अथातः सर्पदष्टविषविज्ञानीयं कल्पं व्याख्यास्यामः
athātaḥ sarpadaṣṭaviṣavijñānīyaṃ kalpaṃ vyākhyāsyāmaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Suśruta-saṃhitā·5·5.4
Suśruta-saṃhitā 5.4
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धन्वन्तरिं महाप्राज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम् पादयोरुपसंगृह्य सुश्रुतः परिपृच्छति
dhanvantariṃ mahāprājñaṃ sarvaśāstraviśāradam pādayorupasaṃgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्पसंख्यां विभागं च दष्टलक्षणमेव च ज्ञानं च विषवेगानां भगवन् वक्तुमर्हसि
sarpasaṃkhyāṃ vibhāgaṃ ca daṣṭalakṣaṇameva ca jñānaṃ ca viṣavegānāṃ bhagavan vaktumarhasi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्भिषजां वरः असंख्या वासुकिश्रेष्ठा विख्यातास्तक्षकादयः
tasya tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃ varaḥ asaṃkhyā vāsukiśreṣṭhā vikhyātāstakṣakādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महीधराश्च नागेन्द्रा हुताग्निसमतेजसः ये चाप्यजस्रं गर्जन्ति वर्षन्ति च तपन्ति च
mahīdharāśca nāgendrā hutāgnisamatejasaḥ ye cāpyajasraṃ garjanti varṣanti ca tapanti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ससागरगिरिद्वीपा यैरियं धार्यते मही क्रुद्धा निःश्वासदृष्टिभ्यां ये हन्युरखिलं जगत्
sasāgaragiridvīpā yairiyaṃ dhāryate mahī kruddhā niḥśvāsadṛṣṭibhyāṃ ye hanyurakhilaṃ jagat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नमस्तेभ्योऽस्ति नो तेषां कार्यं किञ्चिच्चिकित्सया ये तु दंष्ट्राविषा भौमा ये दशन्ति च मानुषान्
namastebhyo'sti no teṣāṃ kāryaṃ kiñciccikitsayā ye tu daṃṣṭrāviṣā bhaumā ye daśanti ca mānuṣān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेषां सङ्ख्यां प्रवक्ष्यामि यथावदनुपूर्वशः अशीतिस्त्वेव सर्पाणां भिद्यते पञ्चधा तु सा
teṣāṃ saṅkhyāṃ pravakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ aśītistveva sarpāṇāṃ bhidyate pañcadhā tu sā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्वीकरा मण्डलिनो राजिमन्तस्तथैव च निर्विषा वैकरञ्जाश्च त्रिविधास्ते पुनः स्मृताः
darvīkarā maṇḍalino rājimantastathaiva ca nirviṣā vaikarañjāśca trividhāste punaḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्वीकरा मण्डलिनो राजिमन्तश्च पन्नगाः तेषु दर्वीकरा ज्ञेया विंशतिः षट् च पन्नगाः
darvīkarā maṇḍalino rājimantaśca pannagāḥ teṣu darvīkarā jñeyā viṃśatiḥ ṣaṭ ca pannagāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वाविंशतिर्मण्डलिनो राजिमन्तस्तथा दश निर्विषा द्वादश ज्ञेया वैकरञ्जास्त्रयस्तथा
dvāviṃśatirmaṇḍalino rājimantastathā daśa nirviṣā dvādaśa jñeyā vaikarañjāstrayastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैकरञ्जोद्भवाः सप्त चित्रा मण्डलिराजिलाः पादाभिमृष्टा दुष्टा वा क्रुद्धा ग्रासार्थिनोऽपि वा
vaikarañjodbhavāḥ sapta citrā maṇḍalirājilāḥ pādābhimṛṣṭā duṣṭā vā kruddhā grāsārthino'pi vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते दशन्ति महाक्रोधास्त्रिविधं भीमदर्शनाः सर्पितं रदितं चापि तृतीयमथ निर्विषम् सर्पाङ्गाभिहतं केचिदिच्छन्ति खलु तद्विदः
te daśanti mahākrodhāstrividhaṃ bhīmadarśanāḥ sarpitaṃ raditaṃ cāpi tṛtīyamatha nirviṣam sarpāṅgābhihataṃ kecidicchanti khalu tadvidaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पदानि यत्र दन्तानामेकं द्वे वा बहूनि वा निमग्नान्यल्परक्तानि यान्युद्वृत्य करोति हि
padāni yatra dantānāmekaṃ dve vā bahūni vā nimagnānyalparaktāni yānyudvṛtya karoti hi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चञ्चुमालकयुक्तानि वैकृत्यकरणानि च सङ्क्षिप्तानि सशोफानि विद्यात्तत् सर्पितं भिषक्
cañcumālakayuktāni vaikṛtyakaraṇāni ca saṅkṣiptāni saśophāni vidyāttat sarpitaṃ bhiṣak
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राज्यः सलोहिता यत्र नीलाः पीताः सितास्तथा विज्ञेयं रदितं तत्तु ज्ञेयमल्पविषं च तत्
rājyaḥ salohitā yatra nīlāḥ pītāḥ sitāstathā vijñeyaṃ raditaṃ tattu jñeyamalpaviṣaṃ ca tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अशोफमल्पदुष्टासृक् प्रकृतिस्थस्य देहिनः पदं पदानि वा विद्यादविषं तच्चिकित्सकः
aśophamalpaduṣṭāsṛk prakṛtisthasya dehinaḥ padaṃ padāni vā vidyādaviṣaṃ taccikitsakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सर्पस्पृष्टस्य भीरोर्हि भयेन कुपितोऽनिलः कस्यचित् कुरुते शोफं सर्पाङ्गाभिहतं तु तत्
sarpaspṛṣṭasya bhīrorhi bhayena kupito'nilaḥ kasyacit kurute śophaṃ sarpāṅgābhihataṃ tu tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याधितोद्विग्नदष्टानि ज्ञेयान्यल्पविषाणि तु तथाऽतिवृद्धबालाभिदष्टमल्पविषं स्मृतम्
vyādhitodvignadaṣṭāni jñeyānyalpaviṣāṇi tu tathā'tivṛddhabālābhidaṣṭamalpaviṣaṃ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुपर्णदेवब्रह्मर्षियक्षसिद्धनिषेविते विषघ्नौषधियुक्ते च देशे न क्रमते विषम्
suparṇadevabrahmarṣiyakṣasiddhaniṣevite viṣaghnauṣadhiyukte ca deśe na kramate viṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रथाङ्गलाङ्गलच्छत्रस्वस्तिकाङ्कुशधारिणः ज्ञेया दर्वीकराः सर्पाः फणिनः शीघ्रगामिनः
rathāṅgalāṅgalacchatrasvastikāṅkuśadhāriṇaḥ jñeyā darvīkarāḥ sarpāḥ phaṇinaḥ śīghragāminaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मण्डलैर्विविधैश्चित्राः पृथवो मन्दगामिनः ज्ञेया मण्डलिनः सर्पा ज्वलनर्कसमप्रभाः
maṇḍalairvividhaiścitrāḥ pṛthavo mandagāminaḥ jñeyā maṇḍalinaḥ sarpā jvalanarkasamaprabhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्निग्धा विविधवर्णाभिस्तिर्यगूर्ध्वं च राजिभिः चित्रिता इव ये भान्ति राजिमन्तस्तु ते स्मृताः
snigdhā vividhavarṇābhistiryagūrdhvaṃ ca rājibhiḥ citritā iva ye bhānti rājimantastu te smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तारूप्यप्रभा ये च कपिला ये च पन्नगाः सुगन्धयः सुवर्णांभास्ते जात्या ब्राह्मणाः स्मृताः
muktārūpyaprabhā ye ca kapilā ye ca pannagāḥ sugandhayaḥ suvarṇāṃbhāste jātyā brāhmaṇāḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षत्रियाः स्निग्धवर्णास्तु पन्नगा भृशकोपनाः सूर्यचन्द्रा कृतिच्छत्रलक्ष्म तेषां तथाऽम्बुजम्
kṣatriyāḥ snigdhavarṇāstu pannagā bhṛśakopanāḥ sūryacandrā kṛticchatralakṣma teṣāṃ tathā'mbujam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्णा वज्रनिभा ये च लोहिता वर्णतस्तथा धूम्राः पारावताभाश्च वैश्यास्ते पन्नगाः स्मृताः
kṛṣṇā vajranibhā ye ca lohitā varṇatastathā dhūmrāḥ pārāvatābhāśca vaiśyāste pannagāḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महिषद्वीपिवर्णाभास्तथैव परुषत्वचः भिन्नवर्णाश्च ये केचिच्छूद्रा स्ते परिकीर्तिताः
mahiṣadvīpivarṇābhāstathaiva paruṣatvacaḥ bhinnavarṇāśca ye kecicchūdrā ste parikīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कोपयन्त्यनिलं जन्तोः फणिनः सर्व एव तु पित्तं मण्डलिनश्चापि कफं चानेकराजयः
kopayantyanilaṃ jantoḥ phaṇinaḥ sarva eva tu pittaṃ maṇḍalinaścāpi kaphaṃ cānekarājayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपत्यमसवर्णाभ्यां द्विदोषकरलक्षणम् ज्ञेयौ दोषैश्च दम्पत्योर्विशेषश्चात्र वक्ष्यते
apatyamasavarṇābhyāṃ dvidoṣakaralakṣaṇam jñeyau doṣaiśca dampatyorviśeṣaścātra vakṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रजन्याः पश्चिमे यामे सर्पाश्चित्राश्चरन्ति हि शेषेषूक्ता मण्डलिनो दिवा दर्वीकराः स्मृताः
rajanyāḥ paścime yāme sarpāścitrāścaranti hi śeṣeṣūktā maṇḍalino divā darvīkarāḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दर्वीकरास्तु तरुणा वृद्धा मण्डलिनस्तथा राजिमन्तो वयोमध्या जायन्ते मृत्युहेतवः
darvīkarāstu taruṇā vṛddhā maṇḍalinastathā rājimanto vayomadhyā jāyante mṛtyuhetavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नकुलाकुलिता बाला वारिविप्रहताः कृशाः वृद्धा मुक्तत्वचो भीताः सर्पास्त्वल्पविषाः स्मृताः
nakulākulitā bālā vāriviprahatāḥ kṛśāḥ vṛddhā muktatvaco bhītāḥ sarpāstvalpaviṣāḥ smṛtāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र दर्वीकराःकृष्णसर्पो महाकृष्णः कृष्णोदरः श्वेतकपोतो महाकपोतो बला-हको महासर्पः शङ्खकपालो लोहिताक्षो गवेधुकः परिसर्पः खण्डफणः क-कुदः पद्मो महापद्मो दर्भपुष्पो दधिमुखः पुण्डरीको भ्रूकुटीमुखो विष्किरः पुष्पाभिकीर्णो गिरिसर्पः ऋजुसर्पः श्वेतोदरो महाशिरा अलगर्द आशीविष इति इ!१मिण्डलिनस्तु आदर्शमण्डलः श्वेतमण्डलो रक्तमण्डलः चित्रमण्डलः पृषतो रोध्रपुष्पो मिलिन्दको गोनसो वृद्धगोनसः पनसो महापनसो वेणुपत्र-कः शिशुको मदनः पालिन्दिरः पिङ्गलः तन्तुकः पुष्पपाण्डुः षडङ्गो अग्निको बभ्रुः कषायः कलुषः पारावतो हस्ताभरणः चित्रकः एणीपद इति २ राजिमन्तस्तुपुण्डरीको राजिचित्रो अङ्गुलराजिः बिन्दुराजिः कर्दमकः तृणशोषकः सर्षपकः श्वेतहनुः दर्भपुष्पश्चक्रको गोधूमकः किक्किसाद इति ३ निर्विषास्तु गलगोली शूकपत्रो अजगरो दिव्यको वर्षाहिकः पुष्पशकली ज्योतीरथः क्षीरिकापुष्पको अहिपताको अन्धाहिको गौराहिको वृक्षेशय इति ४ वैकरञ्जस्त्! त्रयाणां दर्वीकरादीनां व्यतिकराज्जाताः तद्यथामाकुलि पोटग-लः स्निग्धराजिरिति तत्र कृष्णसर्पेण गोनस्यां वैपरीत्येन वा जातो माकुलि राजिलेन गोनस्यां वैपरीत्येन वाजातः पोटगलः कृषणसर्पेण राजिमत्यां वै-परीत्येनवा जातः स्निग्धराजिरिति तेषामाद्यस्य पितृवद्विषोत्कर्षो द्वयोर्मातृवदित्येके ५ त्रयाणां वैकरञ्जानां पुनर्दिव्येलकरोध्रपुष्पकराजिचित्र कपोटगल पुष्पा-भिकीर्णदर्भपुष्पवेल्लितकाः सप्ता तेषामाद्यास्त्रयो राजिलवत् शेषा मण्डलिवत् एवमेतेषां सर्पाणामशीतिर्व्याख्याता
tatra darvīkarāḥkṛṣṇasarpo mahākṛṣṇaḥ kṛṣṇodaraḥ śvetakapoto mahākapoto balā-hako mahāsarpaḥ śaṅkhakapālo lohitākṣo gavedhukaḥ parisarpaḥ khaṇḍaphaṇaḥ ka-kudaḥ padmo mahāpadmo darbhapuṣpo dadhimukhaḥ puṇḍarīko bhrūkuṭīmukho viṣkiraḥ puṣpābhikīrṇo girisarpaḥ ṛjusarpaḥ śvetodaro mahāśirā alagarda āśīviṣa iti i!1miṇḍalinastu ādarśamaṇḍalaḥ śvetamaṇḍalo raktamaṇḍalaḥ citramaṇḍalaḥ pṛṣato rodhrapuṣpo milindako gonaso vṛddhagonasaḥ panaso mahāpanaso veṇupatra-kaḥ śiśuko madanaḥ pālindiraḥ piṅgalaḥ tantukaḥ puṣpapāṇḍuḥ ṣaḍaṅgo agniko babhruḥ kaṣāyaḥ kaluṣaḥ pārāvato hastābharaṇaḥ citrakaḥ eṇīpada iti 2 rājimantastupuṇḍarīko rājicitro aṅgularājiḥ bindurājiḥ kardamakaḥ tṛṇaśoṣakaḥ sarṣapakaḥ śvetahanuḥ darbhapuṣpaścakrako godhūmakaḥ kikkisāda iti 3 nirviṣāstu galagolī śūkapatro ajagaro divyako varṣāhikaḥ puṣpaśakalī jyotīrathaḥ kṣīrikāpuṣpako ahipatāko andhāhiko gaurāhiko vṛkṣeśaya iti 4 vaikarañjast! trayāṇāṃ darvīkarādīnāṃ vyatikarājjātāḥ tadyathāmākuli poṭaga-laḥ snigdharājiriti tatra kṛṣṇasarpeṇa gonasyāṃ vaiparītyena vā jāto mākuli rājilena gonasyāṃ vaiparītyena vājātaḥ poṭagalaḥ kṛṣaṇasarpeṇa rājimatyāṃ vai-parītyenavā jātaḥ snigdharājiriti teṣāmādyasya pitṛvadviṣotkarṣo dvayormātṛvadityeke 5 trayāṇāṃ vaikarañjānāṃ punardivyelakarodhrapuṣpakarājicitra kapoṭagala puṣpā-bhikīrṇadarbhapuṣpavellitakāḥ saptā teṣāmādyāstrayo rājilavat śeṣā maṇḍalivat evameteṣāṃ sarpāṇāmaśītirvyākhyātā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र महानेत्रजिह्वास्यशिरसः पुमांसः सुक्ष्मनेत्रजिह्वास्यशिरसः स्त्रियः उभयलक्षणा मन्दविषाअक्रोधा नपुंसका इति
tatra mahānetrajihvāsyaśirasaḥ pumāṃsaḥ sukṣmanetrajihvāsyaśirasaḥ striyaḥ ubhayalakṣaṇā mandaviṣāakrodhā napuṃsakā iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र सर्वेषां सर्पाणां सामान्यत एव दष्टलक्षणं वक्ष्यामः किं कारणं विषं हि निशितनिस्त्रिंशाशनिहुतवहदेश्यमाशुकारि मुहर्तमप्युपेक्षितमातुमतिपा-तयति न चावकाशोऽस्ति वाक्समूहमुपसर्तुं प्रत्येकमपि दष्टलक्षणेभिहिते सर्वत्रत्रैविध्यं भवति तस्मात् त्रैविध्यमेव वक्ष्यामः एतद्ध्य्ताउ!रहितमसंमोहकरं च अपि चात्रैव सर्वसर्पव्यञ्जनावरोधः
tatra sarveṣāṃ sarpāṇāṃ sāmānyata eva daṣṭalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ kiṃ kāraṇaṃ viṣaṃ hi niśitanistriṃśāśanihutavahadeśyamāśukāri muhartamapyupekṣitamātumatipā-tayati na cāvakāśo'sti vāksamūhamupasartuṃ pratyekamapi daṣṭalakṣaṇebhihite sarvatratraividhyaṃ bhavati tasmāt traividhyameva vakṣyāmaḥ etaddhytāu!rahitamasaṃmohakaraṃ ca api cātraiva sarvasarpavyañjanāvarodhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र दर्वीकरविषेणत्वङ्नयननखदशनवदनमूत्रपुरीषदंशकृष्णत्वं रौक्ष्यं शि-रसो गौरवं सन्धिवेदना कटीपृष्ठग्रीवादौर्बल्यं जृम्भणं वेपथुः स्वरावसादो घुर्घुरको जडता शुष्कोद्गारः कासश्वासौहिक्का वायोरूर्ध्वगमनं शूलोद्वेष्टनं तृष्णा लालास्रावः फेनागमनं स्रोतोऽवरोधस्तास्ताश्च वातवेदना भवन्ति म-ण्डलिविषेण त्वगादीनां पीतत्वंशीताभिलाषः परिधूपनं दाहस्तृष्णा मदो मूर्च्छाज्वरः शोणितागमनमूर्ध्वमधश्च मांसानामवशातनं श्वयथुर्दंशकोथः पीतरूपदर्शनमाशुकोपस्तास्ताश्च पित्तवेदना भवन्ति राजिमद्विषेण शुक्लत्वं-त्वगादीनां शीतज्वरो रोमहर्षः स्तब्धत्वं गात्राणामादंशशोफः सान्द्र कफप्र-सेकश्छर्दिरभीक्ष्णमक्ष्णोः कण्डूः कण्ठे श्वयथुर्घुर्घुरक उच्छ्वासनिरोधस्तमः प्रवेशस्तास्ताश्च कफवेदना भवन्ति
tatra darvīkaraviṣeṇatvaṅnayananakhadaśanavadanamūtrapurīṣadaṃśakṛṣṇatvaṃ raukṣyaṃ śi-raso gauravaṃ sandhivedanā kaṭīpṛṣṭhagrīvādaurbalyaṃ jṛmbhaṇaṃ vepathuḥ svarāvasādo ghurghurako jaḍatā śuṣkodgāraḥ kāsaśvāsauhikkā vāyorūrdhvagamanaṃ śūlodveṣṭanaṃ tṛṣṇā lālāsrāvaḥ phenāgamanaṃ sroto'varodhastāstāśca vātavedanā bhavanti ma-ṇḍaliviṣeṇa tvagādīnāṃ pītatvaṃśītābhilāṣaḥ paridhūpanaṃ dāhastṛṣṇā mado mūrcchājvaraḥ śoṇitāgamanamūrdhvamadhaśca māṃsānāmavaśātanaṃ śvayathurdaṃśakothaḥ pītarūpadarśanamāśukopastāstāśca pittavedanā bhavanti rājimadviṣeṇa śuklatvaṃ-tvagādīnāṃ śītajvaro romaharṣaḥ stabdhatvaṃ gātrāṇāmādaṃśaśophaḥ sāndra kaphapra-sekaśchardirabhīkṣṇamakṣṇoḥ kaṇḍūḥ kaṇṭhe śvayathurghurghuraka ucchvāsanirodhastamaḥ praveśastāstāśca kaphavedanā bhavanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरुषाभिदष्ट ऊर्ध्वं प्रेक्षते अधस्तात् स्त्रिया सिराश्चोत्तिष्ठन्ति ललाटे नपुंस-काभिदष्टस्तिर्यक्पेक्षी भवति गर्भिण्या पाण्डुमुखोध्मातश्च सूतिकया कुक्षि-शूलार्तः सरुधिरं मेहत्युपजिह्विका चास्य भवति ग्रासार्थिनाऽन्न काङ्क्षति वृ-द्धने चिरान्मन्दाश्च वेगाः बालेनाशु मृदवश्च निर्विषेणाविषलिङ्गं अन्धाहिके-नान्धत्वमित्येके ग्रसनात् अजगरः शरीरप्राणहरो न विषात् तत्र सद्यः प्राणहराहिदष्टः पतति शास्त्राशनिहत इव भूमौस्रस्ताङ्गः स्वपिति
puruṣābhidaṣṭa ūrdhvaṃ prekṣate adhastāt striyā sirāścottiṣṭhanti lalāṭe napuṃsa-kābhidaṣṭastiryakpekṣī bhavati garbhiṇyā pāṇḍumukhodhmātaśca sūtikayā kukṣi-śūlārtaḥ sarudhiraṃ mehatyupajihvikā cāsya bhavati grāsārthinā'nna kāṅkṣati vṛ-ddhane cirānmandāśca vegāḥ bālenāśu mṛdavaśca nirviṣeṇāviṣaliṅgaṃ andhāhike-nāndhatvamityeke grasanāt ajagaraḥ śarīraprāṇaharo na viṣāt tatra sadyaḥ prāṇaharāhidaṣṭaḥ patati śāstrāśanihata iva bhūmausrastāṅgaḥ svapiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र सर्वेषां सर्पाणां विषस्य सप्त वेगा भवन्ति तत्र दर्वीकराणां प्रथमे वेगे विषं शोणितं दूषयति तत् प्रदुष्टं कृष्णतामुपैति तेन कार्ष्ण्यं पिपीलिकापरि-सर्पणमिव चाङ्गे भवति द्वितीये मांसं दूषयति तेनात्यर्थं कृष्णता शोफो ग्र-न्थयश्चाङ्गे भवन्ति तृतीये मेदो दूषयति तेन दंशक्लेदः शिरोगौरवं स्वेदश्चक्षु-र्ग्रहणं च चतुर्थे कोष्ठमनुप्रविश्यकफप्रधानान् दोषान् दूषयति तेन तन्द्रा प्रसे-कसन्धिविश्लेषा भवन्ति पञ्चमेऽस्थीन्यनुप्रविशति प्राणमग्निं च दूषयति तेन पर्वभेदो हिक्का दाहश्चभवति षष्ठे मज्जानमनुप्रविशति ग्रहणीं चात्यर्थंदूषयति तेन गात्राणां गौरवमतीसारो हृत्पीडा मूर्च्छा च भवति सप्तमे शुक्रमनुप्रवि-शति व्यानंचात्यर्थं कोपयति कफं च सूक्ष्मस्रोतोभ्यः प्रच्यावयति तेन श्लेष्मवर्तिप्रादुर्भावः कटीपृष्ठभङ्गः सर्वचेष्टआविघातो लालास्वेदयोरतिप्र-वृत्तिरुच्छ्वासविरोधश्च भवति मण्डलिनां प्रथमे वेगे विषंशोणितं दूषयति तत् प्रदुष्टं पीततामुपैति तत्रपरिदाहः पीतावभासता चाङ्गानां भवति द्विती-येमांसं दूषयति तेनात्यर्थं पीतता परिदाहो दंशेश्वयथुश्च भवति तृतीये मेदो दूषयति तेन पूर्ववच्चक्षुर्ग्रहणं तृष्णा दंशक्लेदः स्वेदश्च चतुर्थे कोष्ठमनुप्रविश्य ज्वरमापादयति पञ्चमे परिदाहं सर्वगात्रेषु करोति षष्ठसप्तमयोः पूर्ववत् रा-जिमतां प्रथमे वेगे विषं शोणितं दूषयति तत् प्रदुष्टं पाणडुतामुपैति तेन रो-महर्षः शुक्लावभासश्च पुरुषोभवति द्वितीये मांसं दूषयति तेन पाण्डुताऽत्यर्थं जाड्यं शिरःशोफश्च भवति तृतीये मेदो दूषयतितेन चक्षुर्ग्रहणं दंशक्लेदः स्वेदो घ्राणाक्षिस्रावश्च भवति चतुर्थे कोष्ठमनुप्रविशय मन्यास्तम्भं शिरोगौरवं चापादयति पञ्चमे वाक्सङ्गं शीतज्वरं च करोति षष्ठसप्तमयोः पूर्ववदिति
tatra sarveṣāṃ sarpāṇāṃ viṣasya sapta vegā bhavanti tatra darvīkarāṇāṃ prathame vege viṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati tat praduṣṭaṃ kṛṣṇatāmupaiti tena kārṣṇyaṃ pipīlikāpari-sarpaṇamiva cāṅge bhavati dvitīye māṃsaṃ dūṣayati tenātyarthaṃ kṛṣṇatā śopho gra-nthayaścāṅge bhavanti tṛtīye medo dūṣayati tena daṃśakledaḥ śirogauravaṃ svedaścakṣu-rgrahaṇaṃ ca caturthe koṣṭhamanupraviśyakaphapradhānān doṣān dūṣayati tena tandrā prase-kasandhiviśleṣā bhavanti pañcame'sthīnyanupraviśati prāṇamagniṃ ca dūṣayati tena parvabhedo hikkā dāhaścabhavati ṣaṣṭhe majjānamanupraviśati grahaṇīṃ cātyarthaṃdūṣayati tena gātrāṇāṃ gauravamatīsāro hṛtpīḍā mūrcchā ca bhavati saptame śukramanupravi-śati vyānaṃcātyarthaṃ kopayati kaphaṃ ca sūkṣmasrotobhyaḥ pracyāvayati tena śleṣmavartiprādurbhāvaḥ kaṭīpṛṣṭhabhaṅgaḥ sarvaceṣṭaāvighāto lālāsvedayoratipra-vṛttirucchvāsavirodhaśca bhavati maṇḍalināṃ prathame vege viṣaṃśoṇitaṃ dūṣayati tat praduṣṭaṃ pītatāmupaiti tatraparidāhaḥ pītāvabhāsatā cāṅgānāṃ bhavati dvitī-yemāṃsaṃ dūṣayati tenātyarthaṃ pītatā paridāho daṃśeśvayathuśca bhavati tṛtīye medo dūṣayati tena pūrvavaccakṣurgrahaṇaṃ tṛṣṇā daṃśakledaḥ svedaśca caturthe koṣṭhamanupraviśya jvaramāpādayati pañcame paridāhaṃ sarvagātreṣu karoti ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvavat rā-jimatāṃ prathame vege viṣaṃ śoṇitaṃ dūṣayati tat praduṣṭaṃ pāṇaḍutāmupaiti tena ro-maharṣaḥ śuklāvabhāsaśca puruṣobhavati dvitīye māṃsaṃ dūṣayati tena pāṇḍutā'tyarthaṃ jāḍyaṃ śiraḥśophaśca bhavati tṛtīye medo dūṣayatitena cakṣurgrahaṇaṃ daṃśakledaḥ svedo ghrāṇākṣisrāvaśca bhavati caturthe koṣṭhamanupraviśaya manyāstambhaṃ śirogauravaṃ cāpādayati pañcame vāksaṅgaṃ śītajvaraṃ ca karoti ṣaṣṭhasaptamayoḥ pūrvavaditi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवन्ति चात्र धात्वन्तरेषु याः सप्त कलाः संपरिकीर्तिताः तास्वेकैकामतिक्रम्य वेगं प्रकुरुते विषम्
bhavanti cātra dhātvantareṣu yāḥ sapta kalāḥ saṃparikīrtitāḥ tāsvekaikāmatikramya vegaṃ prakurute viṣam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
येनान्तरेण तु कलां कालकल्पं भिनत्ति हि समीरणेनोह्यमानं तत्तु वेगान्तरं स्मृतम्
yenāntareṇa tu kalāṃ kālakalpaṃ bhinatti hi samīraṇenohyamānaṃ tattu vegāntaraṃ smṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शूनाङ्गः प्रथमे वेगे पशुर्ध्यायति दुःखितः लालास्रावो द्वितीये तु कृष्णाङ्गः पीड्यते हृदि
śūnāṅgaḥ prathame vege paśurdhyāyati duḥkhitaḥ lālāsrāvo dvitīye tu kṛṣṇāṅgaḥ pīḍyate hṛdi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृतीये च शिरोदुःखं कण्ठग्रीवं च भज्यते चतुर्थे वेपते मूढः खादन् दन्तान् जहात्यसून्
tṛtīye ca śiroduḥkhaṃ kaṇṭhagrīvaṃ ca bhajyate caturthe vepate mūḍhaḥ khādan dantān jahātyasūn
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
केचिद्वेगत्रयं प्राहुरन्तं चैतेषु तद्विदः ध्यायति प्रथमे वेगे पक्षी मुह्यत्यतः परम्
kecidvegatrayaṃ prāhurantaṃ caiteṣu tadvidaḥ dhyāyati prathame vege pakṣī muhyatyataḥ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
द्वितीये विह्वलः प्रोक्तस्तृतीये मृत्युमृच्छति केचिदेकं विहङ्गेषु विषवेगमुशन्ति हि मार्जारनकुलादीनां विषं नातिप्रवर्तते
dvitīye vihvalaḥ proktastṛtīye mṛtyumṛcchati kecidekaṃ vihaṅgeṣu viṣavegamuśanti hi mārjāranakulādīnāṃ viṣaṃ nātipravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.