Suśruta-saṃhitā 6.39

अथातो ज्वरप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः

athāto jvarapratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

येनामृतमपां मध्यादुद्धृतं पूर्वजन्मनि यतोऽमरत्वं संप्राप्तास्त्रिदशास्त्रिदिवेश्वरात्

yenāmṛtamapāṃ madhyāduddhṛtaṃ pūrvajanmani yato'maratvaṃ saṃprāptāstridaśāstridiveśvarāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिष्यास्तं देवमासीनं पप्रच्छुः सुश्रुतादयः व्रणस्योपद्र वाः प्रोक्ता व्रणिनामप्यतः परम्

śiṣyāstaṃ devamāsīnaṃ papracchuḥ suśrutādayaḥ vraṇasyopadra vāḥ proktā vraṇināmapyataḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समासाद् व्यासतश्चैव ब्रूहि नो भिषजांवर उपद्र वेण जुष्टस्य व्रणः कृच्छ्रेण सिध्यति

samāsād vyāsataścaiva brūhi no bhiṣajāṃvara upadra veṇa juṣṭasya vraṇaḥ kṛcchreṇa sidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपद्र वास्तु व्रणिनः कृच्छ्रसाध्याः प्रकीर्तिताः प्रक्षीणबलमांसस्य शेषधातुपरिक्षयात्

upadra vāstu vraṇinaḥ kṛcchrasādhyāḥ prakīrtitāḥ prakṣīṇabalamāṃsasya śeṣadhātuparikṣayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मादुपद्र वान् कृत्स्नान् ब्रूहि नः सचिकित्सितान् सर्वकायचिकित्सासु ये दृष्टाः परमर्षिणा

tasmādupadra vān kṛtsnān brūhi naḥ sacikitsitān sarvakāyacikitsāsu ye dṛṣṭāḥ paramarṣiṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेषां तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्भिषजांवरः ज्वरमादौ प्रवक्ष्यामि स रोगानीकराट् स्मृतः

teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā prābravīdbhiṣajāṃvaraḥ jvaramādau pravakṣyāmi sa rogānīkarāṭ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुद्र कोपाग्निसंभूतः सर्वभूतप्रतापनः तैस्तैर्नामभिरन्येषां सत्त्वानां परिकीर्त्यते

rudra kopāgnisaṃbhūtaḥ sarvabhūtapratāpanaḥ taistairnāmabhiranyeṣāṃ sattvānāṃ parikīrtyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जन्मादौ निधने चैव प्रायो विशति देहिनम् अतः सर्वविकाराणामयं राजा प्रकीर्तितः

janmādau nidhane caiva prāyo viśati dehinam ataḥ sarvavikārāṇāmayaṃ rājā prakīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋते देवमनुष्येभ्यो नान्यो विषहते तु तम् कर्मणा लभते यस्माद्देवत्वं मानुषादपि

ṛte devamanuṣyebhyo nānyo viṣahate tu tam karmaṇā labhate yasmāddevatvaṃ mānuṣādapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनश्चैव च्युतः स्वर्गान्मानुष्यमनुवर्तते तस्मात्ते देवभावेन सहन्ते मानुषा ज्वरम्

punaścaiva cyutaḥ svargānmānuṣyamanuvartate tasmātte devabhāvena sahante mānuṣā jvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेषाः सर्वे विपद्यन्ते तैर्यग्योना ज्वरार्दिताः स्वेदावरोधः सन्तापः सर्वाङ्गग्रहणं तथा

śeṣāḥ sarve vipadyante tairyagyonā jvarārditāḥ svedāvarodhaḥ santāpaḥ sarvāṅgagrahaṇaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विकारा युगपद्यस्मिन् ज्वरः स परिकीर्तितः दोषैः पृथक् समस्तैश्च द्वन्द्वैरागन्तुरेव च

vikārā yugapadyasmin jvaraḥ sa parikīrtitaḥ doṣaiḥ pṛthak samastaiśca dvandvairāgantureva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनेककारणोत्पन्नः स्मृतस्त्वष्टविधो ज्वरः दोषाः प्रकुपिताः स्वेषु कालेषु स्वैः प्रकोपणैः

anekakāraṇotpannaḥ smṛtastvaṣṭavidho jvaraḥ doṣāḥ prakupitāḥ sveṣu kāleṣu svaiḥ prakopaṇaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्याप्य देहमशेषेण ज्वरमापादयन्ति हि दुष्टाः स्वहेतुभिर्दोषाः प्राप्यामाशयमूष्मणा

vyāpya dehamaśeṣeṇa jvaramāpādayanti hi duṣṭāḥ svahetubhirdoṣāḥ prāpyāmāśayamūṣmaṇā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहिता रसमागत्य रसस्वेदप्रवाहिणाम् स्रोतसां मार्गमावृत्य मन्दीकृत्य हुताशनम्

sahitā rasamāgatya rasasvedapravāhiṇām srotasāṃ mārgamāvṛtya mandīkṛtya hutāśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निरस्य बहिरूष्माणं पक्तिस्थानाच्च केवलम् शरीरं समभिव्याप्य स्वकालेषु ज्वरागमम्

nirasya bahirūṣmāṇaṃ paktisthānācca kevalam śarīraṃ samabhivyāpya svakāleṣu jvarāgamam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जनयन्त्यथ वृद्धिं वा स्ववर्णं च त्वगादिषु मिथ्यातियुक्तैरपि च स्नेहाद्यैः कर्मभिर्नृणाम्

janayantyatha vṛddhiṃ vā svavarṇaṃ ca tvagādiṣu mithyātiyuktairapi ca snehādyaiḥ karmabhirnṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विविधादभिघाताच्च रोगोत्थानात् प्रपाकतः श्रमात् क्षयादजीर्णाच्च विषात्सात्म्यर्तुपर्ययात्

vividhādabhighātācca rogotthānāt prapākataḥ śramāt kṣayādajīrṇācca viṣātsātmyartuparyayāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओषधीपुष्पगन्धाच्च शोकान्नक्षत्रपीडया अभिचाराभिशापाभ्यां मनोभूताभिशङ्कया

oṣadhīpuṣpagandhācca śokānnakṣatrapīḍayā abhicārābhiśāpābhyāṃ manobhūtābhiśaṅkayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्रीणामपप्रजातानां प्रजातानां तथाऽहितैः स्तन्यावतरणे चैव ज्वरो दोषैः प्रवर्तते

strīṇāmapaprajātānāṃ prajātānāṃ tathā'hitaiḥ stanyāvataraṇe caiva jvaro doṣaiḥ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तैर्वेगवद्भिर्बहुधा समुद्भ्रान्तैर्विमार्गगैः विक्षिप्यमाणोऽन्तरग्निर्भवत्याशु बहिश्चरः

tairvegavadbhirbahudhā samudbhrāntairvimārgagaiḥ vikṣipyamāṇo'ntaragnirbhavatyāśu bahiścaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रुणद्धि चाप्यपांधातुं यस्मात्तस्माज्ज्वरातुरः भवत्यत्युष्णगात्रश्च ज्वरितस्तेन चोच्यते

ruṇaddhi cāpyapāṃdhātuṃ yasmāttasmājjvarāturaḥ bhavatyatyuṣṇagātraśca jvaritastena cocyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्रमोऽरतिर्विवर्णत्वं वैरस्यं नयनप्लवः इच्छाद्वेषौ मुहुश्चापि शीतवातातपादिषु

śramo'ratirvivarṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ icchādveṣau muhuścāpi śītavātātapādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जृम्भाऽङ्गमर्दो गुरुता रोमहर्षोऽरुचिस्तमः अप्रहर्षश्च शीतं च भवत्युत्पत्स्यति ज्वरे

jṛmbhā'ṅgamardo gurutā romaharṣo'rucistamaḥ apraharṣaśca śītaṃ ca bhavatyutpatsyati jvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सामान्यतो विशेषात्तु जृम्भाऽत्यर्थं समीरणात् पित्तान्नयनयोर्दाहः कफान्नान्नाभिनन्दनम्

sāmānyato viśeṣāttu jṛmbhā'tyarthaṃ samīraṇāt pittānnayanayordāhaḥ kaphānnānnābhinandanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वलिङ्गसमवायः सर्वदोषप्रकोपजे द्वयोर्द्वयोस्तु रूपेण संसृष्टं द्वन्द्वजं विदुः

sarvaliṅgasamavāyaḥ sarvadoṣaprakopaje dvayordvayostu rūpeṇa saṃsṛṣṭaṃ dvandvajaṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेपथुर्विषमो वेगः कण्ठौष्ठपरिशोषणम् निद्रा नाशः क्षुतः स्तम्भो गात्राणां रौक्ष्यमेव च

vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhauṣṭhapariśoṣaṇam nidrā nāśaḥ kṣutaḥ stambho gātrāṇāṃ raukṣyameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरोहृद्गात्ररुग्वक्त्रवैरस्यं बद्धविट्कता जृम्भाऽध्मानं तथा शूलं भवत्यनिलजे ज्वरे

śirohṛdgātrarugvaktravairasyaṃ baddhaviṭkatā jṛmbhā'dhmānaṃ tathā śūlaṃ bhavatyanilaje jvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेगस्तीक्ष्णोऽतिसारश्च निद्रा ल्पत्वं तथा वमिः कण्ठौष्ठमुखनासानां पाकः स्वेदश्च जायते

vegastīkṣṇo'tisāraśca nidrā lpatvaṃ tathā vamiḥ kaṇṭhauṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ svedaśca jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रलापः कटुता वक्त्रे मूर्च्छा दाहो मदस्तृषा पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं पैत्तिके भ्रम एव च

pralāpaḥ kaṭutā vaktre mūrcchā dāho madastṛṣā pītaviṇmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गौरवं शीतमुत्क्लेशो रोमहर्षोऽतिनिद्र ता स्रोतोरोधो रुगल्पत्वं प्रसेको मधुरास्यता

gauravaṃ śītamutkleśo romaharṣo'tinidra tā srotorodho rugalpatvaṃ praseko madhurāsyatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नात्युष्णगात्रता छर्दिरङ्गसादोऽविपाकता प्रतिश्यायोऽरुचिः कासः कफजेऽक्ष्णोश्च शुक्लता

nātyuṣṇagātratā chardiraṅgasādo'vipākatā pratiśyāyo'ruciḥ kāsaḥ kaphaje'kṣṇośca śuklatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निद्रा नाशो भ्रमः श्वासस्तन्द्रा सुप्ताङ्गताऽरुचिः तृष्णा मोहो मदः स्तम्भो दाहः शीतं हृदि व्यथा

nidrā nāśo bhramaḥ śvāsastandrā suptāṅgatā'ruciḥ tṛṣṇā moho madaḥ stambho dāhaḥ śītaṃ hṛdi vyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पक्तिश्चिरेण दोषाणामुन्मादः श्यावदन्तता रसना परुषा कृष्णा सन्धिमूर्धास्थिजा रुजः

paktiścireṇa doṣāṇāmunmādaḥ śyāvadantatā rasanā paruṣā kṛṣṇā sandhimūrdhāsthijā rujaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्भुग्ने कलुषे नेत्रे कर्णौ शब्दरुगन्वितौ प्रलापः स्रोतसां पाकः कूजनं चेतनाच्युतिः

nirbhugne kaluṣe netre karṇau śabdaruganvitau pralāpaḥ srotasāṃ pākaḥ kūjanaṃ cetanācyutiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेदमूत्रपुरीषाणामल्पशः सुचिरात् स्रुतिः सर्वजे सर्वलिङ्गानि विशेषं चात्र मे शृणु

svedamūtrapurīṣāṇāmalpaśaḥ sucirāt srutiḥ sarvaje sarvaliṅgāni viśeṣaṃ cātra me śṛṇu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नात्युष्णशीतोऽल्पसंज्ञो भ्रान्तप्रेक्षी हतस्वरः खरजिह्वः शुष्ककण्ठः स्वेदविण्मूत्रवर्जितः

nātyuṣṇaśīto'lpasaṃjño bhrāntaprekṣī hatasvaraḥ kharajihvaḥ śuṣkakaṇṭhaḥ svedaviṇmūtravarjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सास्रो निर्भुग्नहृदयो भक्तद्वेषी हतप्रभः श्वसन्निपतितः शेते प्रलापोपद्र वायुतः

sāsro nirbhugnahṛdayo bhaktadveṣī hataprabhaḥ śvasannipatitaḥ śete pralāpopadra vāyutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमभिन्यासमित्याहुर्हतौजसमथापरे सन्निपातज्वरं कृच्छ्रमसाध्यमपरे विदुः

tamabhinyāsamityāhurhataujasamathāpare sannipātajvaraṃ kṛcchramasādhyamapare viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निद्रो पेतमभिन्यासं क्षीणमेनं हतौजसम् संन्यस्तगात्र संन्यासं विद्यात्सर्वात्मके ज्वरे

nidro petamabhinyāsaṃ kṣīṇamenaṃ hataujasam saṃnyastagātra saṃnyāsaṃ vidyātsarvātmake jvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आजो विस्रंसते यस्य पित्तानिलसमुच्छ्रयात् स गात्रस्तम्भशीताभ्यां शयनेप्सुरचेतनः

ājo visraṃsate yasya pittānilasamucchrayāt sa gātrastambhaśītābhyāṃ śayanepsuracetanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपि जाग्रत् स्वपन् जन्तुस्तन्द्रा लुश्च प्रलापवान् संहृष्टरोमा स्रस्ताङ्गो मन्दसन्तापवेदनः

api jāgrat svapan jantustandrā luśca pralāpavān saṃhṛṣṭaromā srastāṅgo mandasantāpavedanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ओजोनिरोधजं तस्य जानीयात् कुशलो भिषक् सप्तमे दिवसे प्राप्ते दशमे द्वादशेऽपि वा

ojonirodhajaṃ tasya jānīyāt kuśalo bhiṣak saptame divase prāpte daśame dvādaśe'pi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुनर्घोरतरो भूत्वा प्रशमं याति हन्ति वा द्विदोषोच्छ्रायलिङ्गास्तुद्वन्द्वजास्त्रिविधाः स्मृताः

punarghorataro bhūtvā praśamaṃ yāti hanti vā dvidoṣocchrāyaliṅgāstudvandvajāstrividhāḥ smṛtāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृष्णा मूर्च्छा भ्रमो दाहः स्वप्ननाशः शिरोरुजा कण्ठास्यशोषो वमथू रोमहर्षोऽरुचिस्तथा

tṛṣṇā mūrcchā bhramo dāhaḥ svapnanāśaḥ śirorujā kaṇṭhāsyaśoṣo vamathū romaharṣo'rucistathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पर्वभेदश्च जृम्भा च वातपित्तज्वराकृतिः स्तैमित्यं पर्वणां भेदो निद्रा गौरवमेव च

parvabhedaśca jṛmbhā ca vātapittajvarākṛtiḥ staimityaṃ parvaṇāṃ bhedo nidrā gauravameva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरोग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदप्रवर्तनम् सन्तापो मध्यवेगश्च वातश्लेष्मज्वराकृतिः

śirograhaḥ pratiśyāyaḥ kāsaḥ svedapravartanam santāpo madhyavegaśca vātaśleṣmajvarākṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिप्तातिक्तास्यता तन्द्रा मोहः कासोऽरुचिस्तृषा मुहुर्दाहो मुहुः शीतं श्लेष्मपित्तज्वराकृतिः

liptātiktāsyatā tandrā mohaḥ kāso'rucistṛṣā muhurdāho muhuḥ śītaṃ śleṣmapittajvarākṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृशानां ज्वरमुक्तानां मिथ्याहारविहारिणाम् दोषः स्वल्पोऽपि संवृद्धो देहिनामनिलेरितः

kṛśānāṃ jvaramuktānāṃ mithyāhāravihāriṇām doṣaḥ svalpo'pi saṃvṛddho dehināmanileritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सततान्येद्युष्कत्र्! याख्यचातुर्थान् सप्रलेपकान् कफस्थानविभागेन यथासंख्यं करोति हि

satatānyedyuṣkatr! yākhyacāturthān sapralepakān kaphasthānavibhāgena yathāsaṃkhyaṃ karoti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहोरात्रादहोरात्रात् स्थानात् स्थानं प्रपद्यते ततश्चामाशयं प्राप्य दोषः कुर्याज्ज्वरं नृणाम्

ahorātrādahorātrāt sthānāt sthānaṃ prapadyate tataścāmāśayaṃ prāpya doṣaḥ kuryājjvaraṃ nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा प्रलेपको ज्ञेयः शोषिणां प्राणनाशनः दुश्चिकित्स्यतमो मन्दः सुकष्टो धातुशोषकृत्

tathā pralepako jñeyaḥ śoṣiṇāṃ prāṇanāśanaḥ duścikitsyatamo mandaḥ sukaṣṭo dhātuśoṣakṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफस्थानेषु वा दोषस्तिष्ठन् द्वित्रिचतुर्षु वा विपर्ययाख्यान् कुरुते विषमान् कृच्छ्रसाधनान्

kaphasthāneṣu vā doṣastiṣṭhan dvitricaturṣu vā viparyayākhyān kurute viṣamān kṛcchrasādhanān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परो हेतुः स्वभावो वा विषमे कैश्चिदीरितः आगन्तुश्चानुबन्धो हि प्रायशो विषमज्वरे

paro hetuḥ svabhāvo vā viṣame kaiścidīritaḥ āgantuścānubandho hi prāyaśo viṣamajvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाताधिकत्वात् प्रवदन्ति तज्ज्ञास्तृतीयकं चापि चतुर्थकं च औपत्यके मद्यसमुद्भवे च हेतुं ज्वरे पित्तकृतं वदन्ति

vātādhikatvāt pravadanti tajjñāstṛtīyakaṃ cāpi caturthakaṃ ca aupatyake madyasamudbhave ca hetuṃ jvare pittakṛtaṃ vadanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रलेपकं वातबलासकं च कफाधिकत्वेन वदन्ति तज्ज्ञाः मूर्च्छानुबन्धा विषमज्वरा ये प्रायेण ते द्वन्द्वसमुत्थितास्तु

pralepakaṃ vātabalāsakaṃ ca kaphādhikatvena vadanti tajjñāḥ mūrcchānubandhā viṣamajvarā ye prāyeṇa te dvandvasamutthitāstu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वक्स्थौ श्लेष्मानिलौ शीतमादौ जनयतो ज्वरे तयोः प्रशान्तयोः पित्तमन्ते दाहं करोति च

tvaksthau śleṣmānilau śītamādau janayato jvare tayoḥ praśāntayoḥ pittamante dāhaṃ karoti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करोत्यादौ तथा पित्तं त्वक्स्थं दाहमतीव च प्रशान्ते कुरुतस्तस्मिंश्छीतमन्ते च तावपि

karotyādau tathā pittaṃ tvaksthaṃ dāhamatīva ca praśānte kurutastasmiṃśchītamante ca tāvapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वावेतौ दाहशीतादी ज्वरौ संसर्गजौ स्मृतौ दाहपूर्वस्तयोः कष्टः कृच्छ्रसाध्यश्च स स्मृतः

dvāvetau dāhaśītādī jvarau saṃsargajau smṛtau dāhapūrvastayoḥ kaṣṭaḥ kṛcchrasādhyaśca sa smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसक्तश्चाभिघातोत्थश्चेतनाप्रभवस्तु यः रात्र्! यह्नोः षट्सु कालेषु कीर्तितेषु यथा पुरा

prasaktaścābhighātotthaścetanāprabhavastu yaḥ rātr! yahnoḥ ṣaṭsu kāleṣu kīrtiteṣu yathā purā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसह्य विषमोऽभ्येति मानवं बहुधा ज्वरः स चापि विषमो देहं न कदाचिद्विमुञ्चति

prasahya viṣamo'bhyeti mānavaṃ bahudhā jvaraḥ sa cāpi viṣamo dehaṃ na kadācidvimuñcati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्लानिगौरवकार्श्येभ्यः स यस्मान्न प्रमुच्यते वेगे तु समतिक्रान्ते गतोऽयमिति लक्ष्यते

glānigauravakārśyebhyaḥ sa yasmānna pramucyate vege tu samatikrānte gato'yamiti lakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धात्वन्तरस्थो लीनत्वान्न सौक्ष्म्यादुपलभ्यते अल्पदोषेन्धनः क्षीणः क्षीणेन्धन इवानलः

dhātvantarastho līnatvānna saukṣmyādupalabhyate alpadoṣendhanaḥ kṣīṇaḥ kṣīṇendhana ivānalaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषोऽल्पोऽहितसंभूतो ज्वरोत्सृष्टस्य वा पुनः धातुमन्यतमं प्राप्य र्क्ति विषमज्वरम्

doṣo'lpo'hitasaṃbhūto jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ dhātumanyatamaṃ prāpya rkti viṣamajvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सततं रसरक्तस्थः सोऽन्येद्युः पिशिताश्रितः मेदोगतस्तृतीयेऽह्नि त्वस्थिमज्जगतः पुनः

satataṃ rasaraktasthaḥ so'nyedyuḥ piśitāśritaḥ medogatastṛtīye'hni tvasthimajjagataḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्याच्चातुर्थकं घोरमन्तकं रोगसंकरम् केचिद्भूताभिषङ्गोत्थं ब्रुवते विषमज्वरम्

kuryāccāturthakaṃ ghoramantakaṃ rogasaṃkaram kecidbhūtābhiṣaṅgotthaṃ bruvate viṣamajvaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सप्ताहं वा दशाहं वा द्वादशाहमथापि वा सन्तत्या योऽविसर्गी स्यात्सन्ततः स निगद्यते

saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā dvādaśāhamathāpi vā santatyā yo'visargī syātsantataḥ sa nigadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहोरात्रे सततको द्वौ कालावनुवर्तते अन्येद्युष्कस्त्वहोरात्रादेककालं प्रवर्तते

ahorātre satatako dvau kālāvanuvartate anyedyuṣkastvahorātrādekakālaṃ pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृतीयकस्तृतीयेऽह्नि चतुर्थेऽह्नि चतुर्थकः वातेनोदीर्यमाणाश्च ह्रीयमाणाश्च सर्वतः एकद्विदोषा मर्त्यानां तस्मिन्नेवोदितेऽहनि

tṛtīyakastṛtīye'hni caturthe'hni caturthakaḥ vātenodīryamāṇāśca hrīyamāṇāśca sarvataḥ ekadvidoṣā martyānāṃ tasminnevodite'hani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेलां तामेव कुर्वन्ति ज्वरवेगे मुहुर्मुहुः विआ!तेनोद्धूयमानस्तु यथा पूर्येत सागरः

velāṃ tāmeva kurvanti jvaravege muhurmuhuḥ viā!tenoddhūyamānastu yathā pūryeta sāgaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वातेनोदीरितास्तद्वद्दोषाः कुर्वन्ति वै ज्वरान् यथा वेगागमे वेलां छादयित्वा महोदधेः

vātenodīritāstadvaddoṣāḥ kurvanti vai jvarān yathā vegāgame velāṃ chādayitvā mahodadheḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेगहानौ तदेवाम्भस्तत्रैवान्तर्निलीयते दोषवेगोदये तद्वदुदीर्येत ज्वरोऽस्य वै

vegahānau tadevāmbhastatraivāntarnilīyate doṣavegodaye tadvadudīryeta jvaro'sya vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वेगहानौ प्रशाम्येत यथाऽम्भ सागरे तथा विविधेनाभिघातेन ज्वरो यः संप्रवर्तते

vegahānau praśāmyeta yathā'mbha sāgare tathā vividhenābhighātena jvaro yaḥ saṃpravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथादोषप्रकोपं तु तथा मन्येत तं ज्वरम् श्यावास्यता विषकृते दाहातीसारहृद्ग्रहाः

yathādoṣaprakopaṃ tu tathā manyeta taṃ jvaram śyāvāsyatā viṣakṛte dāhātīsārahṛdgrahāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभक्तरुक् पिपासा च तोदो मूर्च्छा बलक्षयः ओषधीगन्धजे मूर्च्छा शिरोरुक् वमथुः क्षवः

abhaktaruk pipāsā ca todo mūrcchā balakṣayaḥ oṣadhīgandhaje mūrcchā śiroruk vamathuḥ kṣavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामजे चित्तविभ्रंशस्तन्द्रा ऽलस्यमरोचकः हृदये वेदना चास्य गात्रं च परिशुष्यति

kāmaje cittavibhraṃśastandrā 'lasyamarocakaḥ hṛdaye vedanā cāsya gātraṃ ca pariśuṣyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भयात् प्रलापः शोकाच्च भवेत् कोपाच्च वेपथुः अभिचाराभिशापाभ्यां मोहस्तृष्णा च जायते

bhayāt pralāpaḥ śokācca bhavet kopācca vepathuḥ abhicārābhiśāpābhyāṃ mohastṛṣṇā ca jāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूताभिषङ्गादुद्वेगहास्यकम्पनरोदनम् श्रमक्षयाभिघातेभ्यो देहिनां कुपितोऽनिलः

bhūtābhiṣaṅgādudvegahāsyakampanarodanam śramakṣayābhighātebhyo dehināṃ kupito'nilaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूरयित्वाऽखिलं देहं ज्वरमापादयेद्भृशम् रोगाणां तु समुत्थानाद्विदाहागन्तुतस्तथा

pūrayitvā'khilaṃ dehaṃ jvaramāpādayedbhṛśam rogāṇāṃ tu samutthānādvidāhāgantutastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वरोऽपरः संभवति तैस्तैरन्यैश्च हेतुभिः दोषाणां स तु लिङ्गानि कदाचिन्नातिवर्तते

jvaro'paraḥ saṃbhavati taistairanyaiśca hetubhiḥ doṣāṇāṃ sa tu liṅgāni kadācinnātivartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गुरुता हृदयोत्क्लेशः सदनं छर्द्यरोचकौ रसस्थे तु ज्वरे लिङ्गं दैन्यं चास्योपजायते

gurutā hṛdayotkleśaḥ sadanaṃ chardyarocakau rasasthe tu jvare liṅgaṃ dainyaṃ cāsyopajāyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रक्तनिष्ठीवनं दाहः स्वेदश्छर्दनविभ्रमौ प्रलापः पिटिका तृष्णा रक्तप्राप्ते ज्वरे नृणाम्

raktaniṣṭhīvanaṃ dāhaḥ svedaśchardanavibhramau pralāpaḥ piṭikā tṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिण्डिकोद्वेष्टनं तृष्णा सृष्टमूत्रपुरीषता ऊष्माऽन्तर्दाहविक्षेपौ ग्लानिः स्यान्मांसगे ज्वरे

piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā ūṣmā'ntardāhavikṣepau glāniḥ syānmāṃsage jvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृशं स्वेदस्तृषा मूर्च्छा प्रलापश्छर्दिरेव च दौर्गन्ध्यारोचकौ ग्लानिर्मेदःस्थे चासहिष्णुता

bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrcchā pralāpaśchardireva ca daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe cāsahiṣṇutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भेदोऽन्स्था कुञ्चजिनिं श्वासो विरेकश्छर्दिरेव च विक्षेपणं च गात्राणामेतदस्थिगते ज्वरे

bhedo'nsthā kuñcajiniṃ śvāso virekaśchardireva ca vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāmetadasthigate jvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तमःप्रवेशनं हिक्का कासः शैत्यं वमिस्तथा अन्तर्दाहो महाश्वासो मर्मच्छेदश्च मज्जगे मरणं प्राप्नुयात्तत्र शुक्रस्थानगते ज्वरे

tamaḥpraveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityaṃ vamistathā antardāho mahāśvāso marmacchedaśca majjage maraṇaṃ prāpnuyāttatra śukrasthānagate jvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शेफसः स्तब्धता मोक्षः शुक्रस्य तु विशेषतः दग्ध्वेन्धनं यथा वह्निर्धातून् हत्वा यथा विषम्

śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ dagdhvendhanaṃ yathā vahnirdhātūn hatvā yathā viṣam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतकृत्यो व्रजेच्छान्तिं देहं हत्वा तथा ज्वरः वातपित्तकफोत्थानां ज्वराणां लक्षणं यथा

kṛtakṛtyo vrajecchāntiṃ dehaṃ hatvā tathā jvaraḥ vātapittakaphotthānāṃ jvarāṇāṃ lakṣaṇaṃ yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथा तेषां भिषग्ब्रूयाद्र सादिष्वपि बुद्धिमान् समस्तैः सन्निपातेन धातुस्थमपि निर्दिशेत्

tathā teṣāṃ bhiṣagbrūyādra sādiṣvapi buddhimān samastaiḥ sannipātena dhātusthamapi nirdiśet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वन्द्वजं द्वन्द्वजैरेव दोषैश्चापि वदेत् कृतम् गम्भीरस्तु ज्वरो ज्ञेयो ह्यन्तर्दाहेन तृष्णया

dvandvajaṃ dvandvajaireva doṣaiścāpi vadet kṛtam gambhīrastu jvaro jñeyo hyantardāhena tṛṣṇayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आनद्धत्वेन चात्यर्थं श्वासकासोद्गमेन च हतप्रभेन्द्रि यं क्षीणमरोचकनिपीडितम्

ānaddhatvena cātyarthaṃ śvāsakāsodgamena ca hataprabhendri yaṃ kṣīṇamarocakanipīḍitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गम्भीरतीक्ष्णवेगार्तं ज्वरितं परिवर्जयेत् हीनमध्याधिकैर्दोषैस्त्रिसप्तद्वादशाहिकः

gambhīratīkṣṇavegārtaṃ jvaritaṃ parivarjayet hīnamadhyādhikairdoṣaistrisaptadvādaśāhikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वरवेगो भवेत्तीव्रो यथापूर्वं सुखक्रियः कालो ह्येष यमश्चैव नियतिर्मृत्युरेव च

jvaravego bhavettīvro yathāpūrvaṃ sukhakriyaḥ kālo hyeṣa yamaścaiva niyatirmṛtyureva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मिन् व्यपगते देहाज्जन्मेह पुनरुच्यते इति ज्वराः समाख्याताः कर्मेदानीं प्रवक्ष्यते

tasmin vyapagate dehājjanmeha punarucyate iti jvarāḥ samākhyātāḥ karmedānīṃ pravakṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वरस्य पूर्वरूपेषु वर्तमानेषु बुद्धिमान् पाययेत घृतं स्वच्छं ततः स लभते सुखम्

jvarasya pūrvarūpeṣu vartamāneṣu buddhimān pāyayeta ghṛtaṃ svacchaṃ tataḥ sa labhate sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विधिर्मारुतजेष्वेष पैत्तिकेषु विरेचनम् मृदु प्रच्छर्दनं तद्वत्कफजेषु विधीयते

vidhirmārutajeṣveṣa paittikeṣu virecanam mṛdu pracchardanaṃ tadvatkaphajeṣu vidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वद्विदोषजेषूक्तं यथादोषं विकल्पयेत् अस्नेहनीयोऽशोध्यश्च संयोज्यो लङ्घनादिना

sarvadvidoṣajeṣūktaṃ yathādoṣaṃ vikalpayet asnehanīyo'śodhyaśca saṃyojyo laṅghanādinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रूपप्राग्रूपयोर्विद्यान्नानात्वं वह्निधूमवत् प्रव्यक्तरूपेषु हितमेकान्तेनापतर्पणम्

rūpaprāgrūpayorvidyānnānātvaṃ vahnidhūmavat pravyaktarūpeṣu hitamekāntenāpatarpaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आमाशयस्थे दोषे तु सोत्क्लेशे वमनं परम् आनद्धः स्तिमितैर्दोषैर्यावन्तं कालमातुरः

āmāśayasthe doṣe tu sotkleśe vamanaṃ param ānaddhaḥ stimitairdoṣairyāvantaṃ kālamāturaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुर्यादनशनं तावत्ततः संसर्गमाचरेत् न लङ्घयेन्मारुतजे क्षयजे मानसे तथा

kuryādanaśanaṃ tāvattataḥ saṃsargamācaret na laṅghayenmārutaje kṣayaje mānase tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलङ्घ्याश्चापि ये पूर्वं द्विव्रणीये प्रकीर्तिताः अनवस्थितदोषाग्नेर्लङ्घनं दोषपाचनम्

alaṅghyāścāpi ye pūrvaṃ dvivraṇīye prakīrtitāḥ anavasthitadoṣāgnerlaṅghanaṃ doṣapācanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ज्वरघ्नं दीपनं काङ्क्षारुचिलाघवकारकम् सृष्टमारुतविण्मूत्रं क्षुत्पिपासाऽसहं लघुम्

jvaraghnaṃ dīpanaṃ kāṅkṣārucilāghavakārakam sṛṣṭamārutaviṇmūtraṃ kṣutpipāsā'sahaṃ laghum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसन्नात्मेन्द्रि यं क्षामं नरं विद्यात् सुलङ्घितम् बलक्षयस्तृषा शोषस्तन्द्रा निद्रा भ्रमक्लमाः

prasannātmendri yaṃ kṣāmaṃ naraṃ vidyāt sulaṅghitam balakṣayastṛṣā śoṣastandrā nidrā bhramaklamāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपद्र वाश्च श्वासाद्याः संभवन्त्यतिलङ्घनात् दीपनं कफविच्छेदि पित्तवातानुलोमनम्

upadra vāśca śvāsādyāḥ saṃbhavantyatilaṅghanāt dīpanaṃ kaphavicchedi pittavātānulomanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कफवातज्वरार्तेभ्यो हितमुष्णाम्बु तृट्छिदम् तद्धि मार्दवकृद्दोषस्रोतसां शीतमन्यथा

kaphavātajvarārtebhyo hitamuṣṇāmbu tṛṭchidam taddhi mārdavakṛddoṣasrotasāṃ śītamanyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सेव्यमानेन तोयेन ज्वरः शीतेन वर्धते पित्तमद्यविषोत्थेषु शीतलं तिक्तकैः शृतम्

sevyamānena toyena jvaraḥ śītena vardhate pittamadyaviṣottheṣu śītalaṃ tiktakaiḥ śṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गाङ्गेयनागरोशीरपर्पटोदीच्यचन्दनैः दीपनी पाचनी लघ्वी ज्वरार्तानां ज्वरापहा

gāṅgeyanāgarośīraparpaṭodīcyacandanaiḥ dīpanī pācanī laghvī jvarārtānāṃ jvarāpahā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्नकाले हिता पेया यथास्वं पाचनैः कृता बहुदोषस्य मन्दाग्नेः सप्तरात्रात् परं ज्वरे

annakāle hitā peyā yathāsvaṃ pācanaiḥ kṛtā bahudoṣasya mandāgneḥ saptarātrāt paraṃ jvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लङ्घनाम्बुयवागूभिर्यदा दोषो न पच्यते तदा तं मुखवैरस्यतृष्णारोचकनाशनैः

laṅghanāmbuyavāgūbhiryadā doṣo na pacyate tadā taṃ mukhavairasyatṛṣṇārocakanāśanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कषायैः पाचनैर्हृद्यैर्ज्वरघ्नैः समुपाचरेत् पञ्चमूलीकषायं तु पाचनं पवनज्वरे

kaṣāyaiḥ pācanairhṛdyairjvaraghnaiḥ samupācaret pañcamūlīkaṣāyaṃ tu pācanaṃ pavanajvare

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सक्षौद्रं पैत्तिके मुस्तकटुकेन्द्र यवैः कृतम् पिप्पल्यादिकषायं तु कफजे परिपाचनम्

sakṣaudraṃ paittike mustakaṭukendra yavaiḥ kṛtam pippalyādikaṣāyaṃ tu kaphaje paripācanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वन्द्वजेषु तु संसृष्टं दद्यादथ विवर्जयेत् पीताम्बुर्लङ्घितो भुक्तोऽजीर्णी क्षीणः पिपासितः

dvandvajeṣu tu saṃsṛṣṭaṃ dadyādatha vivarjayet pītāmburlaṅghito bhukto'jīrṇī kṣīṇaḥ pipāsitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तीक्ष्णे ज्वरे गुरौ देहे विबद्धेषु मलेषु च सामदोषं विजानीयाज्ज्वरं पक्वमतोऽन्यथा मृदौ ज्वरे लघौ देहे प्रचलेषु मलेषु च पक्वं दोषं विजानीयाज्ज्वरे देयं तदौषधम्

tīkṣṇe jvare gurau dehe vibaddheṣu maleṣu ca sāmadoṣaṃ vijānīyājjvaraṃ pakvamato'nyathā mṛdau jvare laghau dehe pracaleṣu maleṣu ca pakvaṃ doṣaṃ vijānīyājjvare deyaṃ tadauṣadham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषप्रकृतिवैकृत्यादेकेषां पक्वलक्षणम् हृदयोद्वेष्टनं तन्द्रा लालास्रुतिररोचकः

doṣaprakṛtivaikṛtyādekeṣāṃ pakvalakṣaṇam hṛdayodveṣṭanaṃ tandrā lālāsrutirarocakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दोषाप्रवृत्तिरालस्यं विबन्धो बहुमूत्रता गुरूदरत्वमस्वेदो न पक्तिः शकृतोऽरतिः

doṣāpravṛttirālasyaṃ vibandho bahumūtratā gurūdaratvamasvedo na paktiḥ śakṛto'ratiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वापः स्तम्भो गुरुत्वं च गात्राणां वह्निमार्दवम् मुखस्याशुद्धिरग्लानिः प्रसङ्गे बलवाञ्ज्वरः

svāpaḥ stambho gurutvaṃ ca gātrāṇāṃ vahnimārdavam mukhasyāśuddhiraglāniḥ prasaṅge balavāñjvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लिङ्गैरेभिर्विजानीयाज्ज्वरमामं विचक्षणः सप्तरात्रात्परं केचिन्मन्यन्ते देयमौषधम्

liṅgairebhirvijānīyājjvaramāmaṃ vicakṣaṇaḥ saptarātrātparaṃ kecinmanyante deyamauṣadham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशरात्रात्परं केचिद्दातव्यमिति निश्चिताः पैत्तिके वा ज्वरे देयमल्पकालसमुत्थिते

daśarātrātparaṃ keciddātavyamiti niścitāḥ paittike vā jvare deyamalpakālasamutthite

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.