Suśruta-saṃhitā 2.13

अथातः क्षुद्र रोगाणां निदानं व्याख्यास्यामः

athātaḥ kṣudra rogāṇāṃ nidānaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समासेन चतुश्चत्वारिंशत् क्षुद्र रोगा भवन्ति तद्यथा अजगल्लिका यवप्रख्या अन्धालजी विवृता कच्छपिका वल्मीकं इन्द्र वृद्धा पनसिका पाषाणगर्दभः जालगर्दभः कक्षा विस्फोरकः अग्निरोहिणी चिप्पं कुनखः अनुशयी विदा-रिका शर्करार्बुदं पामा विचर्चिका रकसा पाददारिका कदरं अलसेन्द्र लुप्तौ दारुणकः अरुंषिका पलितं मसूरिका यौवनपिडका पद्मिनीकण्टकः जतुम-णिः मशकः चर्मकीलः तिलकालकः न्यच्छं व्यङ्गः परिवर्तिका अवपाटिका निरुद्धप्रकश् संनिरुद्ध गुदः अहिपूतनं वृषणकच्छ्रः गुदभ्रंशश्चेति

samāsena catuścatvāriṃśat kṣudra rogā bhavanti tadyathā ajagallikā yavaprakhyā andhālajī vivṛtā kacchapikā valmīkaṃ indra vṛddhā panasikā pāṣāṇagardabhaḥ jālagardabhaḥ kakṣā visphorakaḥ agnirohiṇī cippaṃ kunakhaḥ anuśayī vidā-rikā śarkarārbudaṃ pāmā vicarcikā rakasā pādadārikā kadaraṃ alasendra luptau dāruṇakaḥ aruṃṣikā palitaṃ masūrikā yauvanapiḍakā padminīkaṇṭakaḥ jatuma-ṇiḥ maśakaḥ carmakīlaḥ tilakālakaḥ nyacchaṃ vyaṅgaḥ parivartikā avapāṭikā niruddhaprakaś saṃniruddha gudaḥ ahipūtanaṃ vṛṣaṇakacchraḥ gudabhraṃśaśceti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्निग्धा सवर्णा ग्रथिता नीरुजा मुद्गसन्निभा कफवातोत्थिता ज्ञेया बालानामजगल्लिका

snigdhā savarṇā grathitā nīrujā mudgasannibhā kaphavātotthitā jñeyā bālānāmajagallikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यवाकारा सुकठिना ग्रथिता मांससंश्रिता पिडका श्लेष्मवाताभ्यां यवप्रख्येति सोच्यते

yavākārā sukaṭhinā grathitā māṃsasaṃśritā piḍakā śleṣmavātābhyāṃ yavaprakhyeti socyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

घनामवक्त्रां पिडकामुन्नतां परिमण्डलाम् अन्धालजीमल्पपूयां तां विद्यात् कफवातजाम्

ghanāmavaktrāṃ piḍakāmunnatāṃ parimaṇḍalām andhālajīmalpapūyāṃ tāṃ vidyāt kaphavātajām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवृतास्यां महादाहां पक्वोदुम्बरसन्निभाम् विवृतामिति तां विद्यात् पित्तोत्थां परिमण्डलाम्

vivṛtāsyāṃ mahādāhāṃ pakvodumbarasannibhām vivṛtāmiti tāṃ vidyāt pittotthāṃ parimaṇḍalām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रथिताः पञ्च वा षड्वा दारुणाः कच्छपोन्नताः कफानिलाभ्यां पिडका ज्ञेया कच्छपिका बुधैः

grathitāḥ pañca vā ṣaḍvā dāruṇāḥ kacchaponnatāḥ kaphānilābhyāṃ piḍakā jñeyā kacchapikā budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पाणिपादतले सन्धौ ग्रीवायामूर्ध्वजत्रुणि ग्रन्थिर्वल्मीकवद्यस्तु शनैः समुपचीयते

pāṇipādatale sandhau grīvāyāmūrdhvajatruṇi granthirvalmīkavadyastu śanaiḥ samupacīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तोदक्लेदपरीदाहकण्डूमद्भिर्मुखैर्वृतः व्याधिर्वल्मीक इत्येष कफपित्तानिलोद्भवः

todakledaparīdāhakaṇḍūmadbhirmukhairvṛtaḥ vyādhirvalmīka ityeṣa kaphapittānilodbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्मपुष्करवन्मध्ये पिडकाभिः समाचिताम् इन्द्र वृद्धां तु तां विद्याद्वातपित्तोत्थितां भिषक्

padmapuṣkaravanmadhye piḍakābhiḥ samācitām indra vṛddhāṃ tu tāṃ vidyādvātapittotthitāṃ bhiṣak

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मण्डलं वृत्तमुत्सन्नं सरक्तं पिडकाचितम् रुजाकरीं गर्दभिकां तां विद्याद्वातपित्तजाम् कर्णौ परि समन्ताद्वा पृष्ठे वा पिडकोग्ररुक् शालूकवत्पनसिकां तां विद्याच्छ्लेष्मवातजाम्

maṇḍalaṃ vṛttamutsannaṃ saraktaṃ piḍakācitam rujākarīṃ gardabhikāṃ tāṃ vidyādvātapittajām karṇau pari samantādvā pṛṣṭhe vā piḍakograruk śālūkavatpanasikāṃ tāṃ vidyācchleṣmavātajām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हनुसन्धौ समुद्भूतं शोफमल्परुजं स्थिरम् पाषाणगर्दभं विद्याद्बलासपवनात्मकम्

hanusandhau samudbhūtaṃ śophamalparujaṃ sthiram pāṣāṇagardabhaṃ vidyādbalāsapavanātmakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विसर्पवत् सर्पति योदाहज्वरकरस्तनुः अपाकः श्वयथुः पित्तात् स ज्ञेयो जालगर्दभः

visarpavat sarpati yodāhajvarakarastanuḥ apākaḥ śvayathuḥ pittāt sa jñeyo jālagardabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिडिकामुत्तमाङ्गस्थां वृत्तामुग्ररुजाज्वराम् सर्वात्मकां सर्वलिङ्गां जानीयादिरिवेल्लिकाम्

piḍikāmuttamāṅgasthāṃ vṛttāmugrarujājvarām sarvātmakāṃ sarvaliṅgāṃ jānīyādirivellikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाहुपार्श्वांसकक्षासु कृष्णस्फोटां सवेदनाम् पित्तप्रकोपसंभूतां कक्षामिति विनिर्दिशेत्

bāhupārśvāṃsakakṣāsu kṛṣṇasphoṭāṃ savedanām pittaprakopasaṃbhūtāṃ kakṣāmiti vinirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकामेवंविधां दृष्ट्वा पिटिकां स्फोटसन्निभाम् त्वग्गतां पित्तकोपेन गन्धनामां प्रचक्षते

ekāmevaṃvidhāṃ dṛṣṭvā piṭikāṃ sphoṭasannibhām tvaggatāṃ pittakopena gandhanāmāṃ pracakṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अग्निदग्धनिभाः स्फोटाः सज्वराः पित्तरक्ततः क्वचित् सर्वत्र वा देहे स्मृता विस्फोटका इति

agnidagdhanibhāḥ sphoṭāḥ sajvarāḥ pittaraktataḥ kvacit sarvatra vā dehe smṛtā visphoṭakā iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कक्षाभागेषु ये स्फोटा जायन्ते मांसदारुरिणिआः! अन्तर्दाहज्वरकरा दीप्तपावकसन्निभाः

kakṣābhāgeṣu ye sphoṭā jāyante māṃsadāruriṇiāḥ! antardāhajvarakarā dīptapāvakasannibhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्ताहाद्वा दशाहाद्वा पक्षाद्वा घ्नन्ति मानवम् तामग्निरोहिणीं विद्यादसाध्यां सन्निपाततः

saptāhādvā daśāhādvā pakṣādvā ghnanti mānavam tāmagnirohiṇīṃ vidyādasādhyāṃ sannipātataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नखमांसमधिष्ठाय पित्तं वातश्च वेदनाम् करोति दाहपाकौ च तं व्याधिं चिप्पमादिशेत्

nakhamāṃsamadhiṣṭhāya pittaṃ vātaśca vedanām karoti dāhapākau ca taṃ vyādhiṃ cippamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदेवाक्षतरोगाख्यं तथोपनखमित्यपि अभिघातात् प्रदुष्टो यो नखो रूक्षोऽसितः खरः

tadevākṣatarogākhyaṃ tathopanakhamityapi abhighātāt praduṣṭo yo nakho rūkṣo'sitaḥ kharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवेत्तं कुनखं विद्यात् कुलीनमिति संज्ञितम् गम्भीरामल्पसंरम्भां सवर्णामुपरिस्थिताम्

bhavettaṃ kunakhaṃ vidyāt kulīnamiti saṃjñitam gambhīrāmalpasaṃrambhāṃ savarṇāmuparisthitām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफादन्तःप्रपाकां तां विद्यादनुशयीं भिषक् विदारीकन्दवद्वृत्तां कक्षावङ्क्षणसन्धिषु

kaphādantaḥprapākāṃ tāṃ vidyādanuśayīṃ bhiṣak vidārīkandavadvṛttāṃ kakṣāvaṅkṣaṇasandhiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तां विदारिकां विद्यात् सर्वजां सर्वलक्षणाम् प्राप्य मांससिरास्नायु श्लेष्मा मेदस्तथाऽनिलः

raktāṃ vidārikāṃ vidyāt sarvajāṃ sarvalakṣaṇām prāpya māṃsasirāsnāyu śleṣmā medastathā'nilaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रन्थिं कुर्वन्ति भिन्नोऽसौ मधुसर्पिर्वसानिभम् स्रवत्यास्रावमत्यर्थं तत्र वृद्धिं गतोऽनिलः

granthiṃ kurvanti bhinno'sau madhusarpirvasānibham sravatyāsrāvamatyarthaṃ tatra vṛddhiṃ gato'nilaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मांसं विशोष्य ग्रथितां शर्करां जनयेत् पुनः दुर्गन्धं क्लिन्नमत्यर्थं नानावर्णं ततः सिराः

māṃsaṃ viśoṣya grathitāṃ śarkarāṃ janayet punaḥ durgandhaṃ klinnamatyarthaṃ nānāvarṇaṃ tataḥ sirāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्रवन्ति सहसा रक्तं तद्विद्याच्छर्करार्बुदम् पामाविचर्च्यौ कुष्ठेषु रकसा च प्रकीर्तिता

sravanti sahasā raktaṃ tadvidyāccharkarārbudam pāmāvicarcyau kuṣṭheṣu rakasā ca prakīrtitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिक्रमणशीलस्य वायुरत्यर्थरूक्षयोः पादयोः कुरुते दारीं सरुजां तलसंश्रितः

parikramaṇaśīlasya vāyuratyartharūkṣayoḥ pādayoḥ kurute dārīṃ sarujāṃ talasaṃśritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शर्करोन्मथिते पादे क्षते वा कण्टकादिभिः मेदोरक्तानुगैश्चैव दोषैर्वा जायते नृणाम्

śarkaronmathite pāde kṣate vā kaṇṭakādibhiḥ medoraktānugaiścaiva doṣairvā jāyate nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकीलकठिनो ग्रन्थिर्निम्नमध्योन्नतोऽपि वा कोलमात्रः सरुक् स्रावी जायते कदरस्तु सः

sakīlakaṭhino granthirnimnamadhyonnato'pi vā kolamātraḥ saruk srāvī jāyate kadarastu saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्लिन्नाङ्गुल्यन्तरौ पादौ कण्डूदाहरुगन्वितौ दुष्टकर्दमसंस्पर्शादलसं तं विनिर्दिशेत्

klinnāṅgulyantarau pādau kaṇḍūdāharuganvitau duṣṭakardamasaṃsparśādalasaṃ taṃ vinirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रोमकूपानुगं पित्तं वातेन सह मूर्च्छितम् प्रच्यावयति रोमाणि ततः श्लेष्मा सशोणितः

romakūpānugaṃ pittaṃ vātena saha mūrcchitam pracyāvayati romāṇi tataḥ śleṣmā saśoṇitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुणद्धि रोमकूपांस्तु ततोऽन्येषामसंभवः तदिन्द्र लुप्तं खालित्यं रुज्येति च विभाव्यते

ruṇaddhi romakūpāṃstu tato'nyeṣāmasaṃbhavaḥ tadindra luptaṃ khālityaṃ rujyeti ca vibhāvyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दारुणा कण्डुरा रूक्षा केशभूमिः प्रपाट्यते कफवातप्रकोपेण विद्याद्दारुणकं तु तम्

dāruṇā kaṇḍurā rūkṣā keśabhūmiḥ prapāṭyate kaphavātaprakopeṇa vidyāddāruṇakaṃ tu tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अरूंषि बहुवक्त्राणि बहुक्लेदीनि मूर्धनि कफासृक्कृमिकोपेन नृणां विद्यादरुंषिकाम्

arūṃṣi bahuvaktrāṇi bahukledīni mūrdhani kaphāsṛkkṛmikopena nṛṇāṃ vidyādaruṃṣikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रोधशोकश्रमकृतं शरीरोष्मा शिरोगतः पित्तं च केशान् पचति पलितं तेन जायते

krodhaśokaśramakṛtaṃ śarīroṣmā śirogataḥ pittaṃ ca keśān pacati palitaṃ tena jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाहज्वररुजावन्तस्ताम्राः स्फोटाः सपीतकाः गात्रेषु वदने चान्तर्विज्ञेयास्ता मसूरिकाः

dāhajvararujāvantastāmrāḥ sphoṭāḥ sapītakāḥ gātreṣu vadane cāntarvijñeyāstā masūrikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शाल्मलीकण्टकप्रख्याः कफमारुतशोणितैः जायन्ते पिडका यूनां वक्त्रे या मुखदूषिकाः

śālmalīkaṇṭakaprakhyāḥ kaphamārutaśoṇitaiḥ jāyante piḍakā yūnāṃ vaktre yā mukhadūṣikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्टकैराचितं वृत्तं कण्डूमत् पाण्डुमण्डलम् पद्मिनीकण्टकप्रख्यैस्तदाख्यं कफवातजम्

kaṇṭakairācitaṃ vṛttaṃ kaṇḍūmat pāṇḍumaṇḍalam padminīkaṇṭakaprakhyaistadākhyaṃ kaphavātajam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीरुजं सममुत्सन्नं मण्डलं कफरक्तजम् सहजं रक्तमीषच्च श्लक्ष्णं जतुमणिं विदुः

nīrujaṃ samamutsannaṃ maṇḍalaṃ kapharaktajam sahajaṃ raktamīṣacca ślakṣṇaṃ jatumaṇiṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवेदनं स्थिरं चैव यस्य गात्रेषु दृश्यते माषवत्कृष्णमुत्सन्नमनिलान्मषकं वदेत्

avedanaṃ sthiraṃ caiva yasya gātreṣu dṛśyate māṣavatkṛṣṇamutsannamanilānmaṣakaṃ vadet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णानि तिलमात्राणि नीरुजानि समानि च वातपित्तकफोच्छोषात्तान् विद्यात्तिलकालकान्

kṛṣṇāni tilamātrāṇi nīrujāni samāni ca vātapittakaphocchoṣāttān vidyāttilakālakān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मण्डलं महदल्पं वा श्यामं वा यदि वा सितम् सहजं नीरुजं गात्रे न्यच्छमित्यभिधीयते

maṇḍalaṃ mahadalpaṃ vā śyāmaṃ vā yadi vā sitam sahajaṃ nīrujaṃ gātre nyacchamityabhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समुत्थाननिदानाभ्यां चर्मकीलं प्रकीर्तितम् क्रोधायासप्रकुपितो वायुः पित्तेन संयुतः

samutthānanidānābhyāṃ carmakīlaṃ prakīrtitam krodhāyāsaprakupito vāyuḥ pittena saṃyutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहसा मुखमागत्य मण्डलं विसृजत्यतः नीरुजं तनुकं श्यावं मुखे व्यङ्गं तमादिशेत्

sahasā mukhamāgatya maṇḍalaṃ visṛjatyataḥ nīrujaṃ tanukaṃ śyāvaṃ mukhe vyaṅgaṃ tamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृष्णमेवंगुणं गात्रे मुखे वा नीलिकां विदुः मर्दनात् पीडनाच्चाति तथैवाप्यभिघाततः मेढ्रचर्म यदा वायुर्भजते सर्वतश्चरः

kṛṣṇamevaṃguṇaṃ gātre mukhe vā nīlikāṃ viduḥ mardanāt pīḍanāccāti tathaivāpyabhighātataḥ meḍhracarma yadā vāyurbhajate sarvataścaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा वातोपसृष्टं तु चर्म प्रतिनिवर्तते मणेरधस्तात् कोशश्च ग्रन्थिरूपेण लम्बते

tadā vātopasṛṣṭaṃ tu carma pratinivartate maṇeradhastāt kośaśca granthirūpeṇa lambate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सवेदनः सदाहश्चपाकं च व्रजति क्वचित् मारुतागन्तुसंभूतां विद्यात्तां परिवर्तिकाम्

savedanaḥ sadāhaścapākaṃ ca vrajati kvacit mārutāgantusaṃbhūtāṃ vidyāttāṃ parivartikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सकण्डूः कठिना चापि सैव श्लेष्मसमुत्थिता अल्पीयःखां यदा हर्षाद्बालां गच्छेत् स्त्रियंनरः

sakaṇḍūḥ kaṭhinā cāpi saiva śleṣmasamutthitā alpīyaḥkhāṃ yadā harṣādbālāṃ gacchet striyaṃnaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हस्ताभिघातादथवा चर्मण्युद्वर्तिते बलात् मर्दनात्पीडनाद्वाऽपि शुक्रवेगविघाततः

hastābhighātādathavā carmaṇyudvartite balāt mardanātpīḍanādvā'pi śukravegavighātataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्यावपाट्यते चर्म तां विद्यादवपाटिकाम् वातोपसृष्टमेवं तु चर्म संश्रयते मणिम्

yasyāvapāṭyate carma tāṃ vidyādavapāṭikām vātopasṛṣṭamevaṃ tu carma saṃśrayate maṇim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मणिश्चर्मोपनद्धस्तु मूत्रस्रोतो रुणद्धि च निरुद्धप्रकशे तस्मिन्मन्दधारमवेदनम्

maṇiścarmopanaddhastu mūtrasroto ruṇaddhi ca niruddhaprakaśe tasminmandadhāramavedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मूत्रं प्रवर्तते जन्तोर्मणिर्न च विदीर्यते निरुद्धप्रकशं विद्याद्दुरूढां चावपाटिकाम्

mūtraṃ pravartate jantormaṇirna ca vidīryate niruddhaprakaśaṃ vidyāddurūḍhāṃ cāvapāṭikām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेगसंधारणाद्वायुर्विहतो गुदमाश्रितः निरुणद्धि महत्स्रोतः सूक्ष्मद्वारं करोति च

vegasaṃdhāraṇādvāyurvihato gudamāśritaḥ niruṇaddhi mahatsrotaḥ sūkṣmadvāraṃ karoti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मार्गस्य सौक्ष्म्यात् कृच्छ्रेण पुरीषं तस्य गच्छति सन्निरुद्धगुदं व्याधिमेनं विद्यात् सुदुस्तरम्

mārgasya saukṣmyāt kṛcchreṇa purīṣaṃ tasya gacchati sanniruddhagudaṃ vyādhimenaṃ vidyāt sudustaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शकृन्मूत्रसमायुक्तेऽधौतेऽपाने शिशोर्भवेत् स्विन्नस्यास्नाप्यमानस्य कण्डू रक्तकफोद्भवा

śakṛnmūtrasamāyukte'dhaute'pāne śiśorbhavet svinnasyāsnāpyamānasya kaṇḍū raktakaphodbhavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कण्डूयनात्ततः क्षिप्रं स्फोटाः स्रावश्च जायते एकीभूतं व्रणैर्घोरं तं विद्यादहिपूतनम्

kaṇḍūyanāttataḥ kṣipraṃ sphoṭāḥ srāvaśca jāyate ekībhūtaṃ vraṇairghoraṃ taṃ vidyādahipūtanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नानोत्सादनहीनस्य मलो वृषणसंश्रितः यदा प्रक्लिद्यते स्वेदात् कण्डूं संजनयेत्तदा

snānotsādanahīnasya malo vṛṣaṇasaṃśritaḥ yadā praklidyate svedāt kaṇḍūṃ saṃjanayettadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र कण्डूयनात् क्षिप्रं स्फोटाः स्रावश्च जायते प्राहुर्वृषणकच्छूं तां श्लेष्मरक्तप्रकोपजाम्

tatra kaṇḍūyanāt kṣipraṃ sphoṭāḥ srāvaśca jāyate prāhurvṛṣaṇakacchūṃ tāṃ śleṣmaraktaprakopajām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवाहणातिसाराभ्यां निर्गच्छति गुदं बहिः रूक्षदुर्बलदेहस्य तं गुदभ्रंशमादिशेत्

pravāhaṇātisārābhyāṃ nirgacchati gudaṃ bahiḥ rūkṣadurbaladehasya taṃ gudabhraṃśamādiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.