Śukranīti (as far as the page goes) 2

यद्यप्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम् । पुरुषेणासहायेन किमु राज्यं महोदयम्

yadyapyalpataraṃ karma tadapyekena duṣkaram | puruṣeṇāsahāyena kimu rājyaṃ mahodayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वविद्यासु कुशलो नृपो ह्यपि सुमन्त्रवित् । मन्त्रिभिस्तु विना मन्त्रं नैकोऽर्थं चिन्तयेत् क्वचित्

sarvavidyāsu kuśalo nṛpo hyapi sumantravit | mantribhistu vinā mantraṃ naiko'rthaṃ cintayet kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सभ्याधिकारिप्रकृतिसभासत्सुमते स्थितः । सर्वदा स्यान्नृपः प्राज्ञः स्वमते न कदाचन

sabhyādhikāriprakṛtisabhāsatsumate sthitaḥ | sarvadā syānnṛpaḥ prājñaḥ svamate na kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रभुः स्वातन्त्र्यमापन्नो हानर्थायैव कल्पते । भिन्नराष्ट्रो भवेत् सद्यो भिन्नप्रकृतिरेव च

prabhuḥ svātantryamāpanno hānarthāyaiva kalpate | bhinnarāṣṭro bhavet sadyo bhinnaprakṛtireva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरुषे पुरुषे भिन्नं दृश्यते बुद्धिवैभवम् । आप्तवाक्यैरनुभवैरागमैरनुमानतः

puruṣe puruṣe bhinnaṃ dṛśyate buddhivaibhavam | āptavākyairanubhavairāgamairanumānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्षेण च सादृश्यैः साहसैश्च छलैर्बलैः । वैचित्र्यं व्यवहाराणामौन्नत्यं गुरुलाघवैः

pratyakṣeṇa ca sādṛśyaiḥ sāhasaiśca chalairbalaiḥ | vaicitryaṃ vyavahārāṇāmaunnatyaṃ gurulāghavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न हि तत् सकलं ज्ञातुं नरेणैकेन शक्यते । अतः सहायान् वरयेद्राजा राज्यविवृद्धये

na hi tat sakalaṃ jñātuṃ nareṇaikena śakyate | ataḥ sahāyān varayedrājā rājyavivṛddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुलगुणशीलवृद्धान् शूरान् भक्तान् प्रियंवदान् । हितोपदेशकान् क्लेशसहान् धर्म्मरतान् सदा

kulaguṇaśīlavṛddhān śūrān bhaktān priyaṃvadān | hitopadeśakān kleśasahān dharmmaratān sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुमार्गगं नृपमपि बुद्धयोद्धर्तुं क्षमान् शुचीन् । निर्मत्सरान् कामक्रोधलोभहीनान्निरालसान्

kumārgagaṃ nṛpamapi buddhayoddhartuṃ kṣamān śucīn | nirmatsarān kāmakrodhalobhahīnānnirālasān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हीयते कुसहायेन स्वधर्माद्राज्यतो नृपः । कुकर्मणा प्रनष्टास्तु दितिजाः कुसहायतः

hīyate kusahāyena svadharmādrājyato nṛpaḥ | kukarmaṇā pranaṣṭāstu ditijāḥ kusahāyataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नष्टा दुर्योधनाद्यास्तु नृपाः शूरा बलाधिकाः । निरभिमानो नृपतिः सुसहायो भवेदतः

naṣṭā duryodhanādyāstu nṛpāḥ śūrā balādhikāḥ | nirabhimāno nṛpatiḥ susahāyo bhavedataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युवराजोऽमात्यगणो भुजावेतौ महीभुजः । तावेव नयने कर्णों दक्षसव्यौ क्रमात् स्मृतौ

yuvarājo'mātyagaṇo bhujāvetau mahībhujaḥ | tāveva nayane karṇoṃ dakṣasavyau kramāt smṛtau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाहुकर्णाक्षिहीनः स्याद् विना ताभ्यामतो नृपः । योजयेच्चिन्तयित्वा तौ महानाशाय चान्यथा

bāhukarṇākṣihīnaḥ syād vinā tābhyāmato nṛpaḥ | yojayeccintayitvā tau mahānāśāya cānyathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुद्रां विनाखिलं राजकृत्यं कर्तुं क्षमं सदा। कल्पयेद् युवराजार्थमौरसं धर्मपत्नीजम्

mudrāṃ vinākhilaṃ rājakṛtyaṃ kartuṃ kṣamaṃ sadā| kalpayed yuvarājārthamaurasaṃ dharmapatnījam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वकनिष्ठं पितृव्यं वानुजं वाग्रजसम्भवम् । पुत्रं पुत्रीकृतं दत्तं यौवराज्येऽभिषेचयेत्

svakaniṣṭhaṃ pitṛvyaṃ vānujaṃ vāgrajasambhavam | putraṃ putrīkṛtaṃ dattaṃ yauvarājye'bhiṣecayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्रमादद्भावे दौहित्रं स्वप्रियं वा नियोजयेत् । स्वहितायापि मनसा नैतान् सङ्कर्षयेत् क्वचित्

kramādadbhāve dauhitraṃ svapriyaṃ vā niyojayet | svahitāyāpi manasā naitān saṅkarṣayet kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वधर्मनिरतान् शूरान् भक्तान् नीतिमतः सदा । संरक्षयेद्राजपुत्रान् बालानपि सुयत्नतः

svadharmaniratān śūrān bhaktān nītimataḥ sadā | saṃrakṣayedrājaputrān bālānapi suyatnataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोलुभ्यमानास्तेऽर्थेषु हन्युरेनमरक्षिताः । रक्ष्यमाणा यदि छिद्रं कथञ्चित् प्राप्नुवन्ति ते

lolubhyamānāste'rtheṣu hanyurenamarakṣitāḥ | rakṣyamāṇā yadi chidraṃ kathañcit prāpnuvanti te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सिंहशावा इव घ्नन्ति रक्षितारं द्विपं द्रुतम् । राजपुत्रा मदोद्भूता गजा इव निरङ्कुशाः

siṃhaśāvā iva ghnanti rakṣitāraṃ dvipaṃ drutam | rājaputrā madodbhūtā gajā iva niraṅkuśāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितरञ्चापि निघ्नन्ति भ्रातरं त्वितरं न किम्। मूर्खे बालोऽपीच्छतिस्म स्वाम्यं किं नु पुनर्युवा ?

pitarañcāpi nighnanti bhrātaraṃ tvitaraṃ na kim| mūrkhe bālo'pīcchatisma svāmyaṃ kiṃ nu punaryuvā ?

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वात्यन्तसन्निकर्षेण राजपुत्रांस्तु रक्षयेत् । सधृत्यैश्चापि तत् स्वान्तं छलैंर्ज्ञात्वा सदा स्वयम्

svātyantasannikarṣeṇa rājaputrāṃstu rakṣayet | sadhṛtyaiścāpi tat svāntaṃ chalaiṃrjñātvā sadā svayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुनीतिशास्त्रकुशलान् धनुर्वेदविशारदान् । क्लेशसहांश्च वाग्दण्डपारुष्यानुभवान् सदा

sunītiśāstrakuśalān dhanurvedaviśāradān | kleśasahāṃśca vāgdaṇḍapāruṣyānubhavān sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शौर्य्ययुद्धरतान् सर्वकलाविद्याविदोऽञ्जसः । सुविनीतान् प्रकुर्वीत ह्यमात्याद्यद्यैर्नृपः सुतान्

śauryyayuddharatān sarvakalāvidyāvido'ñjasaḥ | suvinītān prakurvīta hyamātyādyadyairnṛpaḥ sutān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुवस्वाद्यैर्भूषयित्वा लालयित्वा सुक्रीडनैः । अर्हयित्वासनाद्यैश्च पालयित्वा सुभोजनैः

suvasvādyairbhūṣayitvā lālayitvā sukrīḍanaiḥ | arhayitvāsanādyaiśca pālayitvā subhojanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृत्वा तु यौवराज्यार्हान् यौवराज्येऽभिषेचयेत् । अविनीत्कुमारं हि कुलमाशु विनश्यति

kṛtvā tu yauvarājyārhān yauvarājye'bhiṣecayet | avinītkumāraṃ hi kulamāśu vinaśyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजपुत्रः सुदुर्वृत्तः परित्यागं हि नार्हति। क्लिश्यमानः स पितरं परानाश्रित्य हन्ति हि

rājaputraḥ sudurvṛttaḥ parityāgaṃ hi nārhati| kliśyamānaḥ sa pitaraṃ parānāśritya hanti hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यसने सज्जमानं तं क्लेशयेद् व्यसनाश्रयैः । दुष्टं गजमिवोद्धृत्तं कुर्वीत सुखबन्धनम्

vyasane sajjamānaṃ taṃ kleśayed vyasanāśrayaiḥ | duṣṭaṃ gajamivoddhṛttaṃ kurvīta sukhabandhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुदुर्वृत्तास्तु दायादा हन्तव्यास्ते प्रयत्नतः । व्याघ्रादिभिः शत्रुभिर्वा छलै राष्ट्रविवृद्धये

sudurvṛttāstu dāyādā hantavyāste prayatnataḥ | vyāghrādibhiḥ śatrubhirvā chalai rāṣṭravivṛddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतोऽन्यथा विनाशाय प्रजाया भूपतेश्च ते। तोषयेयुर्नृपं नित्यं दायादाः स्वगुणैः परैः

ato'nyathā vināśāya prajāyā bhūpateśca te| toṣayeyurnṛpaṃ nityaṃ dāyādāḥ svaguṇaiḥ paraiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रष्टा भवन्त्यन्यथा ते स्वभागाज्जीवितादपि। स्वसापिण्ड्यविहीना ये हान्योत्पन्ना नराः खलु

bhraṣṭā bhavantyanyathā te svabhāgājjīvitādapi| svasāpiṇḍyavihīnā ye hānyotpannā narāḥ khalu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनसापि न मन्तव्या दत्ताद्याः स्वसुता इति। ते दत्तकत्वमिच्छन्ति दृष्ट्वा यद् धनिकं नरम्

manasāpi na mantavyā dattādyāḥ svasutā iti| te dattakatvamicchanti dṛṣṭvā yad dhanikaṃ naram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वकुलोत्पन्नकन्यायाः पुत्रस्तेभ्यो वरो ह्यतः । अङ्गादङ्गात् सम्भवति पुत्रवद् दुहिता नृणाम्

svakulotpannakanyāyāḥ putrastebhyo varo hyataḥ | aṅgādaṅgāt sambhavati putravad duhitā nṛṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पिण्डदाने विशेषो न पुत्रदौहित्रयोस्त्वतः । भूप्रजापालनार्थं हि भूपो दत्तन्तु पालयेत्

piṇḍadāne viśeṣo na putradauhitrayostvataḥ | bhūprajāpālanārthaṃ hi bhūpo dattantu pālayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृपः प्रजापालनार्थं सधनश्चेन्न चान्यथा । परोत्पन्ने स्वपुत्रत्वं मत्वा सर्वं ददाति तम्

nṛpaḥ prajāpālanārthaṃ sadhanaścenna cānyathā | parotpanne svaputratvaṃ matvā sarvaṃ dadāti tam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किमाश्चर्य्यमता लोके न ददाति यजत्यपि। प्राप्यापि युवराजत्वं प्राप्नुयाद्विकृतिं न च

kimāścaryyamatā loke na dadāti yajatyapi| prāpyāpi yuvarājatvaṃ prāpnuyādvikṛtiṃ na ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वसम्पत्तिमदान्नैव मातरं पितरं गुरुम् । भ्रातरं भगिनीं वापि हान्यान् वा राजवल्लभान्

svasampattimadānnaiva mātaraṃ pitaraṃ gurum | bhrātaraṃ bhaginīṃ vāpi hānyān vā rājavallabhān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महाजनांस्तथा राष्ट्रठे नावमन्येत पीडयेत् । प्राप्यापि महतीं वृद्धि वर्तेत पितुराज्ञया

mahājanāṃstathā rāṣṭraṭhe nāvamanyeta pīḍayet | prāpyāpi mahatīṃ vṛddhi varteta piturājñayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुत्रस्य पितुराज्ञा हि परमं भूषणं स्मृतम् । भार्गवेण हता माता राघवस्तु वनं गतः

putrasya piturājñā hi paramaṃ bhūṣaṇaṃ smṛtam | bhārgaveṇa hatā mātā rāghavastu vanaṃ gataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितुस्तपोबलात् तौ तु मातरं राज्यमापतुः । शापानुग्रहयोः शक्तो यस्तस्याज्ञा गरीयसी

pitustapobalāt tau tu mātaraṃ rājyamāpatuḥ | śāpānugrahayoḥ śakto yastasyājñā garīyasī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सोदरेषु च सर्वेषु स्वस्याधिक्यं न दर्शयेत् । भागार्हभ्रातॄणां नष्टो ह्यवमानात् सुयोधनः

sodareṣu ca sarveṣu svasyādhikyaṃ na darśayet | bhāgārhabhrātṝṇāṃ naṣṭo hyavamānāt suyodhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पितुराज्ञोल्लङ्घनेन प्राप्यापि पदमुत्तमम् । तस्माद् भ्रष्टा भवन्तीह दासवद्राजपुत्रकाः

piturājñollaṅghanena prāpyāpi padamuttamam | tasmād bhraṣṭā bhavantīha dāsavadrājaputrakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ययातेश्च यथा पुत्रा विश्वामित्रसुता यथा। पितृसेवापरस्तिष्ठेत् कायवाड्‌मानसैः सदा

yayāteśca yathā putrā viśvāmitrasutā yathā| pitṛsevāparastiṣṭhet kāyavāḍ‌mānasaiḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्कर्म नियतं कुर्य्याद् येन तुष्टो भवेत् पिता। तन्न कुर्य्याद् येन पिता मनागपि विषीदति

tatkarma niyataṃ kuryyād yena tuṣṭo bhavet pitā| tanna kuryyād yena pitā manāgapi viṣīdati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्मिन् पितुर्भवेत् प्रीतिः स्वयं तस्मिन् प्रियञ्चरेत् । यस्मिन् द्वेषं पिता कुर्य्यात् स्वस्यापि द्वेष्य एव सः

yasmin piturbhavet prītiḥ svayaṃ tasmin priyañcaret | yasmin dveṣaṃ pitā kuryyāt svasyāpi dveṣya eva saḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

असम्पतं विरुद्धं वा पितुर्नैव समाचरेत् । चारसूचकदोषेण यदि स्यादन्यथा पिता

asampataṃ viruddhaṃ vā piturnaiva samācaret | cārasūcakadoṣeṇa yadi syādanyathā pitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृत्यनुमतं कृत्वा तमेकान्ते प्रबोधयेत् । अन्यथा सूचकान्नित्यं महद्दण्डेन दण्डयेत्

prakṛtyanumataṃ kṛtvā tamekānte prabodhayet | anyathā sūcakānnityaṃ mahaddaṇḍena daṇḍayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतीनाञ्च कपटस्वान्तं विद्यात् सदैव हि। प्रातर्नत्वा प्रतिदिनं पितरं मातरं गुरुम्

prakṛtīnāñca kapaṭasvāntaṃ vidyāt sadaiva hi| prātarnatvā pratidinaṃ pitaraṃ mātaraṃ gurum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजानं स्वकृतं यद् यद् निवेद्यानुदिनं ततः । एवं गृहाविरोधेन राजपुत्रो वसेद् गृहे

rājānaṃ svakṛtaṃ yad yad nivedyānudinaṃ tataḥ | evaṃ gṛhāvirodhena rājaputro vased gṛhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्यया कर्मणा शीलैः प्रजाः संरञ्जयन् मुदा। त्यागी च सत्यसम्पन्नः सर्वान् कुर्य्याद्वशे स्वके

vidyayā karmaṇā śīlaiḥ prajāḥ saṃrañjayan mudā| tyāgī ca satyasampannaḥ sarvān kuryyādvaśe svake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शनैः शनैः प्रवर्द्धत शुक्लपक्षमृगाङ्कवत् । एवं वृत्तो राजपुत्रो राज्यं प्राप्याप्यकण्टकम्

śanaiḥ śanaiḥ pravarddhata śuklapakṣamṛgāṅkavat | evaṃ vṛtto rājaputro rājyaṃ prāpyāpyakaṇṭakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहायवान् सहामात्यश्चिरं भुङ्क्ते वसुन्धराम् । समासतः कार्य्यमुक्तं युवराजस्य यद्धितम्

sahāyavān sahāmātyaściraṃ bhuṅkte vasundharām | samāsataḥ kāryyamuktaṃ yuvarājasya yaddhitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समासादुच्यते कृत्यममात्यादेश्च लक्षणम् । मृद्गुरुप्रमाणत्ववर्णशब्दादिभिः समम्

samāsāducyate kṛtyamamātyādeśca lakṣaṇam | mṛdgurupramāṇatvavarṇaśabdādibhiḥ samam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परीक्षकैर्द्रावयित्वा यथा स्वर्ण परीक्ष्यते। कर्मणा सहवासेन गुणैः शीलकुलादिभिः

parīkṣakairdrāvayitvā yathā svarṇa parīkṣyate| karmaṇā sahavāsena guṇaiḥ śīlakulādibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृत्यं परीक्षयेन्नित्यं विश्वास्यं विश्वसेत् तदा । नैव जातिर्न च कुलं केवलं लक्षयेदपि

bhṛtyaṃ parīkṣayennityaṃ viśvāsyaṃ viśvaset tadā | naiva jātirna ca kulaṃ kevalaṃ lakṣayedapi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कर्मशीलगुणाः पूज्यास्तथा जातिकुले न हि। जात्या न कुलेनैव श्रेष्ठत्वं प्रतिपद्यते

karmaśīlaguṇāḥ pūjyāstathā jātikule na hi| jātyā na kulenaiva śreṣṭhatvaṃ pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विवाहे भोजने नित्यं कुलजातिविवेचनम्। सत्यवाक् गुणसम्पन्नस्तथाभिजनवान् धनी

vivāhe bhojane nityaṃ kulajātivivecanam| satyavāk guṇasampannastathābhijanavān dhanī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुकुलश्च सुशीलश्च सुकर्मा च निरालसः । यथा करोत्यात्मकार्यं स्वामिकार्य्य ततोऽधिकम्

sukulaśca suśīlaśca sukarmā ca nirālasaḥ | yathā karotyātmakāryaṃ svāmikāryya tato'dhikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुर्गुणेन यत्नेन कायवाड्‌मानसेन च। भृत्यैव तुष्टो मृदुवाक् कार्यदक्षः शुचिर्दृढः

caturguṇena yatnena kāyavāḍ‌mānasena ca| bhṛtyaiva tuṣṭo mṛduvāk kāryadakṣaḥ śucirdṛḍhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परोपकरणे दक्षो ह्यपकारपराङ्‌मुखः । स्वाम्यागस्कारिणं पुत्रं पितरं वापि दर्शकः

paropakaraṇe dakṣo hyapakāraparāṅ‌mukhaḥ | svāmyāgaskāriṇaṃ putraṃ pitaraṃ vāpi darśakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यायगामिनि पत्यौ बतद्रूपः सुबोधकः । नाक्षेप्ता तहिरं काञ्चित् तन्न्यूनस्याप्रकाशकः

anyāyagāmini patyau batadrūpaḥ subodhakaḥ | nākṣeptā tahiraṃ kāñcit tannyūnasyāprakāśakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अदीर्घसूत्र सत्काव्यें हासत्काव्यें चिरक्रियः । त‌द्भार्थ्यांपुत्रमित्रछिद्रदर्शी कदाचन

adīrghasūtra satkāvyeṃ hāsatkāvyeṃ cirakriyaḥ | ta‌dbhārthyāṃputramitrachidradarśī kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्वत् बुद्धिस्तदीयेषु भार्य्यापुत्रादिवन्युषु । न श्लाघते स्पर्द्धते न नाभ्यसूयति निन्दति

tadvat buddhistadīyeṣu bhāryyāputrādivanyuṣu | na ślāghate sparddhate na nābhyasūyati nindati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नेच्छत्यन्याधिकारं हि निष्पृहो मोदते सदा। तद्दत्तवस्त्रभूषादिधारकस्तत् पुरोऽनिशम्

necchatyanyādhikāraṃ hi niṣpṛho modate sadā| taddattavastrabhūṣādidhārakastat puro'niśam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भृतितुल्यव्ययी दान्तो दयालुः शूर एव हि। तदकार्य्यस्य रहसि सूचको भृतको वरः

bhṛtitulyavyayī dānto dayāluḥ śūra eva hi| tadakāryyasya rahasi sūcako bhṛtako varaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विपरीतगुणैरेभिर्भूतको निन्द्य उच्यते। ये भृत्या हीनभृतिका ये दण्डेन प्रकर्षिताः

viparītaguṇairebhirbhūtako nindya ucyate| ye bhṛtyā hīnabhṛtikā ye daṇḍena prakarṣitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शठाश्च कातरा लुब्धाः समक्षं प्रियवादिनः । मत्ता व्यसनिनश्वार्ता उत्कोचेष्टाश्च देविनः

śaṭhāśca kātarā lubdhāḥ samakṣaṃ priyavādinaḥ | mattā vyasaninaśvārtā utkoceṣṭāśca devinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नास्तिका दाम्भिकाश्चैवासत्यवाचोऽप्यसूयकाः । ये चापमानिता येऽसद्वाक्यैर्मर्मणि भेदिताः

nāstikā dāmbhikāścaivāsatyavāco'pyasūyakāḥ | ye cāpamānitā ye'sadvākyairmarmaṇi bheditāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रिपोर्मित्राः सेवकाश्च पूर्ववैरानुबन्धिनः । चण्डाः साहसिका धर्महीना नैते सुसेवकाः । सङ्‌क्षेपतस्तु कथितं सदस‌द्धृत्यलक्षणम्

ripormitrāḥ sevakāśca pūrvavairānubandhinaḥ | caṇḍāḥ sāhasikā dharmahīnā naite susevakāḥ | saṅ‌kṣepatastu kathitaṃ sadasa‌ddhṛtyalakṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समासतः पुरोधादिलक्षणं यत् तदुच्यते । पुरोधाश्च प्रतिनिधिः प्रधानः सचिवस्तथा

samāsataḥ purodhādilakṣaṇaṃ yat taducyate | purodhāśca pratinidhiḥ pradhānaḥ sacivastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्री च प्रा‌ड्विवाकश्च पण्डितश्च सुमन्त्रकः । अमात्यो दूत इत्येता राज्ञः प्रकृतयो दश

mantrī ca prā‌ḍvivākaśca paṇḍitaśca sumantrakaḥ | amātyo dūta ityetā rājñaḥ prakṛtayo daśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दशमांशाधिकाः पूर्वं दूतान्ताः क्रमशः स्मृताः । अष्टप्रकृतिभिर्युक्तो नृपः कैश्चित् स्मृतः सदा

daśamāṃśādhikāḥ pūrvaṃ dūtāntāḥ kramaśaḥ smṛtāḥ | aṣṭaprakṛtibhiryukto nṛpaḥ kaiścit smṛtaḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुमन्त्रः पण्डितो मन्त्री प्रधानः सचिवस्तथा। अमात्यः प्राड्विवाकश्च तथा प्रतिनिधिः स्मृतः

sumantraḥ paṇḍito mantrī pradhānaḥ sacivastathā| amātyaḥ prāḍvivākaśca tathā pratinidhiḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एता भृतिसमास्त्वष्टौ राज्ञः प्रकृतयः सदा। इङ्गिताकारतत्त्वज्ञो दूतस्तदनुगः स्मृतः

etā bhṛtisamāstvaṣṭau rājñaḥ prakṛtayaḥ sadā| iṅgitākāratattvajño dūtastadanugaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुरोधाः प्रथमं श्रेष्ठः सर्वेभ्यो राजराष्ट्रभृत् । तदनु स्यात् प्रतिनिधिः प्रधानस्तदनन्तरम्

purodhāḥ prathamaṃ śreṣṭhaḥ sarvebhyo rājarāṣṭrabhṛt | tadanu syāt pratinidhiḥ pradhānastadanantaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सचिवस्तु ततः प्रोक्तो मन्त्री तदनु चोच्यते। प्रा‌ड्विवाकस्ततः प्रोक्तः पण्डितस्तदनन्तरम्

sacivastu tataḥ prokto mantrī tadanu cocyate| prā‌ḍvivākastataḥ proktaḥ paṇḍitastadanantaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुमन्त्रस्तु ततः ख्यातो ह्यमात्यस्तु ततः परम्

sumantrastu tataḥ khyāto hyamātyastu tataḥ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूतस्ततः क्रमादेते पूर्वश्रेष्ठा यथा गुणाः

dūtastataḥ kramādete pūrvaśreṣṭhā yathā guṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रानुष्ठानसम्पन्नस्त्रैविद्यः कर्मतत्परः । जितेन्द्रियो जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः

mantrānuṣṭhānasampannastraividyaḥ karmatatparaḥ | jitendriyo jitakrodho lobhamohavivarjitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षडङ्गवित् साङ्गधनुर्वेदविच्चार्थधर्म्मवित् । यत् कोपभीत्या राजापि धर्मनीतिरतो भवेत्

ṣaḍaṅgavit sāṅgadhanurvedaviccārthadharmmavit | yat kopabhītyā rājāpi dharmanītirato bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नीतिशस्त्रास्त्रव्यूहादिकुशलस्तु पुरोहितः । सैवाचार्य्यः पुरोधा यः शापानुग्रहयोः क्षमः

nītiśastrāstravyūhādikuśalastu purohitaḥ | saivācāryyaḥ purodhā yaḥ śāpānugrahayoḥ kṣamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विना प्रकृतिसन्मन्त्राद्राज्यनाशो भवेद् ध्रुवम् । रोधनं न भवेत् तस्मात् राज्ञस्ते स्युः सुमन्त्रिणः

vinā prakṛtisanmantrādrājyanāśo bhaved dhruvam | rodhanaṃ na bhavet tasmāt rājñaste syuḥ sumantriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न बिभेति नृपो येभ्यस्तैः स्यात् किं राज्यवर्द्धनम् ? यथालङ्कारवस्त्राद्यैः स्त्रियो भूष्यास्तथाहि ते

na bibheti nṛpo yebhyastaiḥ syāt kiṃ rājyavarddhanam ? yathālaṅkāravastrādyaiḥ striyo bhūṣyāstathāhi te

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राज्यं प्रजा बलं कोशः सुनृपत्वं न वर्द्धितम् । यन्मन्त्रतोऽरिनाशस्तैर्मन्त्रिभिः किं प्रयोजनम्

rājyaṃ prajā balaṃ kośaḥ sunṛpatvaṃ na varddhitam | yanmantrato'rināśastairmantribhiḥ kiṃ prayojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्याकार्य्यप्रविज्ञाता स्मृतः प्रतिनिधिस्तु सः । सर्वदर्शी प्रधानस्तु सेनावित् सचिवस्तथा

kāryākāryyapravijñātā smṛtaḥ pratinidhistu saḥ | sarvadarśī pradhānastu senāvit sacivastathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्री तु नीतिकुशलः पण्डितो धर्मतत्त्ववित् । लोकशास्त्रनयज्ञस्तु प्राड्विवाकः स्मृतः सदा

mantrī tu nītikuśalaḥ paṇḍito dharmatattvavit | lokaśāstranayajñastu prāḍvivākaḥ smṛtaḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

देशकालप्रविज्ञाता हामात्य इति कथ्यते । आयव्ययप्रविज्ञाता सुमन्त्रः स च कीर्त्तितः

deśakālapravijñātā hāmātya iti kathyate | āyavyayapravijñātā sumantraḥ sa ca kīrttitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इङ्गिताकारचेष्टाज्ञः स्मृतिमान् देशकालवित् । षाड्गुण्यमन्त्रविद्वाग्मी वीतभीर्दूत इष्यते

iṅgitākāraceṣṭājñaḥ smṛtimān deśakālavit | ṣāḍguṇyamantravidvāgmī vītabhīrdūta iṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अहितञ्चापि यत्कार्य्य सद्यः कर्तुं यदोचितम् । प्रतिनिधिः सदा। अकर्तुं यद्धितमपि राज्ञः बोधयेत् कारयेत् कुर्य्यान्न कुर्यान्न प्रबोधयेत्

ahitañcāpi yatkāryya sadyaḥ kartuṃ yadocitam | pratinidhiḥ sadā| akartuṃ yaddhitamapi rājñaḥ bodhayet kārayet kuryyānna kuryānna prabodhayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्यं वा यदि वासत्यं कार्य्यजातञ्च यत् किल । सर्वेषां राजकृत्येषु प्रधानस्तद्विचिन्तयेत्

satyaṃ vā yadi vāsatyaṃ kāryyajātañca yat kila | sarveṣāṃ rājakṛtyeṣu pradhānastadvicintayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गजानाञ्च तथाश्वानां रथानां पदगामिनाम् । सुदृद्धानां तथोष्ट्राणां वृषाणां सद्य एव हि

gajānāñca tathāśvānāṃ rathānāṃ padagāminām | sudṛddhānāṃ tathoṣṭrāṇāṃ vṛṣāṇāṃ sadya eva hi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाद्यभाषासु सङ्केत्तव्यूहाभ्यसनशालिनाम् । प्राक्प्रत्यग्गामिनां राज्यचिह्नशस्त्रास्त्रधारिणाम्

vādyabhāṣāsu saṅkettavyūhābhyasanaśālinām | prākpratyaggāmināṃ rājyacihnaśastrāstradhāriṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिचारगणानां हीनमध्योत्तमकर्मणाम् । अस्त्राणामखजातीनां सङ्घः स्वतुरगीगणः

paricāragaṇānāṃ hīnamadhyottamakarmaṇām | astrāṇāmakhajātīnāṃ saṅghaḥ svaturagīgaṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यक्षमश्च प्राचीनः साद्यस्कः कति विद्यते । कार्यासमर्थः कत्यस्ति शस्त्रगोलाग्निचूर्णयुक्

kāryakṣamaśca prācīnaḥ sādyaskaḥ kati vidyate | kāryāsamarthaḥ katyasti śastragolāgnicūrṇayuk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साङ्ग्रामिकश्च कत्यस्ति सम्भारस्तान् विचिन्त्य च। सचिवश्चापि तत्कार्यं राज्ञे सम्यक् निवेदयेत्

sāṅgrāmikaśca katyasti sambhārastān vicintya ca| sacivaścāpi tatkāryaṃ rājñe samyak nivedayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साम दानञ्च भेदश्च दण्डः केषु कदा कथम् । कर्त्तव्यः किं फलं तेभ्यो बहु मध्यं तथाल्यकम् । एतत् सञ्चिन्त्य निश्चित्य मन्त्री सर्वं निवेदयेत्

sāma dānañca bhedaśca daṇḍaḥ keṣu kadā katham | karttavyaḥ kiṃ phalaṃ tebhyo bahu madhyaṃ tathālyakam | etat sañcintya niścitya mantrī sarvaṃ nivedayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साक्षिभिर्लिखितैर्भोगैश्छलैर्भूतैश्च मानुषान् । स्वेनोत्पादितसम्प्राप्तव्यवहारान् विचिन्त्य च

sākṣibhirlikhitairbhogaiśchalairbhūtaiśca mānuṣān | svenotpāditasamprāptavyavahārān vicintya ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्यसंसाधनाद्वापि केषु किं साधनं परम्। युक्तिप्रत्यक्षानुमानोपमानैलोंकशास्त्रतः

divyasaṃsādhanādvāpi keṣu kiṃ sādhanaṃ param| yuktipratyakṣānumānopamānailoṃkaśāstrataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुसम्मतसंसिद्धान् विनिश्चित्य सभास्थितः । ससभ्यः प्राड्विवाकस्तु नृपं सम्बोधयेत् सदा

bahusammatasaṃsiddhān viniścitya sabhāsthitaḥ | sasabhyaḥ prāḍvivākastu nṛpaṃ sambodhayet sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्तमानाश्च प्राचीना धर्माः के लोकसंश्रिताः । शास्त्रेषु के समुद्दिष्टा विरुध्यन्ते च केऽधुना

vartamānāśca prācīnā dharmāḥ ke lokasaṃśritāḥ | śāstreṣu ke samuddiṣṭā virudhyante ca ke'dhunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकशास्त्रविरुद्धाः के पण्डितस्तान् विचिन्त्य च। नृपं सम्बोधयेत् तैश्च परत्रेह सुखप्रदैः

lokaśāstraviruddhāḥ ke paṇḍitastān vicintya ca| nṛpaṃ sambodhayet taiśca paratreha sukhapradaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इयच्च सञ्चितं द्रव्यं वत्सरेऽस्मिन् तृणादिकम् । व्ययीभूतमियच्चैव शेषं स्थावरजङ्गमम् । इयदस्तीति वै राज्ञे सुमन्त्रो विनिवेदयेत्

iyacca sañcitaṃ dravyaṃ vatsare'smin tṛṇādikam | vyayībhūtamiyaccaiva śeṣaṃ sthāvarajaṅgamam | iyadastīti vai rājñe sumantro vinivedayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुराणि च कति ग्रामा अरण्यानिच सन्ति हि। कर्षिता कति भूः केन प्राप्तो भागस्ततः कति

purāṇi ca kati grāmā araṇyānica santi hi| karṣitā kati bhūḥ kena prāpto bhāgastataḥ kati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भागशेषं स्थितं कस्मिन् कत्यकृष्टा च भूमिका। भागद्रव्यं वत्सरेऽस्मिन् शुल्कदण्डादिजं कति

bhāgaśeṣaṃ sthitaṃ kasmin katyakṛṣṭā ca bhūmikā| bhāgadravyaṃ vatsare'smin śulkadaṇḍādijaṃ kati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकृष्टपच्यं कति च कति चारण्यसम्भवम् । कति चाकरसञ्जातं निधिप्राप्तं कतीति च

akṛṣṭapacyaṃ kati ca kati cāraṇyasambhavam | kati cākarasañjātaṃ nidhiprāptaṃ katīti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्वामिकं कति प्राप्तं नाष्टिकं तस्कराहतम् । सञ्चितन्तु विनिश्वित्यामात्यो राज्ञे निवेदयेत्

asvāmikaṃ kati prāptaṃ nāṣṭikaṃ taskarāhatam | sañcitantu viniśvityāmātyo rājñe nivedayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समासाल्लक्षणं कृत्यं प्रधानदशकस्य च। उक्तं तल्लिखतैः सर्व विन्द्यात् तदनुदर्शिभिः

samāsāllakṣaṇaṃ kṛtyaṃ pradhānadaśakasya ca| uktaṃ tallikhataiḥ sarva vindyāt tadanudarśibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिवर्त्ता नृपो होतान् युज्यादन्योऽन्यकर्मणि

parivarttā nṛpo hotān yujyādanyo'nyakarmaṇi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न कुर्य्यात् स्वाधिकबलान् कदापि ह्यधिकारिणः । परस्परं समबलाः कार्याः प्रकृतयो दश

na kuryyāt svādhikabalān kadāpi hyadhikāriṇaḥ | parasparaṃ samabalāḥ kāryāḥ prakṛtayo daśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकस्मिन्नधिकारे तु पुरुषाणां त्रयं सदा। नियुञ्जीत प्राज्ञतमं मुख्यमेकन्तु तेषु वै

ekasminnadhikāre tu puruṣāṇāṃ trayaṃ sadā| niyuñjīta prājñatamaṃ mukhyamekantu teṣu vai

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वौ दर्शकौ तु तत्कार्ये हायनैस्तन्निवर्त्तयेत् । त्रिभिर्वा पञ्चभिर्वापि सप्तभिर्दशभिश्च वा

dvau darśakau tu tatkārye hāyanaistannivarttayet | tribhirvā pañcabhirvāpi saptabhirdaśabhiśca vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा तत्कार्यकौशल्ये तथा तौ परिवर्त्तयेत् । नाधिकारं चिरं दद्याद्यस्मै कस्मै सदा नृपः

dṛṣṭvā tatkāryakauśalye tathā tau parivarttayet | nādhikāraṃ ciraṃ dadyādyasmai kasmai sadā nṛpaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकारे क्षमं दृष्ट्वा ह्यधिकारे नियोजयेत् । अधिकारमदं पीत्वा को न मुह्येत् पुनश्चिरम् ?

adhikāre kṣamaṃ dṛṣṭvā hyadhikāre niyojayet | adhikāramadaṃ pītvā ko na muhyet punaściram ?

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतः कार्य्यक्षमं दृष्ट्वा काव्येंऽन्ये तं नियोजयेत् । तत्कायें कुशलं चान्यं तत्पदानुगतं खलु

ataḥ kāryyakṣamaṃ dṛṣṭvā kāvyeṃ'nye taṃ niyojayet | tatkāyeṃ kuśalaṃ cānyaṃ tatpadānugataṃ khalu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नियोजयेद्वत्र्त्तने तु तदभावे तथापरम् । तद्गुणो यदि तत्पुत्रस्तत्कार्ये तं नियोजयेत्

niyojayedvatrttane tu tadabhāve tathāparam | tadguṇo yadi tatputrastatkārye taṃ niyojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा यथा श्रेष्ठपदे हाधिकारी यदा भवेत् । अनुक्रमेण संयोज्यो हह्यन्ते तं प्रकृतिं नयेत्

yathā yathā śreṣṭhapade hādhikārī yadā bhavet | anukrameṇa saṃyojyo hahyante taṃ prakṛtiṃ nayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकारबलं दृष्ट्वा योजयेद्दर्शकान् बहून् । अधिकारिणमेकं वा योजयेद्दर्शकैर्विना

adhikārabalaṃ dṛṣṭvā yojayeddarśakān bahūn | adhikāriṇamekaṃ vā yojayeddarśakairvinā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ये चान्ये कर्मसचिवास्तान् सर्वान् विनियोजयेत् । गजाश्वरथपादातपशूष्ट्रमृगपक्षिणाम्

ye cānye karmasacivāstān sarvān viniyojayet | gajāśvarathapādātapaśūṣṭramṛgapakṣiṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुवर्णरत्नरजतवस्त्राणामधिपान् पृथक् । वित्तानामधिपं धान्याधिपं कपाकाधिपं तथा

suvarṇaratnarajatavastrāṇāmadhipān pṛthak | vittānāmadhipaṃ dhānyādhipaṃ kapākādhipaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरामाधिपतिञ्चैव सौधगेहाधिपं पृथक् । सम्भारपं देवतुष्टिपतिं सदा

ārāmādhipatiñcaiva saudhagehādhipaṃ pṛthak | sambhārapaṃ devatuṣṭipatiṃ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साहसाधिपतिञ्चैव ग्रामनेतारमेव च। भागहारं तृतीयन्तु लेखकञ्च चतुर्थकम् । शुल्कग्राहं पञ्चमञ्च प्रतिहारं तथैव च

sāhasādhipatiñcaiva grāmanetārameva ca| bhāgahāraṃ tṛtīyantu lekhakañca caturthakam | śulkagrāhaṃ pañcamañca pratihāraṃ tathaiva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.