायतयामास्तु क्षपा येष्वृतुषु स्मृताः

sukhaṃ jīryati mātrāvaddhātusāmyaṃ karoti ca atīvāyatayāmāstu kṣapā yeṣvṛtuṣu smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषु तत्प्रत्यनीकाढ्यं भुज्जीत प्रातरेव तु येषु चापि भवेयुश्च दिवसा भृशमायताः

teṣu tatpratyanīkāḍhyaṃ bhujjīta prātareva tu yeṣu cāpi bhaveyuśca divasā bhṛśamāyatāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषु तत्कालविहितमपराह्णे प्रशस्यते रजन्यो दिवसाश्चैव येषु चापि समाः स्मृताः

teṣu tatkālavihitamaparāhṇe praśasyate rajanyo divasāścaiva yeṣu cāpi samāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वा सममहोरात्रं तेषु भुञ्जीत भोजनम् नाप्राप्तातीतकालं वा हीनाधिकमथापि वा

kṛtvā samamahorātraṃ teṣu bhuñjīta bhojanam nāprāptātītakālaṃ vā hīnādhikamathāpi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अप्राप्तकालं भुञ्जानः शरीरे ह्यलघौ नरः तांस्तान् व्याधीनवाप्नोति मरणं वा नियच्छति

aprāptakālaṃ bhuñjānaḥ śarīre hyalaghau naraḥ tāṃstān vyādhīnavāpnoti maraṇaṃ vā niyacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतीतकालं भुञ्जानो वायुनोपहतेऽनले कृच्छ्राद्विपच्यते भुक्तं द्वितीयं च न काङ्क्षति

atītakālaṃ bhuñjāno vāyunopahate'nale kṛcchrādvipacyate bhuktaṃ dvitīyaṃ ca na kāṅkṣati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हीनमात्रमसंतोषं करोति च बलक्षयम् आलस्यगौरवाटोपसादांश्च कुरुतेऽधिकम्

hīnamātramasaṃtoṣaṃ karoti ca balakṣayam ālasyagauravāṭopasādāṃśca kurute'dhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मात् सुसंस्कृतं युक्त्या दोषैरेतैर्विवर्जितम् यथोक्तगुणसंपन्नमुपसेवेत भोजनम्

tasmāt susaṃskṛtaṃ yuktyā doṣairetairvivarjitam yathoktaguṇasaṃpannamupaseveta bhojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभज्य दोषकालादीन् कालयोरुभयोरपि अचोक्षं दुष्टमुत्सृष्टं पाषाणतृणलोष्टवत्

vibhajya doṣakālādīn kālayorubhayorapi acokṣaṃ duṣṭamutsṛṣṭaṃ pāṣāṇatṛṇaloṣṭavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विष्टं व्युषितमस्वादु पूति चान्नं विवर्जयेत् चिरसिद्धं स्थिरं शीतमन्नमुष्णीकृतं पुनः

dviṣṭaṃ vyuṣitamasvādu pūti cānnaṃ vivarjayet cirasiddhaṃ sthiraṃ śītamannamuṣṇīkṛtaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अशान्तमुपदग्धं च तथा स्वादु न लक्ष्यते यद्यत् स्वादुरतं तत्तद्विदध्यादुत्तरोत्तरम्

aśāntamupadagdhaṃ ca tathā svādu na lakṣyate yadyat svādurataṃ tattadvidadhyāduttarottaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रक्षालयेदद्भिरास्यं भुञ्जानस्य मुहुर्मुहुः विशुद्धे रसने तस्य रोचतेऽन्नमपूर्ववत्

prakṣālayedadbhirāsyaṃ bhuñjānasya muhurmuhuḥ viśuddhe rasane tasya rocate'nnamapūrvavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वादुना तस्य रसनं प्रथमेनातितर्पितम् न तथा स्वादयेदन्यत्तस्मात् प्रक्षाल्यमन्तरा

svādunā tasya rasanaṃ prathamenātitarpitam na tathā svādayedanyattasmāt prakṣālyamantarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौमनस्यं बलं पुष्टिमुत्साहं हर्षणं सुखम् स्वादु संजनयत्यन्नमस्वादु च विपर्ययम्

saumanasyaṃ balaṃ puṣṭimutsāhaṃ harṣaṇaṃ sukham svādu saṃjanayatyannamasvādu ca viparyayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुक्त्वाऽपि यत् प्रार्थयते भूयस्तत् स्वादु भोजनम् अशितश्चोदकं युक्त्या भुञ्जानश्चान्तरा पिबेत्

bhuktvā'pi yat prārthayate bhūyastat svādu bhojanam aśitaścodakaṃ yuktyā bhuñjānaścāntarā pibet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्तान्तरगतं चान्नं शोधनेनाहरेच्छनैः कुर्यादनिर्हृतं तद्धि मुखस्यानिष्टगन्धताम्

dantāntaragataṃ cānnaṃ śodhanenāharecchanaiḥ kuryādanirhṛtaṃ taddhi mukhasyāniṣṭagandhatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जीर्णेऽन्ने वर्धते वायुर्विदग्धे पित्तमेव तु भुक्तमात्रे कफश्चापि तस्माद्भुक्तेरितं कफम्

jīrṇe'nne vardhate vāyurvidagdhe pittameva tu bhuktamātre kaphaścāpi tasmādbhukteritaṃ kapham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धूमेनापोह्य हृद्यैर्वा कषायकटुतिक्तकैः पूगकङ्कोलकर्पूरलवङ्गसुमनःफलैः

dhūmenāpohya hṛdyairvā kaṣāyakaṭutiktakaiḥ pūgakaṅkolakarpūralavaṅgasumanaḥphalaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलैः कटुकषायैर्वा मुखवैशद्यकारकैः ताम्बूलपत्रसहितैः सुगन्धैर्वा विचक्षणः

phalaiḥ kaṭukaṣāyairvā mukhavaiśadyakārakaiḥ tāmbūlapatrasahitaiḥ sugandhairvā vicakṣaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.