Suśruta-saṃhitā 4.29

अथातः स्वभावव्याधिप्रतिषेधनीयं रसायनं व्याख्यास्यामः

athātaḥ svabhāvavyādhipratiṣedhanīyaṃ rasāyanaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ब्रह्मादयोऽसृजन् पूर्वममृतं सोमसंज्ञितम् जरामृत्युविनाशाय विधानं तस्य वक्ष्यते

brahmādayo'sṛjan pūrvamamṛtaṃ somasaṃjñitam jarāmṛtyuvināśāya vidhānaṃ tasya vakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक एव खलु भगवान् सोमः स्थान नामाकृतिवीर्यविशेषैश्चतुर्विंशतिधा भिद्यते

eka eva khalu bhagavān somaḥ sthāna nāmākṛtivīryaviśeṣaiścaturviṃśatidhā bhidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्यथा अंशुमान् मुञ्जवांश्चैव चन्द्र मा रजतप्रभः दूर्वासोमः कनीयांश्च श्वेताक्षः कनकप्रभः

tadyathā aṃśumān muñjavāṃścaiva candra mā rajataprabhaḥ dūrvāsomaḥ kanīyāṃśca śvetākṣaḥ kanakaprabhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतानवांस्तालवृन्तः करवीरॐऽशवानपि स्वयंप्रभो महासोमो यश्चापि गरुडाहृतः

pratānavāṃstālavṛntaḥ karavīraoṃ'śavānapi svayaṃprabho mahāsomo yaścāpi garuḍāhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गायत्रस्त्रैष्टुभः पाङ्क्तो जागतः शाक्वरस्तथा अग्निष्टोमो रैवतश्च यथोक्त इति संज्ञितः

gāyatrastraiṣṭubhaḥ pāṅkto jāgataḥ śākvarastathā agniṣṭomo raivataśca yathokta iti saṃjñitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गायत्र्! या त्रिपदा युक्तो यश्चोडुपतिरुच्यते एते सोमाः समाख्याता वेदोक्तैर्नामभिः शुभैः

gāyatr! yā tripadā yukto yaścoḍupatirucyate ete somāḥ samākhyātā vedoktairnāmabhiḥ śubhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषामेव चैतेषामेको विधिरुपासने सर्वे तुल्यगुणाश्चैव विधानं तेषु वक्ष्यते

sarveṣāmeva caiteṣāmeko vidhirupāsane sarve tulyaguṇāścaiva vidhānaṃ teṣu vakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतोऽन्यतमं सोममुपयुयुक्षुः सर्वोपकरणपरिचारकोपेतः प्रशस्ते देशे त्रिवृत-मागारं कारयित्वा हृतदोषः प्रतिसंसृष्टभक्तः प्रशस्तेषु तिथिकरणमु हूर्तनक्ष-त्रेषु अंशुमन्तमादायाध्वरकल्पेनाहृतमभिषुतमभिहुतं चान्तरागारे कृतमङ्गल-स्वस्तिवाचनः सोमकन्दं सुवर्णसूच्या विदार्य पयो गृह्णीयात् सौवर्णे राजते वा पात्रेऽञ्जलिमात्रं ततः सकृदेवोपयुञ्जीत नास्वादयन् तत उपस्पृश्य शेष-मप्स्ववसाद्य यमनियमाभ्यामात्मानं संयोज्य वाग्यतोऽभ्यन्तरतः सुहृद्भिरुपास्यमानो विहरेत्

ato'nyatamaṃ somamupayuyukṣuḥ sarvopakaraṇaparicārakopetaḥ praśaste deśe trivṛta-māgāraṃ kārayitvā hṛtadoṣaḥ pratisaṃsṛṣṭabhaktaḥ praśasteṣu tithikaraṇamu hūrtanakṣa-treṣu aṃśumantamādāyādhvarakalpenāhṛtamabhiṣutamabhihutaṃ cāntarāgāre kṛtamaṅgala-svastivācanaḥ somakandaṃ suvarṇasūcyā vidārya payo gṛhṇīyāt sauvarṇe rājate vā pātre'ñjalimātraṃ tataḥ sakṛdevopayuñjīta nāsvādayan tata upaspṛśya śeṣa-mapsvavasādya yamaniyamābhyāmātmānaṃ saṃyojya vāgyato'bhyantarataḥ suhṛdbhirupāsyamāno viharet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसायनं पीतवांस्तु निवाते तन्मनाः शुचिः आसीत तिष्ठेत् क्रामेच्च न कथंचन संविशेत्

rasāyanaṃ pītavāṃstu nivāte tanmanāḥ śuciḥ āsīta tiṣṭhet krāmecca na kathaṃcana saṃviśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सायं वा भुक्तवानुपश्रुतशान्तिः कुशशय्यायां कृष्णाजिनोत्तरायां सुहृद्भिरु-पास्यमानः शयीत तृषितो वा शीतोदकमात्रां पिबेत् अशनायितो वा क्षीरं ततः प्रातरुत्थायोपश्रुतशान्तिः कृतमङ्गलो गां स्पृष्ट्वा तथैवासीत तस्य जीर्णे सोमे छर्दिरुत्पद्यते ततः शोणिताक्तं कृमिव्यामिश्रं छर्दितवते सायं शृतशीतं क्षीरं वितरेत् ततस्तृतीयेऽहनि कृमिव्यामिश्रमतिसार्यते स तेनानिष्टप्रतिग्रह-भुक्तप्रभृतिभिर्विशेषैर्विनिर्मुक्तः शुद्धतनुर्भवति ततः सायं स्नाताय पूर्ववदेव क्षीरं वितरेत् क्षौमवस्त्रास्तृतायां चैनं शय्यायां शाययेत् ततश्चतुर्थेहनितस्य श्वयथुरुत्पद्यते ततः सर्वाङ्गेभ्यः कृमयो निष्क्रामन्ति तदहश्च शय्यायां पांशु-भिरवकीर्यमाणः शयीत ततः सायं पूर्ववदेव क्षीरं वितरेत् एवं पञ्चमषष्ठयो-र्दिवसयोर्वर्तेत केवलमुभयकालमस्मै क्षीरं वितरेत् ततः सप्तमेऽहनि निर्मां-सस्त्वगस्थिभूतः केवलं सोमपरिग्रहादेवोच्छ्वसिति तदहश्च क्षीरेण सुखो-ष्णेन परिषिच्य तिलमधुकचन्दनानुलिप्तदेहं पयः पाययेत् ततोऽष्टमेऽहनि प्रातरेव क्षीरपरिषिक्तअं चन्दनप्रदिग्धगात्रं पयः पाययित्वा पांशुशय्यां समु-त्सृज्य क्षौमवस्त्रास्तृतायां शय्यायां शाययेत् ततोऽस्य मांसमाप्याय्यते त्वक् चावदलति दन्तनखरोमाणि चास्य पतन्ति तस्य नवमदिवसात् प्रभृत्यणुतै-लाभ्यङ्गः सोमवल्ककषायपरिषेकः ततोदशमेऽहन्येतदेव वितरेत् ततोऽस्य त्वक् स्थिरतामुपैति एवमेकादशद्वादशयोर्वर्तेत ततस्त्रयोदशात् प्रभृति सो-मवल्ककषायपरिषेकः एवमाषोडशाद्वर्तेत ततः सप्तदशाष्टादशयो र्दिवस-योर्दशना जायन्ते शिखरिणः स्निग्धवज्रवैदूर्यस्फटिकप्रकाशाः समाः स्थि-राः सहिष्णवः तदा प्रभृति चानवैः शालितण्डुलैः क्षीरयवागूमुपसेवेत या-वत् पञ्चविंशतिरिति ततोऽस्मै दद्याच्छाल्योदनं मृदूभयकालं पयसा ततोऽस्य नखा जायन्ते विद्रुमेन्द्र गोपकतरुणादित्यप्रकाशाः स्थिराः स्निग्धा लक्षणसं-पन्नाः केशाश्च सूक्ष्मा जायन्ते त्वक् च नीलोत्पलातसीपुष्पवैदूर्यप्रकाशा ऊ-र्ध्वं च मासात् केशान् वापयेत् वापयित्वा चोशीरचन्दनकृष्णतिलकल्कैः शिरः प्रदिह्यात् पयसा वा स्नापयेत् ततोऽस्यानन्तरं सप्तरात्रात् केशा जायन्ते भ्रमराञ्जननिभाः कुञ्चिताः स्थिराः स्निग्धाः ततस्त्रिरात्रात् प्रथमावसथपरिस-रान्निष्क्रम्य मुहूर्तं स्थित्वा पुनरेवान्तः प्रविशेत् ततोऽस्य बलातैलमभ्यङ्गार्थे-ऽवचार्यं यवपिष्टमुद्वर्तनार्थे सुखोष्णं च पयः परिषेकार्थे अजकर्णकषायमु-त्सादनार्थेसोशीरं कूपोदकं स्नानार्थे चन्दनमनुलेपार्थे आमलकरसविमिश्रा-श्चास्य यूषसूपविकल्पाः क्षीरमधुकसिद्धं च कृष्णतिलमवचारणार्थे एवं द-शरात्रां ततोऽन्यद्दशरात्रं द्वितीये परिसरे वर्तेत ततस्तृतीये परिसरेस्थिरीकुर्व-न्नात्मा नमन्यद्दशरात्रमासीत किञ्चिदातपपवनान् वा सेवेत पुनश्चान्तः प्रवि-शेत् न चात्मानमादर्शेऽप्सु वा निरीक्षेत रूपशालित्वात् ततोऽन्यद्दशरात्रं क्रोधादीन् परिहरेत् एवं सर्वेषामुपयोगविकल्पः विशेषतस्तु वल्लीप्रतान-क्षुपकादयः सोमा ब्राह्मणक्षत्रियवैश्यैर्भक्षयितव्याः तेषां तु प्रमाणमर्धचतुष्कमुष्टयः

sāyaṃ vā bhuktavānupaśrutaśāntiḥ kuśaśayyāyāṃ kṛṣṇājinottarāyāṃ suhṛdbhiru-pāsyamānaḥ śayīta tṛṣito vā śītodakamātrāṃ pibet aśanāyito vā kṣīraṃ tataḥ prātarutthāyopaśrutaśāntiḥ kṛtamaṅgalo gāṃ spṛṣṭvā tathaivāsīta tasya jīrṇe some chardirutpadyate tataḥ śoṇitāktaṃ kṛmivyāmiśraṃ charditavate sāyaṃ śṛtaśītaṃ kṣīraṃ vitaret tatastṛtīye'hani kṛmivyāmiśramatisāryate sa tenāniṣṭapratigraha-bhuktaprabhṛtibhirviśeṣairvinirmuktaḥ śuddhatanurbhavati tataḥ sāyaṃ snātāya pūrvavadeva kṣīraṃ vitaret kṣaumavastrāstṛtāyāṃ cainaṃ śayyāyāṃ śāyayet tataścaturthehanitasya śvayathurutpadyate tataḥ sarvāṅgebhyaḥ kṛmayo niṣkrāmanti tadahaśca śayyāyāṃ pāṃśu-bhiravakīryamāṇaḥ śayīta tataḥ sāyaṃ pūrvavadeva kṣīraṃ vitaret evaṃ pañcamaṣaṣṭhayo-rdivasayorvarteta kevalamubhayakālamasmai kṣīraṃ vitaret tataḥ saptame'hani nirmāṃ-sastvagasthibhūtaḥ kevalaṃ somaparigrahādevocchvasiti tadahaśca kṣīreṇa sukho-ṣṇena pariṣicya tilamadhukacandanānuliptadehaṃ payaḥ pāyayet tato'ṣṭame'hani prātareva kṣīrapariṣiktaaṃ candanapradigdhagātraṃ payaḥ pāyayitvā pāṃśuśayyāṃ samu-tsṛjya kṣaumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ śāyayet tato'sya māṃsamāpyāyyate tvak cāvadalati dantanakharomāṇi cāsya patanti tasya navamadivasāt prabhṛtyaṇutai-lābhyaṅgaḥ somavalkakaṣāyapariṣekaḥ tatodaśame'hanyetadeva vitaret tato'sya tvak sthiratāmupaiti evamekādaśadvādaśayorvarteta tatastrayodaśāt prabhṛti so-mavalkakaṣāyapariṣekaḥ evamāṣoḍaśādvarteta tataḥ saptadaśāṣṭādaśayo rdivasa-yordaśanā jāyante śikhariṇaḥ snigdhavajravaidūryasphaṭikaprakāśāḥ samāḥ sthi-rāḥ sahiṣṇavaḥ tadā prabhṛti cānavaiḥ śālitaṇḍulaiḥ kṣīrayavāgūmupaseveta yā-vat pañcaviṃśatiriti tato'smai dadyācchālyodanaṃ mṛdūbhayakālaṃ payasā tato'sya nakhā jāyante vidrumendra gopakataruṇādityaprakāśāḥ sthirāḥ snigdhā lakṣaṇasaṃ-pannāḥ keśāśca sūkṣmā jāyante tvak ca nīlotpalātasīpuṣpavaidūryaprakāśā ū-rdhvaṃ ca māsāt keśān vāpayet vāpayitvā cośīracandanakṛṣṇatilakalkaiḥ śiraḥ pradihyāt payasā vā snāpayet tato'syānantaraṃ saptarātrāt keśā jāyante bhramarāñjananibhāḥ kuñcitāḥ sthirāḥ snigdhāḥ tatastrirātrāt prathamāvasathaparisa-rānniṣkramya muhūrtaṃ sthitvā punarevāntaḥ praviśet tato'sya balātailamabhyaṅgārthe-'vacāryaṃ yavapiṣṭamudvartanārthe sukhoṣṇaṃ ca payaḥ pariṣekārthe ajakarṇakaṣāyamu-tsādanārthesośīraṃ kūpodakaṃ snānārthe candanamanulepārthe āmalakarasavimiśrā-ścāsya yūṣasūpavikalpāḥ kṣīramadhukasiddhaṃ ca kṛṣṇatilamavacāraṇārthe evaṃ da-śarātrāṃ tato'nyaddaśarātraṃ dvitīye parisare varteta tatastṛtīye parisaresthirīkurva-nnātmā namanyaddaśarātramāsīta kiñcidātapapavanān vā seveta punaścāntaḥ pravi-śet na cātmānamādarśe'psu vā nirīkṣeta rūpaśālitvāt tato'nyaddaśarātraṃ krodhādīn pariharet evaṃ sarveṣāmupayogavikalpaḥ viśeṣatastu vallīpratāna-kṣupakādayaḥ somā brāhmaṇakṣatriyavaiśyairbhakṣayitavyāḥ teṣāṃ tu pramāṇamardhacatuṣkamuṣṭayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अंशुमन्तं सौवर्णे पात्रेऽभिषुणुयात् चन्द्र मसं राजते तावुपयुज्याष्टगुणमैश्वर्यम-वाप्येशानं देवमनुप्रविशति शेषांस्तु ताम्रमये मृन्मये वा रोहिते वा चर्मणि वितते शूद्र वर्जं त्रिभिर्वर्णैः सोमा उपयोक्तव्याः ततश्चतुर्थे मासे पौर्णमास्यां शुचौ देशे ब्राह्मणानर्चयित्वा कृतमङ्गलो निष्क्रम्य यथोक्तं व्रजेदिति

aṃśumantaṃ sauvarṇe pātre'bhiṣuṇuyāt candra masaṃ rājate tāvupayujyāṣṭaguṇamaiśvaryama-vāpyeśānaṃ devamanupraviśati śeṣāṃstu tāmramaye mṛnmaye vā rohite vā carmaṇi vitate śūdra varjaṃ tribhirvarṇaiḥ somā upayoktavyāḥ tataścaturthe māse paurṇamāsyāṃ śucau deśe brāhmaṇānarcayitvā kṛtamaṅgalo niṣkramya yathoktaṃ vrajediti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओषधीनां पतिं सोममुपयुज्य विचक्षणः दशवर्षसहस्राणि नवां धारयते तनुम्

oṣadhīnāṃ patiṃ somamupayujya vicakṣaṇaḥ daśavarṣasahasrāṇi navāṃ dhārayate tanum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाग्निर्न तोयं न विषं न शस्त्रं नास्त्रमेव च तस्यालमायुःक्षपणे समर्थानि भवन्ति हि

nāgnirna toyaṃ na viṣaṃ na śastraṃ nāstrameva ca tasyālamāyuḥkṣapaṇe samarthāni bhavanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भद्रा णां षष्टिवर्षाणां प्रस्रुतानामनेकधा कुञ्जराणां सहस्रस्य बलं समधिगच्छति

bhadrā ṇāṃ ṣaṣṭivarṣāṇāṃ prasrutānāmanekadhā kuñjarāṇāṃ sahasrasya balaṃ samadhigacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षीरोदं शक्रसदनमुत्तरांश्च कुरूनपि यत्रेच्छति स गन्तुं वा तत्राप्रतिहता गतिः

kṣīrodaṃ śakrasadanamuttarāṃśca kurūnapi yatrecchati sa gantuṃ vā tatrāpratihatā gatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कन्दर्प इव रूपेण कान्त्या चन्द्र इवापरः प्रह्लादयति भूतानां मनांसि स महाद्युतिः

kandarpa iva rūpeṇa kāntyā candra ivāparaḥ prahlādayati bhūtānāṃ manāṃsi sa mahādyutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साङ्गोपाङ्गांश्च निखिलान् वेदान् विन्दति तत्त्वतः चरत्यमोघसङ्कल्पो देववच्चाखिलं जगत्

sāṅgopāṅgāṃśca nikhilān vedān vindati tattvataḥ caratyamoghasaṅkalpo devavaccākhilaṃ jagat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वेषामेव सोमानां पत्राणि दश पञ्च च तानि शुक्ले च कृष्णे च जायन्ते निपतन्ति च

sarveṣāmeva somānāṃ patrāṇi daśa pañca ca tāni śukle ca kṛṣṇe ca jāyante nipatanti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकैकं जायते पत्रं सोमस्याहरहस्तदा शुक्लस्य पौर्णमास्यां तु भवेत् पञ्चदशच्छदः

ekaikaṃ jāyate patraṃ somasyāharahastadā śuklasya paurṇamāsyāṃ tu bhavet pañcadaśacchadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शीर्यते पत्रमेकैकं दिवसे दिवसे पुनः कृष्णपक्षक्षये चापि लता भवति केवला

śīryate patramekaikaṃ divase divase punaḥ kṛṣṇapakṣakṣaye cāpi latā bhavati kevalā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अंशुमानाज्यगन्धस्तु कन्दवान् रजतप्रभः कदल्याकारकन्दस्तु मुञ्जवांल्लशुनच्छदः

aṃśumānājyagandhastu kandavān rajataprabhaḥ kadalyākārakandastu muñjavāṃllaśunacchadaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्र माः कनकाभासो जले चरति सर्वदा गरुडाहृतनामा च श्वेताक्षश्चापि पाण्डुरौ

candra māḥ kanakābhāso jale carati sarvadā garuḍāhṛtanāmā ca śvetākṣaścāpi pāṇḍurau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्पनिर्मोकसदृशौ तौ वृक्षाग्रावलम्बिनौ तथाऽन्ये मण्डलैश्चित्रैश्चित्रिता इव भान्ति ते

sarpanirmokasadṛśau tau vṛkṣāgrāvalambinau tathā'nye maṇḍalaiścitraiścitritā iva bhānti te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्व एव तु विज्ञेयाः सोमाः पञ्चदशच्छदाः क्षीरकन्दलतावन्तः पत्रैर्नानाविधैः स्मृताः

sarva eva tu vijñeyāḥ somāḥ pañcadaśacchadāḥ kṣīrakandalatāvantaḥ patrairnānāvidhaiḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिमवत्यर्बुदे सह्ये महेन्द्रे मलये तथा श्रीपर्वते देवगिरौ गिरौ देवसहे तथा

himavatyarbude sahye mahendre malaye tathā śrīparvate devagirau girau devasahe tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पारियात्रे च विन्ध्ये च देवसुन्दे ह्रदे तथा उत्तरेण वितस्तायाः प्रवृद्धा ये महीधराः

pāriyātre ca vindhye ca devasunde hrade tathā uttareṇa vitastāyāḥ pravṛddhā ye mahīdharāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पञ्च तेषामधो मध्ये सिन्धुनामा महानदः हठवत् प्लवते तत्र चन्द्र माः सोमसत्तमः

pañca teṣāmadho madhye sindhunāmā mahānadaḥ haṭhavat plavate tatra candra māḥ somasattamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्योद्देशेषु चाप्यस्ति मुञ्जवानंशुमानपि काश्मीरेषु सरो दिव्यं नाम्ना क्षुद्र कमानसम्

tasyoddeśeṣu cāpyasti muñjavānaṃśumānapi kāśmīreṣu saro divyaṃ nāmnā kṣudra kamānasam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गायत्रस्त्रैष्टुभः पाङ्क्तो जागतः शाक्वरस्तथा अत्र सन्त्यपरे चापि सोमाः सोमसमप्रभाः

gāyatrastraiṣṭubhaḥ pāṅkto jāgataḥ śākvarastathā atra santyapare cāpi somāḥ somasamaprabhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यैश्चात्र मन्दभाग्यैस्ते भिषजश्चापमानिताः न तान् पश्यन्त्यधर्मिष्ठाः कृतघ्नाश्चापि मानवाः

yaiścātra mandabhāgyaiste bhiṣajaścāpamānitāḥ na tān paśyantyadharmiṣṭhāḥ kṛtaghnāścāpi mānavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.