अथातो महावातव्याधिचिकित्सितं व्याख्यास्यामः
athāto mahāvātavyādhicikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Suśruta-saṃhitā·4·4.5
Suśruta-saṃhitā 4.5
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्विविधं वातशोणितमुत्तानमवगाढं चेत्येके भाषन्ते तत्तु न सम्यक् तद्धि कुष्ठवदुत्तानं भूत्वा कालान्तरेणावगाढीभवति तस्मान्न द्विविधम्
dvividhaṃ vātaśoṇitamuttānamavagāḍhaṃ cetyeke bhāṣante tattu na samyak taddhi kuṣṭhavaduttānaṃ bhūtvā kālāntareṇāvagāḍhībhavati tasmānna dvividham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र बलवद्विग्रहादिभिः प्रकुपितस्य वायोर्गुरूष्णाध्यशनशीलस्य प्रदुष्टं शो-णितं मार्गमावृत्य वातेन सहैकीभूतं युगपद्वातरक्तनिमित्तां वेदनां जनयतीति वातरक्तम् तत्तु पूर्वं हस्तपादयोरवस्थानं कृत्वा पश्चाद्देहं व्याप्नोति तस्य पू-र्वरूपाणितोददाहकणडूशोफस्तम्भत्वक्पारुष्यसिरास्नायुधमनीस्पन्दनसक्थिदौर्बल्यानि श्यावारुणमण्डलोत्पत्तिश्चाकस्मात् पाणिपादतलांगुलिगुल्फमणि बन्धप्रभृतिषु तत्राप्रतिकारिणोऽपचारिणश्च रोगो व्यक्ततरः तस्य लक्षणमुक्तं तत्राप्रतिकारिणो वैकल्यं भवति
tatra balavadvigrahādibhiḥ prakupitasya vāyorgurūṣṇādhyaśanaśīlasya praduṣṭaṃ śo-ṇitaṃ mārgamāvṛtya vātena sahaikībhūtaṃ yugapadvātaraktanimittāṃ vedanāṃ janayatīti vātaraktam tattu pūrvaṃ hastapādayoravasthānaṃ kṛtvā paścāddehaṃ vyāpnoti tasya pū-rvarūpāṇitodadāhakaṇaḍūśophastambhatvakpāruṣyasirāsnāyudhamanīspandanasakthidaurbalyāni śyāvāruṇamaṇḍalotpattiścākasmāt pāṇipādatalāṃguligulphamaṇi bandhaprabhṛtiṣu tatrāpratikāriṇo'pacāriṇaśca rogo vyaktataraḥ tasya lakṣaṇamuktaṃ tatrāpratikāriṇo vaikalyaṃ bhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवति चात्र प्रायशः सुकुमाराणां मिथ्याहारविहारिणाम् स्थूलानां सुखिनां चापि वातरक्तं प्रकुप्यति
bhavati cātra prāyaśaḥ sukumārāṇāṃ mithyāhāravihāriṇām sthūlānāṃ sukhināṃ cāpi vātaraktaṃ prakupyati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र प्राणमांसक्षयपिपासाज्वरमूर्च्छाश्वासकासस्तम्भारोचकाविपाकविसरण- संकोचनैरनुपद्रुतंबलवन्तमात्मवन्तमुपकरणवन्तं चोपक्रमेत्
tatra prāṇamāṃsakṣayapipāsājvaramūrcchāśvāsakāsastambhārocakāvipākavisaraṇa- saṃkocanairanupadrutaṃbalavantamātmavantamupakaraṇavantaṃ copakramet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र आदावेव बहुवातरूक्षम्लानाङ्गादृते मार्गावरणादृष्टशोणित मसकृदल्पा ल्पमवसिञ्चेद्वातकोपभयात् ततो वमनादिभिरुपक्रमैरुपपाद्य प्रतिसंसृष्टभक्तं वातप्रबले पुराणघृतं पाययेत् अजाक्षीरं वाऽधतैलं मधुकाक्षययुक्तं शृगाल-विन्नासिद्धअं वा शर्करामधुमधुरं शुण्ठीशृङ्गाटककशेरुकसिद्धं वा श्यामा-रास्नासुषवीशृगालविन्ना पीलु शतावरीश्वदंष्ट्राद्विपञ्चमूलीसिद्धं वा द्विपञ्चमू-लीक्वाथाष्टगुणसिद्धेन पयसा मधुकमेषशृङ्गीश्वदंष्ट्रासरलभद्र दारुवचासुरभि-कल्कप्रतीवापं तैलं पाचयित्वा पानादिषूपयुञ्जीत शतावरी मयूरककिणिह्य-जमोदामधुक क्षीरविदारीबला तिबलातृणपञ्चमूली क्वाथसिद्धं वा काको-ल्यादिप्रतिवापं बलातैलं शतपाकं वेति वातहरमूलसिद्धेन च पयसा परि-षेचनमम्लैर्वा कुर्वीत यवमधुकैरणडतिलवर्षाभूभिर्वा प्रदेहः कार्यः तत्र चूर्णितेषु यवगोधूमतिलमुद्गमाषेषु प्रत्येकशः काकोलीक्षीरकाकोलीजीव कर्षभकबलातिबलाबि समृणालशृगाल विन्नामेषशृङ्गीप्रियाल शर्कराकशे-रुकसुर भिवचाकल्कमिश्रेषूपनाहार्थं सर्पिस्तैलवसामज्जदुग्धसिद्धाः पञ्च पायसा व्याख्याताः स्नऐहिकफलसारोत्कारिका वा चूर्णितेषु यवगोधूमति-लमुद्गमाषेषु मत्स्यपिशितवेशवारो वा बिल्वपेशिकातगरदेवदारुसरलारा-स्नाहरेणुकुष्ठशतपुष्पैलासुरादधिमस्तुयुक्त उपनाहः मातुलुङ्गाम्लसैन्धवघृतमिश्रअं मधुशिग्रुमूलमालेपस्तिलकल्को वेति वातप्रबले
tatra ādāveva bahuvātarūkṣamlānāṅgādṛte mārgāvaraṇādṛṣṭaśoṇita masakṛdalpā lpamavasiñcedvātakopabhayāt tato vamanādibhirupakramairupapādya pratisaṃsṛṣṭabhaktaṃ vātaprabale purāṇaghṛtaṃ pāyayet ajākṣīraṃ vā'dhatailaṃ madhukākṣayayuktaṃ śṛgāla-vinnāsiddhaaṃ vā śarkarāmadhumadhuraṃ śuṇṭhīśṛṅgāṭakakaśerukasiddhaṃ vā śyāmā-rāsnāsuṣavīśṛgālavinnā pīlu śatāvarīśvadaṃṣṭrādvipañcamūlīsiddhaṃ vā dvipañcamū-līkvāthāṣṭaguṇasiddhena payasā madhukameṣaśṛṅgīśvadaṃṣṭrāsaralabhadra dāruvacāsurabhi-kalkapratīvāpaṃ tailaṃ pācayitvā pānādiṣūpayuñjīta śatāvarī mayūrakakiṇihya-jamodāmadhuka kṣīravidārībalā tibalātṛṇapañcamūlī kvāthasiddhaṃ vā kāko-lyādiprativāpaṃ balātailaṃ śatapākaṃ veti vātaharamūlasiddhena ca payasā pari-ṣecanamamlairvā kurvīta yavamadhukairaṇaḍatilavarṣābhūbhirvā pradehaḥ kāryaḥ tatra cūrṇiteṣu yavagodhūmatilamudgamāṣeṣu pratyekaśaḥ kākolīkṣīrakākolījīva karṣabhakabalātibalābi samṛṇālaśṛgāla vinnāmeṣaśṛṅgīpriyāla śarkarākaśe-rukasura bhivacākalkamiśreṣūpanāhārthaṃ sarpistailavasāmajjadugdhasiddhāḥ pañca pāyasā vyākhyātāḥ snaaihikaphalasārotkārikā vā cūrṇiteṣu yavagodhūmati-lamudgamāṣeṣu matsyapiśitaveśavāro vā bilvapeśikātagaradevadārusaralārā-snāhareṇukuṣṭhaśatapuṣpailāsurādadhimastuyukta upanāhaḥ mātuluṅgāmlasaindhavaghṛtamiśraaṃ madhuśigrumūlamālepastilakalko veti vātaprabale
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पित्तप्रबलेद्रा क्षारेवतकट्फलपयस्यामधुकचन्दनकाश्मर्यकषायं शर्करामधु मधुरं पाययेत् शतावरीमधुकपटोलत्रिफलाकटुरोहिणीकषायं गुडूचीकषायं वा पित्तज्वरहरं वा चन्दनादिकषायं शर्करामधुमधुरं मधुरतिक्तकषायसिद्धं वा सर्पिः बिसमृणालभद्र श्रियपद्मककषायेणार्धक्षीरेण परिषेकः क्षीरेक्षुरसैर्म-धुरिकशर्करातण्डुलोदकैर्वा द्रा क्षेक्षुकषायमिश्रैर्वा मस्तुमद्यधान्याम्लैःजीव-नीयसिद्धेन वा सर्पिषाऽभ्यङ्गः शतधौतघृतेन वा काकोल्यादिकल्ककषाय-विपक्वेन वा सर्पिषा शालिषष्टिकनल वञ्जुलतालीसशृङ्गाटकगलोड्यगौ-रीगैरि कशैवलपद्म कपद्मपत्रप्रभृतिभिधा र्न्याम्ल पिष्टैः प्रदेहो घृतमिश्रः वातप्रबलेऽप्येष सुखोष्णः प्रदेहः कार्यः
pittaprabaledrā kṣārevatakaṭphalapayasyāmadhukacandanakāśmaryakaṣāyaṃ śarkarāmadhu madhuraṃ pāyayet śatāvarīmadhukapaṭolatriphalākaṭurohiṇīkaṣāyaṃ guḍūcīkaṣāyaṃ vā pittajvaraharaṃ vā candanādikaṣāyaṃ śarkarāmadhumadhuraṃ madhuratiktakaṣāyasiddhaṃ vā sarpiḥ bisamṛṇālabhadra śriyapadmakakaṣāyeṇārdhakṣīreṇa pariṣekaḥ kṣīrekṣurasairma-dhurikaśarkarātaṇḍulodakairvā drā kṣekṣukaṣāyamiśrairvā mastumadyadhānyāmlaiḥjīva-nīyasiddhena vā sarpiṣā'bhyaṅgaḥ śatadhautaghṛtena vā kākolyādikalkakaṣāya-vipakvena vā sarpiṣā śāliṣaṣṭikanala vañjulatālīsaśṛṅgāṭakagaloḍyagau-rīgairi kaśaivalapadma kapadmapatraprabhṛtibhidhā rnyāmla piṣṭaiḥ pradeho ghṛtamiśraḥ vātaprabale'pyeṣa sukhoṣṇaḥ pradehaḥ kāryaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तप्रबलेऽप्येवं बहुशश्च शोणितमवसेचयेत् शीततमाश्च प्रदेहाः कार्या इति
raktaprabale'pyevaṃ bahuśaśca śoṇitamavasecayet śītatamāśca pradehāḥ kāryā iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्लेष्मप्रबले त्वामलकहरिद्रा कषायं मधुमधुरं पाययेत् त्रिफलाकषायं वा मधुकशृङ्गवेरहरीतकीतिक्तरोहिणीकल्कं वा सक्षौद्रं मूत्रतोययोरन्यतरेण गुड-हरीतकीं वा भक्षयेता तैलमूत्रक्षारोदकसुराशुक्तकफघ्नौषधनिःक्वाथैश्च परि-षेकः आरग्वधादिकषायैर्वोष्णैः मस्तुमूत्रसुराशुक्तमधुकसारिवापद्मकसिद्धं वा घृतमभ्यङ्गः तिलसर्षपातसीयवचूर्णानि श्लेष्मातककपित्थमधुशिग्रुमिश्राणि क्षारमूत्रपिष्टानि प्रदेहः श्वेतसर्षपकल्कः तिलाश्वगन्धाकल्कः प्रियालसेलु-कपित्थकल्कः मधुशिग्रुपुनर्नवाकल्कः व्योषतिक्तापृथक् पर्णीवृहतीकल्क इत्येतेषां पञ्च प्रदेहाः सुखोष्णाः क्षारोदकपिष्टाः शालिपर्णी पृश्निपर्णी बृहत्यौ वा क्षीरपिष्टास्तर्पणमिश्राः
śleṣmaprabale tvāmalakaharidrā kaṣāyaṃ madhumadhuraṃ pāyayet triphalākaṣāyaṃ vā madhukaśṛṅgaveraharītakītiktarohiṇīkalkaṃ vā sakṣaudraṃ mūtratoyayoranyatareṇa guḍa-harītakīṃ vā bhakṣayetā tailamūtrakṣārodakasurāśuktakaphaghnauṣadhaniḥkvāthaiśca pari-ṣekaḥ āragvadhādikaṣāyairvoṣṇaiḥ mastumūtrasurāśuktamadhukasārivāpadmakasiddhaṃ vā ghṛtamabhyaṅgaḥ tilasarṣapātasīyavacūrṇāni śleṣmātakakapitthamadhuśigrumiśrāṇi kṣāramūtrapiṣṭāni pradehaḥ śvetasarṣapakalkaḥ tilāśvagandhākalkaḥ priyālaselu-kapitthakalkaḥ madhuśigrupunarnavākalkaḥ vyoṣatiktāpṛthak parṇīvṛhatīkalka ityeteṣāṃ pañca pradehāḥ sukhoṣṇāḥ kṣārodakapiṣṭāḥ śāliparṇī pṛśniparṇī bṛhatyau vā kṣīrapiṣṭāstarpaṇamiśrāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संसर्गे सन्निपाते च क्रियापथमुक्तं मिश्रं कुर्यात्
saṃsarge sannipāte ca kriyāpathamuktaṃ miśraṃ kuryāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्वेषु च गुडहरीतकीमासेवेत पिप्पलीर्वा क्षीरपिष्टा वारिपिष्टा वा पञ्चाभि-वृद्ध्या दशाभिवृद्ध्या वा पिबेत् क्षीरौदनाहारो दशरात्रं भूयश्चापकर्षयेत् एवं यावत् पञ्च दश वेति तदेतत् पिप्पलीवर्धमानकं वातशोणितविषमज्व-रारोचकपाण्डुरोगप्लीहोदरार्शःकासश्वासशोफशोषाग्निसादहृद्रो गोदराण्यप-हन्ति जीवनीयप्रतीवापं सर्पिः पयसा पाचयित्वाऽभ्यज्यात् सहासहदेवा-चन्दनमूर्वामुस्ताप्रियालशतावरीकशेरु पद्मकमधुकशतपुष्पाविदारी कुष्ठानि क्षीरपिष्टः प्रदेहो घृतमण्डयुक्तः सैरेयकाटरूषकबलातिबलाजीवन्तीसुषवी-कल्को वा च्छागक्षीरपिष्टः गोक्षीरपिष्टः काश्मर्यमधुकतर्पणकल्को वा म-धूच्छिष्टमञ्जिष्ठासर्जरससारिवाक्षीरसिद्धं पिण्डतैलमभ्यङ्गः सर्वेषु च पुराण-घृतमामलकरसविपक्वं वा पानार्थे जीवनीयसिद्धं परिषेकार्थे काकोल्या-दिक्वाथकल्कसिद्धं वा सुषवीक्वाथकल्कसिद्धं वा कारवेल्लकक्वाथमा-त्रसिद्धं वा बलातैलं वा परिषेकावगाहबस्तिभोजनेषु शालिषष्टिकयवगो-धूमान्नमनवं भुञ्जीत पयसा जाङ्गलरसेन वा मुद्गयूषेण वाऽनम्लेन शोणित-मोक्षं चाभीक्ष्णं कुर्वीत उच्छ्रितदोषे च वमनविरेचना स्थापनानुवासनकर्म कर्तव्यम्
sarveṣu ca guḍaharītakīmāseveta pippalīrvā kṣīrapiṣṭā vāripiṣṭā vā pañcābhi-vṛddhyā daśābhivṛddhyā vā pibet kṣīraudanāhāro daśarātraṃ bhūyaścāpakarṣayet evaṃ yāvat pañca daśa veti tadetat pippalīvardhamānakaṃ vātaśoṇitaviṣamajva-rārocakapāṇḍurogaplīhodarārśaḥkāsaśvāsaśophaśoṣāgnisādahṛdro godarāṇyapa-hanti jīvanīyapratīvāpaṃ sarpiḥ payasā pācayitvā'bhyajyāt sahāsahadevā-candanamūrvāmustāpriyālaśatāvarīkaśeru padmakamadhukaśatapuṣpāvidārī kuṣṭhāni kṣīrapiṣṭaḥ pradeho ghṛtamaṇḍayuktaḥ saireyakāṭarūṣakabalātibalājīvantīsuṣavī-kalko vā cchāgakṣīrapiṣṭaḥ gokṣīrapiṣṭaḥ kāśmaryamadhukatarpaṇakalko vā ma-dhūcchiṣṭamañjiṣṭhāsarjarasasārivākṣīrasiddhaṃ piṇḍatailamabhyaṅgaḥ sarveṣu ca purāṇa-ghṛtamāmalakarasavipakvaṃ vā pānārthe jīvanīyasiddhaṃ pariṣekārthe kākolyā-dikvāthakalkasiddhaṃ vā suṣavīkvāthakalkasiddhaṃ vā kāravellakakvāthamā-trasiddhaṃ vā balātailaṃ vā pariṣekāvagāhabastibhojaneṣu śāliṣaṣṭikayavago-dhūmānnamanavaṃ bhuñjīta payasā jāṅgalarasena vā mudgayūṣeṇa vā'namlena śoṇita-mokṣaṃ cābhīkṣṇaṃ kurvīta ucchritadoṣe ca vamanavirecanā sthāpanānuvāsanakarma kartavyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिटोलत्रिफलाभीरुगुडूचीकटुकाकृतम् क्वाथं पीत्वा जयत्याशु वातशोणितजां रुजम्
piṭolatriphalābhīruguḍūcīkaṭukākṛtam kvāthaṃ pītvā jayatyāśu vātaśoṇitajāṃ rujam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवन्ति चात्र एवमाद्यैः क्रियायोगैरचिरोत्पतितं सुखम् वातासृक् साध्यते वैद्यैर्याप्यते तु चिरोत्थितम्
bhavanti cātra evamādyaiḥ kriyāyogairacirotpatitaṃ sukham vātāsṛk sādhyate vaidyairyāpyate tu cirotthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपनाहपरीषेकप्रदेहाभ्यञ्जनानि च शरणान्यप्रवातानि मनोज्ञानि महान्ति च
upanāhaparīṣekapradehābhyañjanāni ca śaraṇānyapravātāni manojñāni mahānti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मृदुगण्डोपधानानि शयनानि सुखानि च वातरक्ते प्रशस्यन्ते मृदुसंवाहनानि च
mṛdugaṇḍopadhānāni śayanāni sukhāni ca vātarakte praśasyante mṛdusaṃvāhanāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यायामं मैथुनं कोपमुष्णाम्ललवणाशनम् दिवास्वप्नमभिष्यन्दि गुरु चान्नं विवर्जयेत्
vyāyāmaṃ maithunaṃ kopamuṣṇāmlalavaṇāśanam divāsvapnamabhiṣyandi guru cānnaṃ vivarjayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपतानकिनमस्रस्ताक्षमवक्रभ्रुवमस्तब्धमेढ्रमस्वेदनमवेपनमप्रलापिनमखट्वा पातिनमबहिरायामिनं चोपक्रमेत् तत्र प्रागेव स्नेहाभ्यक्तं स्विन्नशरीरम-वपीडनेन तीक्ष्णेनोपक्रमेत शिरःशुर्द्ध्य्थं अनन्तरं विदारिगन्धादिक्वाथमां-सरसक्षीरदधिपक्वं सर्पिरच्छं पाययेत् तथा हि नातिमात्रं वायुः प्रसरति ततो भद्र दार्वादिवातघ्नगणमाहृत्य सयवकोलकुलत्थं सानूपौदकमांसं पञ्चवर्गमे-कतः प्रक्वाथ्य तमादाय कषायमम्लक्षीरैः सहोन्मिश्र्य सर्पिस्तैलवसामज्ज-भिः सह विपचेन्मधुरकप्रतीवापं तदेतत्त्रैवृतमपतानकिनां परिषेकावगाहा-भ्यङ्गपान भोजनानुवासननस्येषु विदध्यात् यथोक्तैश्च स्वेदविधानैः स्वेदयेत् बलीयसि वाते सुखोष्णतुषबुसकरीषपूर्णे कूपे निदध्यादामुखात् तप्तयां वा रथकारचुल्ल्यां तप्तायां वा शिलायां सुरापरिषिक्तायां पलाशदलच्छन्नायां शाययेत् कृशरावेशवारपायसैर्वा स्वेदयेत् मूलकोरुबूस्फूर्जार्जकार्कसप्त-लाशङ्खिनीस्वरससिद्धं तैलमपतानकिनां परिषेकादिषूपयोज्यम् अभुक्तवता पीतमम्लं दधि मरिचवचायुक्तमपतानकं हन्ति तैलसर्पिर्वसाक्षौद्रा णि वा एतच्छुद्धवातापतानकविधानमुक्तं संसृष्टे संसृष्टं कर्तव्यम् वेगान्तरेषु चाव-पीडं दद्यात् ताम्रचूडकर्कटकृष्ण मत्स्यशिशुमारवराहवसाश्चासेवेत क्षीराणि वा वातहरसिद्धानि यवकोलकुलत्थमूलकदधिघृततैलसिद्धआ वा यवागूः स्नेहविरेचना स्थापनानुवासनैश्चैनं दशरात्राहृतवेगमुपक्रमेतवातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत रक्षाकर्म च कुर्यादिति
apatānakinamasrastākṣamavakrabhruvamastabdhameḍhramasvedanamavepanamapralāpinamakhaṭvā pātinamabahirāyāminaṃ copakramet tatra prāgeva snehābhyaktaṃ svinnaśarīrama-vapīḍanena tīkṣṇenopakrameta śiraḥśurddhythaṃ anantaraṃ vidārigandhādikvāthamāṃ-sarasakṣīradadhipakvaṃ sarpiracchaṃ pāyayet tathā hi nātimātraṃ vāyuḥ prasarati tato bhadra dārvādivātaghnagaṇamāhṛtya sayavakolakulatthaṃ sānūpaudakamāṃsaṃ pañcavargame-kataḥ prakvāthya tamādāya kaṣāyamamlakṣīraiḥ sahonmiśrya sarpistailavasāmajja-bhiḥ saha vipacenmadhurakapratīvāpaṃ tadetattraivṛtamapatānakināṃ pariṣekāvagāhā-bhyaṅgapāna bhojanānuvāsananasyeṣu vidadhyāt yathoktaiśca svedavidhānaiḥ svedayet balīyasi vāte sukhoṣṇatuṣabusakarīṣapūrṇe kūpe nidadhyādāmukhāt taptayāṃ vā rathakāracullyāṃ taptāyāṃ vā śilāyāṃ surāpariṣiktāyāṃ palāśadalacchannāyāṃ śāyayet kṛśarāveśavārapāyasairvā svedayet mūlakorubūsphūrjārjakārkasapta-lāśaṅkhinīsvarasasiddhaṃ tailamapatānakināṃ pariṣekādiṣūpayojyam abhuktavatā pītamamlaṃ dadhi maricavacāyuktamapatānakaṃ hanti tailasarpirvasākṣaudrā ṇi vā etacchuddhavātāpatānakavidhānamuktaṃ saṃsṛṣṭe saṃsṛṣṭaṃ kartavyam vegāntareṣu cāva-pīḍaṃ dadyāt tāmracūḍakarkaṭakṛṣṇa matsyaśiśumāravarāhavasāścāseveta kṣīrāṇi vā vātaharasiddhāni yavakolakulatthamūlakadadhighṛtatailasiddhaā vā yavāgūḥ snehavirecanā sthāpanānuvāsanaiścainaṃ daśarātrāhṛtavegamupakrametavātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta rakṣākarma ca kuryāditi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पक्षाघातोपद्रुतमम्लानगात्रं सरुजमात्मवन्तमुपकरणवन्तं चोपक्रमेत् तत्र प्रागेव स्नेहस्वेदोपपन्नं मृदुना शोधनेन संशोध्यानुवास्यास्थाप्य च यथाका लमाक्षेपकविधानेनोपचरेत् वैशेषिकश्चात्र मस्तिष्क्यः शिरोबस्तिः अणुतैल-मभ्यङ्गार्थे साल्वणमुपनाहार्थे बलातैलमनुवासनार्थे एवमतन्द्रि तस्त्रींश्चतुरो वा मासान् क्रियापथमुपसेवेत
pakṣāghātopadrutamamlānagātraṃ sarujamātmavantamupakaraṇavantaṃ copakramet tatra prāgeva snehasvedopapannaṃ mṛdunā śodhanena saṃśodhyānuvāsyāsthāpya ca yathākā lamākṣepakavidhānenopacaret vaiśeṣikaścātra mastiṣkyaḥ śirobastiḥ aṇutaila-mabhyaṅgārthe sālvaṇamupanāhārthe balātailamanuvāsanārthe evamatandri tastrīṃścaturo vā māsān kriyāpathamupaseveta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्यास्तम्भेऽप्येतदेव विधानं विशेषतो वातश्लेष्महरैर्नस्यै रूक्षस्वेदैश्चोपचरेत्
manyāstambhe'pyetadeva vidhānaṃ viśeṣato vātaśleṣmaharairnasyai rūkṣasvedaiścopacaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपतन्त्रकातुरं नापतर्पयेत् वमनानुवासनास्थापनानि न निषेवेत वातश्लेष्मोपरुद्धोच्छ्वासं तीक्ष्णैः प्रध्मापनैर्मोक्षयेत् तुम्बरुपुष्कराह्वहिङ्ग्वम्लवेत-सपथ्यालवणत्रयं यवक्वाथेन पातुं प्रयच्छेत् पथ्याशतार्धे सौवर्चलद्विपले चतुर्गुणे पयसि सर्पिः प्रस्थं सिद्धं वातश्लेष्मापनुच्च कर्म कुर्यात्
apatantrakāturaṃ nāpatarpayet vamanānuvāsanāsthāpanāni na niṣeveta vātaśleṣmoparuddhocchvāsaṃ tīkṣṇaiḥ pradhmāpanairmokṣayet tumbarupuṣkarāhvahiṅgvamlaveta-sapathyālavaṇatrayaṃ yavakvāthena pātuṃ prayacchet pathyāśatārdhe sauvarcaladvipale caturguṇe payasi sarpiḥ prasthaṃ siddhaṃ vātaśleṣmāpanucca karma kuryāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्दितातुरं बलवन्तमात्मवन्तमुपकरणवन्तं च वातव्याधिविधानेनोपचरेत् वैशेषिकैश्च मस्तिष्क्यशिरोबस्तिनस्यधूमोपनाहस्नेहनाडीस्वेदादिभिः ततः सतृणं महापञ्चमूलं काकोल्यादिं विदारिगन्धादिमौदकानूपमांसं तथैवौदक-कन्दांश्चाहृत्य द्विगुणोदके क्षीरद्रो णे निःक्वाथ्य क्षीरावशिष्टमवतार्य परिस्रा-व्य तैलप्रस्थेनोन्मिश्र्य पुनरग्नावधिश्रयेत् ततस्तैलं क्षीरानुगतमव तार्य शी-तीभूतमभिमथ्नीयात् तत्र यः स्नेह उत्तिष्ठेत्तमादाय मधुरौषधसहाक्षीरयुक्तं विपचेत् एतत् क्षीरतैलमर्दितातुराणां पानाभ्यङ्गादिषूपयोज्यं तैलहीनं वा क्षीरसर्पिरक्षितर्पणमिति
arditāturaṃ balavantamātmavantamupakaraṇavantaṃ ca vātavyādhividhānenopacaret vaiśeṣikaiśca mastiṣkyaśirobastinasyadhūmopanāhasnehanāḍīsvedādibhiḥ tataḥ satṛṇaṃ mahāpañcamūlaṃ kākolyādiṃ vidārigandhādimaudakānūpamāṃsaṃ tathaivaudaka-kandāṃścāhṛtya dviguṇodake kṣīradro ṇe niḥkvāthya kṣīrāvaśiṣṭamavatārya parisrā-vya tailaprasthenonmiśrya punaragnāvadhiśrayet tatastailaṃ kṣīrānugatamava tārya śī-tībhūtamabhimathnīyāt tatra yaḥ sneha uttiṣṭhettamādāya madhurauṣadhasahākṣīrayuktaṃ vipacet etat kṣīratailamarditāturāṇāṃ pānābhyaṅgādiṣūpayojyaṃ tailahīnaṃ vā kṣīrasarpirakṣitarpaṇamiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गृध्रसीविश्वाची क्रोष्टुकशिरःखञ्जपङ्गुल वातकण्टकपाददाहपादहर्षावबाहु-कबा धिर्य धमनीगतवातरोगेषु यथोक्तं यथोद्देशं च सिराव्यधं कुर्यात् अन्यत्रावबाहुकात् वातव्याधिचिकित्सितं चावेक्षेत
gṛdhrasīviśvācī kroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅgula vātakaṇṭakapādadāhapādaharṣāvabāhu-kabā dhirya dhamanīgatavātarogeṣu yathoktaṃ yathoddeśaṃ ca sirāvyadhaṃ kuryāt anyatrāvabāhukāt vātavyādhicikitsitaṃ cāvekṣeta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्णशूले तु शृङ्गवेररसं तैलमधुसंसृष्टं सैन्धवोपहितं सुखोष्णं कर्णे दद्यात् अजामूत्रमधुतैलानि वा मातुलुङ्गदाडिमतिन्तिडीकस्वरसमूत्रसिद्धं तैलं शु-क्तसुरातक्रमूत्रलवणसिद्धं वा नाडीस्वेदैश्च स्वेदयेत् वातव्याधिचिकित्सां चावेक्षेत भूयश्चोत्तरे वक्ष्यामः
karṇaśūle tu śṛṅgaverarasaṃ tailamadhusaṃsṛṣṭaṃ saindhavopahitaṃ sukhoṣṇaṃ karṇe dadyāt ajāmūtramadhutailāni vā mātuluṅgadāḍimatintiḍīkasvarasamūtrasiddhaṃ tailaṃ śu-ktasurātakramūtralavaṇasiddhaṃ vā nāḍīsvedaiśca svedayet vātavyādhicikitsāṃ cāvekṣeta bhūyaścottare vakṣyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तूनीप्रतून्योः स्नेहलवणमुष्णोदकेन पाययेत् पिप्पल्यादिचूर्णं वा हिङ्गुयवक्षारप्रगाढं वा सर्पिः बस्तिभिश्चैनमुपक्रमेत्
tūnīpratūnyoḥ snehalavaṇamuṣṇodakena pāyayet pippalyādicūrṇaṃ vā hiṅguyavakṣārapragāḍhaṃ vā sarpiḥ bastibhiścainamupakramet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आध्माने त्वपतर्पणपाणिताप दीपनचूर्ण फलवर्तिक्रियापाचनीयदीपनीय बस्तिभिरुपाचरेत् लङ्घनानन्तरं चान्नकाले धान्यकजीरकादिदीपन सिद्धान्यन्नानि प्रत्याध्माने छर्दनापतर्पणदीपनानि कुर्यात्
ādhmāne tvapatarpaṇapāṇitāpa dīpanacūrṇa phalavartikriyāpācanīyadīpanīya bastibhirupācaret laṅghanānantaraṃ cānnakāle dhānyakajīrakādidīpana siddhānyannāni pratyādhmāne chardanāpatarpaṇadīpanāni kuryāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अष्ठीलाप्रत्यष्ठीलयोर्गुल्माभ्यन्तरविद्र धिवत् क्रियाविभाग इति
aṣṭhīlāpratyaṣṭhīlayorgulmābhyantaravidra dhivat kriyāvibhāga iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हिङ्गुत्रिकटुवचाजमोदाधान्याजगन्धादाडिमतिन्तिडीकपाठाचित्रकयवक्षार सैन्वविडसौर्वचलस्वर्जिकापिप्पलीमूलाम्लवेतसशटीपुष्करमूलहपुषाच व्याजाजीपथ्याश्चूर्णयित्वा मातुलुङ्गाम्लेन बहुशः परिभाव्याक्षमात्रा गुटिकाः कारयेत् ततः प्रातरेकैकां वातविकारी भक्षयेत् एष योगः कासश्वासगुल्मोदरारोचकहृद्रो गाध्मानपार्श्वोदरबस्तिशूलानाहमूत्रकृच्छ्र प्लीहा र्शस्तूनीप्रतूनीरपहन्ति
hiṅgutrikaṭuvacājamodādhānyājagandhādāḍimatintiḍīkapāṭhācitrakayavakṣāra sainvaviḍasaurvacalasvarjikāpippalīmūlāmlavetasaśaṭīpuṣkaramūlahapuṣāca vyājājīpathyāścūrṇayitvā mātuluṅgāmlena bahuśaḥ paribhāvyākṣamātrā guṭikāḥ kārayet tataḥ prātarekaikāṃ vātavikārī bhakṣayet eṣa yogaḥ kāsaśvāsagulmodarārocakahṛdro gādhmānapārśvodarabastiśūlānāhamūtrakṛcchra plīhā rśastūnīpratūnīrapahanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवन्ति चात्र केवलो दोषयुक्तो वा धातुभिर्वाऽवृतोनिलः विज्ञेयो लक्षणोहाभ्यां चिकित्स्यश्चाविरोधतः
bhavanti cātra kevalo doṣayukto vā dhātubhirvā'vṛtonilaḥ vijñeyo lakṣaṇohābhyāṃ cikitsyaścāvirodhataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रुजावन्तं घनं शीतं शोफं मेदोयुतोऽनिलः करोति यस्य तं वैद्यः शोथवत् समुपाचरेत्
rujāvantaṃ ghanaṃ śītaṃ śophaṃ medoyuto'nilaḥ karoti yasya taṃ vaidyaḥ śothavat samupācaret
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कफमेदोवृतो वायुर्यदोरू प्रतिपद्यते तदाऽङ्गमर्दस्तैमित्यरोमहर्षरुजाज्वरैः
kaphamedovṛto vāyuryadorū pratipadyate tadā'ṅgamardastaimityaromaharṣarujājvaraiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निद्र या चार्दितौ स्तब्धौ शीतलावप्रचेतनौ गुरुकावस्थिरावूरू न स्वाविव च मन्यते
nidra yā cārditau stabdhau śītalāvapracetanau gurukāvasthirāvūrū na svāviva ca manyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तमूरुस्तम्भमित्याहुराढ्यवातमथापरे स्नेहवर्जं पिबेत्तत्र चूर्णं षड्धरणं नरः
tamūrustambhamityāhurāḍhyavātamathāpare snehavarjaṃ pibettatra cūrṇaṃ ṣaḍdharaṇaṃ naraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हितमुष्णाम्बुना तद्वत् पिप्पल्यादिगणैः कृतम् लिह्याद्वा त्रैफलं चूर्णं क्षौद्रे ण कटुकान्वितम्
hitamuṣṇāmbunā tadvat pippalyādigaṇaiḥ kṛtam lihyādvā traiphalaṃ cūrṇaṃ kṣaudre ṇa kaṭukānvitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूत्रैर्वा गुग्गुलं श्रेष्ठं पिबेद्वाऽपि शिलाजतु ततो हन्ति कफाक्रान्तं समेदस्कं प्रभञ्जनम्
mūtrairvā guggulaṃ śreṣṭhaṃ pibedvā'pi śilājatu tato hanti kaphākrāntaṃ samedaskaṃ prabhañjanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हृद्रो गमरुचिं गुल्मं तथाऽभ्यन्तरविद्र धिम् सक्षारमूत्रस्वेदांश्च रूक्षाण्युत्सादनानि च
hṛdro gamaruciṃ gulmaṃ tathā'bhyantaravidra dhim sakṣāramūtrasvedāṃśca rūkṣāṇyutsādanāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुर्याद्दिह्याच्च मूत्राढ्यैः करञ्जफलसर्षपैः भोज्याः पुराणश्यामाककोद्र वोद्दालशालयः
kuryāddihyācca mūtrāḍhyaiḥ karañjaphalasarṣapaiḥ bhojyāḥ purāṇaśyāmākakodra voddālaśālayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुष्कमूलकयूषेण पटोलस्य रसेन वा जाङ्गलैरघृतैर्मांसैः शाकैश्चालवणैर्हितैः
śuṣkamūlakayūṣeṇa paṭolasya rasena vā jāṅgalairaghṛtairmāṃsaiḥ śākaiścālavaṇairhitaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदा स्यातां परिक्षीणे भूयिष्ठे कफमेदसी तदा स्नेहादिकं कर्म पुनरत्रावचारयेत्
yadā syātāṃ parikṣīṇe bhūyiṣṭhe kaphamedasī tadā snehādikaṃ karma punaratrāvacārayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुगन्धिः सुलघुः सूक्ष्मस्तीक्ष्णोष्णः कटुको रसे कटुपाकः सरो हृद्यो गुग्गुलुः स्निग्धपिच्छिलः
sugandhiḥ sulaghuḥ sūkṣmastīkṣṇoṣṇaḥ kaṭuko rase kaṭupākaḥ saro hṛdyo gugguluḥ snigdhapicchilaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स नवो बृंहणो वृष्यः पुराणस्त्वपकर्षणः तैक्ष्ण्यौष्ण्यात्कफवातघ्नः सरत्वान्मलपित्तनुत्
sa navo bṛṃhaṇo vṛṣyaḥ purāṇastvapakarṣaṇaḥ taikṣṇyauṣṇyātkaphavātaghnaḥ saratvānmalapittanut
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सौगन्ध्यात् पूतिकोष्ठघ्नः सौक्ष्म्याच्चानलदीपनः तं प्रातस्त्रिफलादार्वीपटोलकुशवारिभिः
saugandhyāt pūtikoṣṭhaghnaḥ saukṣmyāccānaladīpanaḥ taṃ prātastriphalādārvīpaṭolakuśavāribhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पिबेदावाप्य वा मूत्रैः क्षारैरुष्णोदकेन वा जीर्णे यूषरसैः क्षीरैर्भुञ्जानो हन्ति मासतः
pibedāvāpya vā mūtraiḥ kṣārairuṣṇodakena vā jīrṇe yūṣarasaiḥ kṣīrairbhuñjāno hanti māsataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुल्मं मेहमुदावर्तमुदरं सभगन्दरम् कृमिकण्ड्वरुचिश्वित्राण्यर्बुदं ग्रन्थिमेव च
gulmaṃ mehamudāvartamudaraṃ sabhagandaram kṛmikaṇḍvaruciśvitrāṇyarbudaṃ granthimeva ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाड्याढ्यवातश्वयथून् कुष्ठदुष्टव्रणांश्च सः कोष्ठसन्ध्यस्थिगं वायुं वृक्षमिन्द्रा शनिर्यथा
nāḍyāḍhyavātaśvayathūn kuṣṭhaduṣṭavraṇāṃśca saḥ koṣṭhasandhyasthigaṃ vāyuṃ vṛkṣamindrā śaniryathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.