इति स्वच्छन्दतन्त्रे एकादशः पटलः समाप्तः सृष्टिः स्थितिश्च संहारस् तत्त्वानां कथितस्त्वया । जगत्संभवहेतुश्च त्वत्प्रसादाच्छ्रुतं मया
iti svacchandatantre ekādaśaḥ paṭalaḥ samāptaḥ sṛṣṭiḥ sthitiśca saṃhāras tattvānāṃ kathitastvayā / jagatsaṃbhavahetuśca tvatprasādācchrutaṃ mayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्त्वविज्ञानमाख्याहि सिद्धिस्तेषु यथा भवेत् । पृथिव्यादि शिवान्तं च कथयामि समासतः
tattvavijñānamākhyāhi siddhisteṣu yathā bhavet / pṛthivyādi śivāntaṃ ca kathayāmi samāsataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पृथ्वी कठिनरूपेण शृणु देहे यथा स्थिता । मांसे ऽस्थिषु तथा चैव स्नायुलोमनखेषु च
pṛthvī kaṭhinarūpeṇa śṛṇu dehe yathā sthitā / māṃse 'sthiṣu tathā caiva snāyulomanakheṣu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मज्जान्त्रेषु च विज्ञेया पृथ्वी पञ्चगुणोत्कटा । कफासृगाममूत्रेषु रसस्वेदवसासु च
majjāntreṣu ca vijñeyā pṛthvī pañcaguṇotkaṭā / kaphāsṛgāmamūtreṣu rasasvedavasāsu ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शुक्रे च संग्रहे चैव स्थिता आपश्चतुर्गुणाः । पचने दहने चैव तेजस्यूष्मणि संस्थितम्
śukre ca saṃgrahe caiva sthitā āpaścaturguṇāḥ / pacane dahane caiva tejasyūṣmaṇi saṃsthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तेजस्त्वेवं स्थितं देवि प्रकाशे च त्रिलक्षणम् । वायुरुच्छ्वासनिःश्वास- स्पर्शनव्यूहलक्षणः
tejastvevaṃ sthitaṃ devi prakāśe ca trilakṣaṇam / vāyurucchvāsaniḥśvāsa- sparśanavyūhalakṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मूत्रोच्चारविसर्गेषु अन्नपानप्रवेशने । वायुरेभिः स्थितो देहे विज्ञेयस्तु द्विलक्षणः
mūtroccāravisargeṣu annapānapraveśane / vāyurebhiḥ sthito dehe vijñeyastu dvilakṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एकलक्षणमाकाशं कथयामि यथा स्थितम् । सुषिरात्मकं तु विज्ञेयं नवधा च्छिद्रलक्षणम्
ekalakṣaṇamākāśaṃ kathayāmi yathā sthitam / suṣirātmakaṃ tu vijñeyaṃ navadhā cchidralakṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दात्मकं गुणं ह् येतत् कथितं तव सुव्रते । वागिन्द्रियं वदेद्वाणीं सा च वाणी चतुर्विधा
śabdātmakaṃ guṇaṃ h yetat kathitaṃ tava suvrate / vāgindriyaṃ vadedvāṇīṃ sā ca vāṇī caturvidhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संस्कृता प्राकृती चैव अपभ्रष्टानुनासिका । छेदनं भेदनं दानं व्यधनं शिल्पयोजनम्
saṃskṛtā prākṛtī caiva apabhraṣṭānunāsikā / chedanaṃ bhedanaṃ dānaṃ vyadhanaṃ śilpayojanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रहणं विजयश्चैव सर्वं हस्तेन्द्रिये स्थितम् । समनिम्नोन्नताश्चैव लोष्टकण्टकवालुकाः
grahaṇaṃ vijayaścaiva sarvaṃ hastendriye sthitam / samanimnonnatāścaiva loṣṭakaṇṭakavālukāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्दमो जलदुर्गाणि रथ्याट्टालकपर्वताः । पादेन्द्रियेण गम्यन्ते देशान्तरगमागमे
kardamo jaladurgāṇi rathyāṭṭālakaparvatāḥ / pādendriyeṇa gamyante deśāntaragamāgame
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्सर्गे पर्दिते चैव पायुर्वै चेष्टते सदा । आनन्दकृदुपस्थश्च गम्यागम्यप्रवर्तकः
utsarge pardite caiva pāyurvai ceṣṭate sadā / ānandakṛdupasthaśca gamyāgamyapravartakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मस्वेतानि वर्तन्ते तेन कर्मेन्द्रियाणि तु । बुद्धीन्द्रियाणि देवेशि वर्तन्ते बुद्धियोगतः
karmasvetāni vartante tena karmendriyāṇi tu / buddhīndriyāṇi deveśi vartante buddhiyogataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षड्जाख्यर्षभगान्धार- मध्यमाः पञ्चमः प्रिये । धैवतो निषधश्चैव स्वराः सप्त प्रकीर्तिताः
ṣaḍjākhyarṣabhagāndhāra- madhyamāḥ pañcamaḥ priye / dhaivato niṣadhaścaiva svarāḥ sapta prakīrtitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गान्धारो मध्यमः षड्जस् त्रयो ग्रामाश्च पार्वति । सप्तस्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्छनाश्चैकविंशतिः
gāndhāro madhyamaḥ ṣaḍjas trayo grāmāśca pārvati / saptasvarāstrayo grāmā mūrchanāścaikaviṃśatiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तान एकोनपञ्चाशद् इत्येतत्सुरमण्डलम् । सूक्ष्मशब्दाः स्मृता ह्येते चराचररवस्थिताः
tāna ekonapañcāśad ityetatsuramaṇḍalam / sūkṣmaśabdāḥ smṛtā hyete carācararavasthitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्थूलांश्चैव प्रवक्ष्यामि यथावत्तान्निबोध मे । भेरीपटहशङ्खोत्थो मृदङ्गपणवोत्थितः
sthūlāṃścaiva pravakṣyāmi yathāvattānnibodha me / bherīpaṭahaśaṅkhottho mṛdaṅgapaṇavotthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वेणुगोमुखशब्दश्च मन्दलो दर्दुरो ध्वनिः । तन्त्रीवाद्यानि चित्राणि करवाद्यानि यानि च
veṇugomukhaśabdaśca mandalo darduro dhvaniḥ / tantrīvādyāni citrāṇi karavādyāni yāni ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संयोगजवियोगोत्थाः काष्ठपाषाणवारिजाः । अपभ्रंशो ऽनुनासिक्यः संस्कृतः प्राकृतो रवः
saṃyogajaviyogotthāḥ kāṣṭhapāṣāṇavārijāḥ / apabhraṃśo 'nunāsikyaḥ saṃskṛtaḥ prākṛto ravaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्तस्वरप्रतिष्ठानि व्यक्ताव्यक्तानि चैव हि । उक्तानुक्तानि गृह्णाति श्रवणेन्द्रिययोगतः
saptasvarapratiṣṭhāni vyaktāvyaktāni caiva hi / uktānuktāni gṛhṇāti śravaṇendriyayogataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दो ऽस्य विषयो ह्येष येन बुध्येत पुद्गलः । मृदुं च कठिनं चैव कर्कशं शीतलं तथा
śabdo 'sya viṣayo hyeṣa yena budhyeta pudgalaḥ / mṛduṃ ca kaṭhinaṃ caiva karkaśaṃ śītalaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उष्णं च पिच्छिलं लोष्टं कर्दमं वालुकास्तथा । शरकुन्तासिघातादि ताडनं छेदनं तथा
uṣṇaṃ ca picchilaṃ loṣṭaṃ kardamaṃ vālukāstathā / śarakuntāsighātādi tāḍanaṃ chedanaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतानि वै विजानाति स्पर्शनं च त्वगिन्द्रियम् । स्पर्शो ऽस्य विषयो ह्येष येन बुध्येत पुद्गलः
etāni vai vijānāti sparśanaṃ ca tvagindriyam / sparśo 'sya viṣayo hyeṣa yena budhyeta pudgalaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्षुरिन्द्रियकर्माणि कथ्यमानानि मे शृणु । सितं रक्तं च पीतं च कृष्णं हरितधूम्रकम्
cakṣurindriyakarmāṇi kathyamānāni me śṛṇu / sitaṃ raktaṃ ca pītaṃ ca kṛṣṇaṃ haritadhūmrakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कपिलं पिङ्गलं बभ्रु अन्यान्यपि विशेषतः । नरनारीपशुमृगाञ् ज्योतिः स्थावरजङ्गमम्
kapilaṃ piṅgalaṃ babhru anyānyapi viśeṣataḥ / naranārīpaśumṛgāñ jyotiḥ sthāvarajaṅgamam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपाकृतिविविक्तानि चक्षुः पश्यति सर्वदा । रूपाख्यो विषयो ह्यस्य येनात्मा प्रतिबुद्ध्यते
rūpākṛtiviviktāni cakṣuḥ paśyati sarvadā / rūpākhyo viṣayo hyasya yenātmā pratibuddhyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मधुराम्लरसं चैव लवणं कटु तिक्तकम् । कषायमिश्रं स्वादुं च जिह्वा वेदयते रसम्
madhurāmlarasaṃ caiva lavaṇaṃ kaṭu tiktakam / kaṣāyamiśraṃ svāduṃ ca jihvā vedayate rasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसो ऽस्य विषयो ह्येष येन बुद्ध्येत पुद्गलः । सुरभिर्दिव्यगन्धश्च दुर्गन्धश्चाप्यनेकधा
raso 'sya viṣayo hyeṣa yena buddhyeta pudgalaḥ / surabhirdivyagandhaśca durgandhaścāpyanekadhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उभौ जिघ्रति नासाग्रे विषयो गन्धसंज्ञितः । येनासौ बुध्यते क्षेत्री अहङ्कारेण मोहितः
ubhau jighrati nāsāgre viṣayo gandhasaṃjñitaḥ / yenāsau budhyate kṣetrī ahaṅkāreṇa mohitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संकल्पे च विकल्पे च दशधाक्षेषु धावति । अनिवारितसन्देहम् अजय्यं सर्वदेहिनाम्
saṃkalpe ca vikalpe ca daśadhākṣeṣu dhāvati / anivāritasandeham ajayyaṃ sarvadehinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनश्च कथितं ह्येतद् धर्माधर्मनिबन्धकम् । स्वरूपधर्मं वक्ष्यामि तन्मात्राणां यथार्थतः
manaśca kathitaṃ hyetad dharmādharmanibandhakam / svarūpadharmaṃ vakṣyāmi tanmātrāṇāṃ yathārthataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गन्धं तु गन्धतन्मात्रं नासिकाग्रेण जिघ्रति । जिह्वया रसतन्मात्रं रसं गृह्णाति संस्थितम्
gandhaṃ tu gandhatanmātraṃ nāsikāgreṇa jighrati / jihvayā rasatanmātraṃ rasaṃ gṛhṇāti saṃsthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्षुषा रूपतन्मात्रं रूपं गृह्णात्युपागतम् । गृह्णाति स्पर्शतन्मात्रं त्वचा स्पर्शमुपागतम्
cakṣuṣā rūpatanmātraṃ rūpaṃ gṛhṇātyupāgatam / gṛhṇāti sparśatanmātraṃ tvacā sparśamupāgatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दं च शब्दतन्मात्रं गृह्णाति श्रवणेन तु । सूक्ष्मस्तन्मात्रधर्मो ऽयं भूतानां प्रकृतिक्रमात्
śabdaṃ ca śabdatanmātraṃ gṛhṇāti śravaṇena tu / sūkṣmastanmātradharmo 'yaṃ bhūtānāṃ prakṛtikramāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैकारिकस्ततश्चोर्ध्वं बुध्यते येन पुद्गलः । अहं विद्वानहं भोगी त्व् अहं जातो महाकुले
vaikārikastataścordhvaṃ budhyate yena pudgalaḥ / ahaṃ vidvānahaṃ bhogī tv ahaṃ jāto mahākule
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं दाता च भोक्ता च तेजस्वी बलवानहम् । अहं योद्धा च संग्रामे शत्रवश्च मया जिताः
ahaṃ dātā ca bhoktā ca tejasvī balavānaham / ahaṃ yoddhā ca saṃgrāme śatravaśca mayā jitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मशीलश्च गुणवान् श्रेयस्कर्ता ह्यहं परम् । अहं पापी दुराचारो मूर्खश्चाहं दुराकृतिः
dharmaśīlaśca guṇavān śreyaskartā hyahaṃ param / ahaṃ pāpī durācāro mūrkhaścāhaṃ durākṛtiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न दत्तं न मया भुक्तं मत्समो नास्ति दुःखितः । इत्यहङ्कारचित्तानां ममत्ववशवर्तिनाम्
na dattaṃ na mayā bhuktaṃ matsamo nāsti duḥkhitaḥ / ityahaṅkāracittānāṃ mamatvavaśavartinām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहङ्कारो निबध्नाति संसारे दृढबन्धनैः । त्रिविधस्याप्ययं धर्मो ऽहङ्कारस्य प्रकीर्तितः
ahaṅkāro nibadhnāti saṃsāre dṛḍhabandhanaiḥ / trividhasyāpyayaṃ dharmo 'haṅkārasya prakīrtitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धिधर्मांस्ततो वक्ष्ये धर्मादींस्तव सुव्रते । धर्मो ज्ञानं च वैराग्यम् ऐश्वर्यं च चतुष्टयम्
buddhidharmāṃstato vakṣye dharmādīṃstava suvrate / dharmo jñānaṃ ca vairāgyam aiśvaryaṃ ca catuṣṭayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधर्मश्च तथाज्ञानम् अवैराग्यमनैश्वरम् । बध्नाति सप्तधा सा तु ज्ञानभावेन मोहयेत्
adharmaśca tathājñānam avairāgyamanaiśvaram / badhnāti saptadhā sā tu jñānabhāvena mohayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बुद्धिश्चाध्यवसायं च करोति विविधेष्वपि । धर्मादीनामथाष्टानां लक्षणानि शृणु प्रिये
buddhiścādhyavasāyaṃ ca karoti vividheṣvapi / dharmādīnāmathāṣṭānāṃ lakṣaṇāni śṛṇu priye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपवासो जपो मौनम् अक्रोधो ऽस्तेयमार्जवम् । सत्यं शौचं च दानं च दया क्षान्तिश्च सर्वदा
upavāso japo maunam akrodho 'steyamārjavam / satyaṃ śaucaṃ ca dānaṃ ca dayā kṣāntiśca sarvadā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विद्याभ्यासश्च लज्ज च इन्द्रियाणां च निग्रहः । इष्टापूर्तं तीर्थसेवा पितृणां चैव तर्पणम्
vidyābhyāsaśca lajja ca indriyāṇāṃ ca nigrahaḥ / iṣṭāpūrtaṃ tīrthasevā pitṛṇāṃ caiva tarpaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभयं सर्वसत्त्वेभ्यो जीवितस्य च रक्षणम् । धीगुणः प्रथमो ह्येष धर्म इत्यभिधीयते
abhayaṃ sarvasattvebhyo jīvitasya ca rakṣaṇam / dhīguṇaḥ prathamo hyeṣa dharma ityabhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मकर्मनिबद्धानां संसारमनुवर्तिनाम् । पुनर्मार्त्यं पुनः स्वर्ग्यं तीर्यक् त्वं च पुनः पुनः
dharmakarmanibaddhānāṃ saṃsāramanuvartinām / punarmārtyaṃ punaḥ svargyaṃ tīryak tvaṃ ca punaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मभावः समाख्यातः ज्ञानभावं च मे शृणु । चतुर्विंशतिकः पिण्डः करणेन्द्रियसंयुतः
dharmabhāvaḥ samākhyātaḥ jñānabhāvaṃ ca me śṛṇu / caturviṃśatikaḥ piṇḍaḥ karaṇendriyasaṃyutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राकृतः स तु विज्ञेयो धर्माधर्मप्रवर्तकः । अकर्ता निर्गुणश्चाहं न मे बन्धो ऽस्ति प्राकृतः
prākṛtaḥ sa tu vijñeyo dharmādharmapravartakaḥ / akartā nirguṇaścāhaṃ na me bandho 'sti prākṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृत्या कारितं मन्ये वासनादेव मुच्यते । साङ्ख्यज्ञानं मया प्रोक्तं प्रकृतेर्येन मुच्यते
prakṛtyā kāritaṃ manye vāsanādeva mucyate / sāṅkhyajñānaṃ mayā proktaṃ prakṛteryena mucyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुक्तं प्रकृतिबन्धात्तं पुनर्बध्नाति चेश्वरः । बद्धः संसरते भूयो यावद्देवं न विन्दति
muktaṃ prakṛtibandhāttaṃ punarbadhnāti ceśvaraḥ / baddhaḥ saṃsarate bhūyo yāvaddevaṃ na vindati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईश्वरं सृष्टिकर्तारं सर्वजन्तुनिबन्धकम् । वैराग्यात्सन्त्यजेत्पुत्रान् दारानिष्टान्सुसंमतान्
īśvaraṃ sṛṣṭikartāraṃ sarvajantunibandhakam / vairāgyātsantyajetputrān dārāniṣṭānsusaṃmatān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हस्त्यश्वरथयानानि सुहृद्भोगधनानि च । उपवासं जपं तीर्थं पञ्चाग्निं जलशायिताम्
hastyaśvarathayānāni suhṛdbhogadhanāni ca / upavāsaṃ japaṃ tīrthaṃ pañcāgniṃ jalaśāyitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपास्यैतानि घोराणि देहं सन्त्यजति क्षणात् । गिरिवृक्षजलाग्निभ्यः प्रहारोद्बन्धनाशनैः
upāsyaitāni ghorāṇi dehaṃ santyajati kṣaṇāt / girivṛkṣajalāgnibhyaḥ prahārodbandhanāśanaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वैराग्यं तु समाश्रित्य कुरुते साहसान्यपि । ऐश्वर्यभावमापन्नो द्रव्यैस्तृप्तिं न गच्छति
vairāgyaṃ tu samāśritya kurute sāhasānyapi / aiśvaryabhāvamāpanno dravyaistṛptiṃ na gacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न दारैर्न धनैर्भागैः परिवारैर्न वाहनैः । तपो व्रतानि मन्त्रांश्च ऐश्वर्यार्थे तु साधयेत्
na dārairna dhanairbhāgaiḥ parivārairna vāhanaiḥ / tapo vratāni mantrāṃśca aiśvaryārthe tu sādhayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
युद्धं द्युतं तथा मायां चौर्यं चानृतहिंसनम् । अन्यान्यपि त्वयुक्तानि विस्रम्भच्छलघातिताम्
yuddhaṃ dyutaṃ tathā māyāṃ cauryaṃ cānṛtahiṃsanam / anyānyapi tvayuktāni visrambhacchalaghātitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऐश्वर्यभावमापन्नः करोति च बहून्यपि । प्राणिहिंसारतो नित्यं चौरिकानृतदम्भवान्
aiśvaryabhāvamāpannaḥ karoti ca bahūnyapi / prāṇihiṃsārato nityaṃ caurikānṛtadambhavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
याचको दुःखदाता च भवेच्चाधर्मचेष्टितम् । नास्तिधर्मो न चाधर्मः स्वर्गं मोक्षं च को गतः
yācako duḥkhadātā ca bhaveccādharmaceṣṭitam / nāstidharmo na cādharmaḥ svargaṃ mokṣaṃ ca ko gataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अज्ञानभावमापन्नः सर्वं मिथ्येति भाषते । नित्यं दुःखी परप्रेष्यो भारं यानं वहन्नपि
ajñānabhāvamāpannaḥ sarvaṃ mithyeti bhāṣate / nityaṃ duḥkhī parapreṣyo bhāraṃ yānaṃ vahannapi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृच्छ्रजीवी च सततम् अवैराग्ये न खिद्यते । राज्यं कृत्वा तु सामन्तः सामन्त्याद्ग्रामभुग्भवेत्
kṛcchrajīvī ca satatam avairāgye na khidyate / rājyaṃ kṛtvā tu sāmantaḥ sāmantyādgrāmabhugbhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ग्रामाद्भ्रष्टस्तदर्धेन वर्तते ऽसावनीश्वरः । न शोचति न चोद्विग्नः क्रीडते पूर्वराज्यवत्
grāmādbhraṣṭastadardhena vartate 'sāvanīśvaraḥ / na śocati na codvignaḥ krīḍate pūrvarājyavat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनैश्वर्यस्य भावो ऽयम् एवं ते समुदाहृतः । अव्यक्तं त्रिगुणं वक्ष्ये संसारस्य प्रवर्तकम्
anaiśvaryasya bhāvo 'yam evaṃ te samudāhṛtaḥ / avyaktaṃ triguṇaṃ vakṣye saṃsārasya pravartakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यस्माच्च जगदुत्पत्तिः प्रकृतिस्तेन चोच्यते । अस्य धर्मं प्रवक्ष्यामि रजः सत्त्वतमो ऽभिधम्
yasmācca jagadutpattiḥ prakṛtistena cocyate / asya dharmaṃ pravakṣyāmi rajaḥ sattvatamo 'bhidham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकाशभावः सत्त्वं च धर्मः सत्त्वसमाश्रितः । संविभागी च सततं नित्यं सत्त्वोपकारकः
prakāśabhāvaḥ sattvaṃ ca dharmaḥ sattvasamāśritaḥ / saṃvibhāgī ca satataṃ nityaṃ sattvopakārakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षमादयासमायुक्तो ज्ञानविज्ञानपारगः । प्रीतिर्दानं धृतिर्मेधा तपः शौचं दमस्तथा
kṣamādayāsamāyukto jñānavijñānapāragaḥ / prītirdānaṃ dhṛtirmedhā tapaḥ śaucaṃ damastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ऋतवाक्समदृष्टिश्च दिव्यबुद्धिप्रबोधनम् । यस्मिन्नेते सदा धर्मा भवन्ति पुरुषोत्तमे
ṛtavāksamadṛṣṭiśca divyabuddhiprabodhanam / yasminnete sadā dharmā bhavanti puruṣottame
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स सात्त्विकस्तु विज्ञेयः रजोधर्मांश्च मे शृणु । निस्त्रिंशश्चातिलोभी च विद्वेषी क्रोधनस्तथा
sa sāttvikastu vijñeyaḥ rajodharmāṃśca me śṛṇu / nistriṃśaścātilobhī ca vidveṣī krodhanastathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कामी हर्षसमाविष्टो दुःखार्तः पर्यटेत्सदा । मानी दम्भसमायुक्तो ऽप्यहङ्कारे व्यवस्थितः
kāmī harṣasamāviṣṭo duḥkhārtaḥ paryaṭetsadā / mānī dambhasamāyukto 'pyahaṅkāre vyavasthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यं युद्धरतः शूरः राजसं गुणलक्षणम् । कामक्रोधाभिभूतत्वं लोभेन च समन्वयः
nityaṃ yuddharataḥ śūraḥ rājasaṃ guṇalakṣaṇam / kāmakrodhābhibhūtatvaṃ lobhena ca samanvayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईर्श्या दम्भो विषादश्च मद उन्माद एव च । निद्रालस्य मकर्मित्वं दौर्मेध्याज्ञानिते तथा
īrśyā dambho viṣādaśca mada unmāda eva ca / nidrālasya makarmitvaṃ daurmedhyājñānite tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अधर्मताबुद्धिमत्त्वं नास्तिक्यं छलचित्तता । तमः चिह्नानि चैतानि दृश्यन्ते यत्र मानवे
adharmatābuddhimattvaṃ nāstikyaṃ chalacittatā / tamaḥ cihnāni caitāni dṛśyante yatra mānave
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तामसः स तु विज्ञेयः पुरुषः कलुषाशयः । एतत्रिगुणमव्यक्तं त्रिगुणं सामुदाहृतम्
tāmasaḥ sa tu vijñeyaḥ puruṣaḥ kaluṣāśayaḥ / etatriguṇamavyaktaṃ triguṇaṃ sāmudāhṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एतत्सम्यग्विदित्वा तु मुच्यते प्राकृतैर्गुणैः । गुणधर्मा न चैवाहं बुद्ध्यहांकृद्गुणो नहि
etatsamyagviditvā tu mucyate prākṛtairguṇaiḥ / guṇadharmā na caivāhaṃ buddhyahāṃkṛdguṇo nahi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करणेन्द्रियहीनश्च भूततन्मात्रवर्जितः । अकर्ता निर्गुणश्चाहं चिन्मात्रः पुरुषः स्मृतः
karaṇendriyahīnaśca bhūtatanmātravarjitaḥ / akartā nirguṇaścāhaṃ cinmātraḥ puruṣaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मानसं वाचिकं चैव शारीरं कर्म यत्कृतम् । प्रकृत्या कारितां मन्ये अकर्ता पुरुषः स्मृतः
mānasaṃ vācikaṃ caiva śārīraṃ karma yatkṛtam / prakṛtyā kāritāṃ manye akartā puruṣaḥ smṛtaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं संन्यस्य कर्माणि वर्तते नच नित्यशः । नाहं कर्ता न मे बन्ध एवं बुध्येत यो नरः
evaṃ saṃnyasya karmāṇi vartate naca nityaśaḥ / nāhaṃ kartā na me bandha evaṃ budhyeta yo naraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रकृतेः स विमुच्येत यावन्न सृजतीश्वरः । साङ्ख्यज्ञानेन संमूधो मुक्तिरित्यभिमन्यते
prakṛteḥ sa vimucyeta yāvanna sṛjatīśvaraḥ / sāṅkhyajñānena saṃmūdho muktirityabhimanyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न हि मुक्तिर्भवेत्तस्य कंचित्कालं विदेहता । तिष्ठेत्प्रकृतिनिर्मुक्तः सृष्टिसंहारवर्जितः
na hi muktirbhavettasya kaṃcitkālaṃ videhatā / tiṣṭhetprakṛtinirmuktaḥ sṛṣṭisaṃhāravarjitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यावत्करोत्यसौ सृष्टिम् ईश्वरः परमेश्वरः । तावत्प्रकृतिबन्धेन संसारे क्षिप्यते पुनाः
yāvatkarotyasau sṛṣṭim īśvaraḥ parameśvaraḥ / tāvatprakṛtibandhena saṃsāre kṣipyate punāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्षिप्तः संसरते भूयः संसारे घोरसागरे । धर्माधार्मनिबद्धस्तु साङ्ख्यज्ञानेन मोहितः
kṣiptaḥ saṃsarate bhūyaḥ saṃsāre ghorasāgare / dharmādhārmanibaddhastu sāṅkhyajñānena mohitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अहं कर्ता च भोक्ता च ईश्वरोबलवानहम् । ममत्वेनैव संमूढो भ्राम्यते घटयन्त्रवत्
ahaṃ kartā ca bhoktā ca īśvarobalavānaham / mamatvenaiva saṃmūḍho bhrāmyate ghaṭayantravat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साङ्ख्यज्ञानं मया प्रोक्तं शृणु ध्यानाधिदैवतम् । पृथ्वीं कठिनरूपेण चतुः सागरमेखलाम्
sāṅkhyajñānaṃ mayā proktaṃ śṛṇu dhyānādhidaivatam / pṛthvīṃ kaṭhinarūpeṇa catuḥ sāgaramekhalām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सपर्वतवनाकीर्णां मृगपक्षिसमाकुलाम् । सुस्थितां पीतवर्णाभाम् ऊबीजेन समन्विताम्
saparvatavanākīrṇāṃ mṛgapakṣisamākulām / susthitāṃ pītavarṇābhām ūbījena samanvitām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्यात्वा तत्सिद्धिमभ्येति विषसत्त्वान्निवारयेत् । अचाल्यः सर्वभूतानां यथैव वसुधा भवेत्
dhyātvā tatsiddhimabhyeti viṣasattvānnivārayet / acālyaḥ sarvabhūtānāṃ yathaiva vasudhā bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जलापूरितसर्वाङ्गो जलध्यानेन पूरयेत् । एवमभ्यस्यमानस्तु विषसत्त्वान्विनाशयेत्
jalāpūritasarvāṅgo jaladhyānena pūrayet / evamabhyasyamānastu viṣasattvānvināśayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तृष्णादाहविनिर्मुक्त ईतिभिश्च विवर्जितः । जगदापूरयेत्सिद्धः पूर्वबीजसमन्वितः
tṛṣṇādāhavinirmukta ītibhiśca vivarjitaḥ / jagadāpūrayetsiddhaḥ pūrvabījasamanvitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुर्यात्कर्मसहस्राणि स्वबीजेन तु बीजितः । कृष्णरेण्वात्मको वायुर् ध्येयो बीजेन संयुतः
kuryātkarmasahasrāṇi svabījena tu bījitaḥ / kṛṣṇareṇvātmako vāyur dhyeyo bījena saṃyutaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पूरयेद्वै जगद्देहान् सिद्धश्चाश्चर्यकारकः । सुषिरात्मकं स्वदेहं तु जगच्च सुषिरात्मकम्
pūrayedvai jagaddehān siddhaścāścaryakārakaḥ / suṣirātmakaṃ svadehaṃ tu jagacca suṣirātmakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्यायेत्प्रकृतिबीजेन चित्रकर्माणि कारयेत् । वागिन्द्रिये तथा वह्निर् ध्यातो वाक्सिद्धिदायकः
dhyāyetprakṛtibījena citrakarmāṇi kārayet / vāgindriye tathā vahnir dhyāto vāksiddhidāyakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इन्द्रः पाणावभिध्यातः बाहुशाली त्वजेयकः । पादयोर्दूरसंचारं ध्यातो विष्णुः प्रयच्छति
indraḥ pāṇāvabhidhyātaḥ bāhuśālī tvajeyakaḥ / pādayordūrasaṃcāraṃ dhyāto viṣṇuḥ prayacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पायौ मित्रः सितो ध्यातः पायुव्याधिविनाशकः । शिश्ने प्रजापतिं श्यामं ध्यायेद्युक्तेन चेतसा
pāyau mitraḥ sito dhyātaḥ pāyuvyādhivināśakaḥ / śiśne prajāpatiṃ śyāmaṃ dhyāyedyuktena cetasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जितेन्द्रियश्च भवति त्व् इच्छया रमते शतम् । श्रोत्रेन्द्रिये दिशश्चित्रा ध्यायेद्वीजेन संयुताः
jitendriyaśca bhavati tv icchayā ramate śatam / śrotrendriye diśaścitrā dhyāyedvījena saṃyutāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सकृदुक्तं च गृह्णाति दिग्यात्रा चैव सिद्ध्यति । मारुतं कृष्णरूपेण ध्यायेत्तु त्वचि संस्थितम्
sakṛduktaṃ ca gṛhṇāti digyātrā caiva siddhyati / mārutaṃ kṛṣṇarūpeṇa dhyāyettu tvaci saṃsthitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यः स दंष्ट्राद्यभेद्यः स्यात् न क्वचिञ्जायते व्यथा । आदित्यं चक्षुषि ध्यायेज् जिह्वायां वरुणं तथा
yaḥ sa daṃṣṭrādyabhedyaḥ syāt na kvaciñjāyate vyathā / ādityaṃ cakṣuṣi dhyāyej jihvāyāṃ varuṇaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नासायां पृथिवीं पीतां मनसीन्दुं तथैव च । पीतकं गन्धतन्मात्रं रसतन्मात्रकं सितम्
nāsāyāṃ pṛthivīṃ pītāṃ manasīnduṃ tathaiva ca / pītakaṃ gandhatanmātraṃ rasatanmātrakaṃ sitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तं तु रूपतन्मात्रं कृष्णं तु स्पर्शसंज्ञितम् । अरूपं शब्दतन्मात्रं ध्यातव्यं बिन्दुरूपि च
raktaṃ tu rūpatanmātraṃ kṛṣṇaṃ tu sparśasaṃjñitam / arūpaṃ śabdatanmātraṃ dhyātavyaṃ bindurūpi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विषयेष्वीप्सितां सिद्धिं जानाति च विचिन्तितम् । वैकारिके तथा रुद्रो ध्यातव्यः सिद्धिमिच्छता
viṣayeṣvīpsitāṃ siddhiṃ jānāti ca vicintitam / vaikārike tathā rudro dhyātavyaḥ siddhimicchatā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्यानात्सिद्धिमवाप्नोति मुक्ताहङ्कारबन्धनाम् । ब्रह्माणं बुद्धिसंस्थं तु ध्यायेद्युक्तेन चेतसा
dhyānātsiddhimavāpnoti muktāhaṅkārabandhanām / brahmāṇaṃ buddhisaṃsthaṃ tu dhyāyedyuktena cetasā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मरन्वै पूर्वबीजेन ज्ञानौघः संप्रवर्तते । दिव्या च जायते बुद्धिः संशयोच्छित्तिकारिका
smaranvai pūrvabījena jñānaughaḥ saṃpravartate / divyā ca jāyate buddhiḥ saṃśayocchittikārikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूतं भव्यं भविष्यच्च प्रत्यक्षं संप्रजायते । प्रकृतिः कृष्णवर्णा तु रक्तशुक्ला विराजते
bhūtaṃ bhavyaṃ bhaviṣyacca pratyakṣaṃ saṃprajāyate / prakṛtiḥ kṛṣṇavarṇā tu raktaśuklā virājate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रक्तं च हृदयं तस्याः बहुपादभुजानना । ध्यातव्या तत्त्वबीजेन यदीच्छेत्सिद्धिमात्मनः
raktaṃ ca hṛdayaṃ tasyāḥ bahupādabhujānanā / dhyātavyā tattvabījena yadīcchetsiddhimātmanaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धश्चैव स्वतन्त्रश्च दिव्यदृष्टिश्च जायेते । षण्मासाभ्यासयोगेन दिव्या दृष्टिः प्रवर्तते
siddhaścaiva svatantraśca divyadṛṣṭiśca jāyete / ṣaṇmāsābhyāsayogena divyā dṛṣṭiḥ pravartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रैलोक्ये यत्प्रवर्तेत प्रत्यक्षं तस्य जायते । एष ते प्राकृतो योग उक्तः मोक्षकरः परः
trailokye yatpravarteta pratyakṣaṃ tasya jāyate / eṣa te prākṛto yoga uktaḥ mokṣakaraḥ paraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतः परं तु पुरुषः पद्ममध्ये व्यवस्थितः । चित्स्वरूपश्च सर्वेषु देहमापूर्य संस्थितः
ataḥ paraṃ tu puruṣaḥ padmamadhye vyavasthitaḥ / citsvarūpaśca sarveṣu dehamāpūrya saṃsthitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स जीव इति विख्यातो येन जीवति तत्पुरम् । निर्गतेन मृता येन अचेताः शीर्यते तनुः
sa jīva iti vikhyāto yena jīvati tatpuram / nirgatena mṛtā yena acetāḥ śīryate tanuḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बध्यते मुच्यते ऽसौ वै सुखदुःखानि वेत्ति च । न तस्य रूपं वर्णो वा प्रमाणं दृश्यते क्वचित्
badhyate mucyate 'sau vai sukhaduḥkhāni vetti ca / na tasya rūpaṃ varṇo vā pramāṇaṃ dṛśyate kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न शक्यः कथितुं वापि सूक्ष्मश्चानन्तविग्रहः । वालाग्रशतभागस्य शतधा कल्पितस्य तु
na śakyaḥ kathituṃ vāpi sūkṣmaścānantavigrahaḥ / vālāgraśatabhāgasya śatadhā kalpitasya tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्य सूक्ष्मतरो जीवः स चानन्त्याय कल्पते । आदित्यवर्णं रुक्माभम् अब्बिन्दुमिव पुष्करे
tasya sūkṣmataro jīvaḥ sa cānantyāya kalpate / ādityavarṇaṃ rukmābham abbindumiva puṣkare
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पश्यन्ति तारकमिव योगिनो दिव्यचक्षुषा । रागविद्याकलोपेतः कालबद्धो हि रूपवान्
paśyanti tārakamiva yogino divyacakṣuṣā / rāgavidyākalopetaḥ kālabaddho hi rūpavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्यामवर्णेन विज्ञेया स्थिता जीवस्य देवता । दक्षिणेन सिताङ्गी तु वामेनासितरूपिणी
śyāmavarṇena vijñeyā sthitā jīvasya devatā / dakṣiṇena sitāṅgī tu vāmenāsitarūpiṇī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्वर्णानि च वक्त्राणि मण्डलानि विशेषतः । कर्मबन्धेन बध्नाति सुखदुःखं प्रयच्छति
tadvarṇāni ca vaktrāṇi maṇḍalāni viśeṣataḥ / karmabandhena badhnāti sukhaduḥkhaṃ prayacchati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नियतिं च विजानीयाद् अनिवार्यां सुरासुरैः । पूर्वबीजसहध्याना द्विरूपेण समन्विता
niyatiṃ ca vijānīyād anivāryāṃ surāsuraiḥ / pūrvabījasahadhyānā dvirūpeṇa samanvitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ध्यानात्सिद्धिमवाप्नोति नियतेश्च विमुच्यते । त्रिनेत्रं च चतुर्वक्त्रं कृष्णवर्णं चतुर्भुजम्
dhyānātsiddhimavāpnoti niyateśca vimucyate / trinetraṃ ca caturvaktraṃ kṛṣṇavarṇaṃ caturbhujam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संहरन्तं दुराधर्षम् अनन्तं कालमीश्वरम् । स्वबीजध्यानरूपज्ञः कालेन नहि कल्यते
saṃharantaṃ durādharṣam anantaṃ kālamīśvaram / svabījadhyānarūpajñaḥ kālena nahi kalyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चक्रवत्परिवर्तन्ते कालध्यानविवर्जिताः । एवं कालं सदा ध्यायेत् ध्येयसिद्धिश्च जायते
cakravatparivartante kāladhyānavivarjitāḥ / evaṃ kālaṃ sadā dhyāyet dhyeyasiddhiśca jāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रागं तु रक्तवर्णं वै विद्यां श्यामां सुलोचनाम् । सितवर्णां कलां ध्यायेच् चेतन्योन्मीलिनीं तु ताम्
rāgaṃ tu raktavarṇaṃ vai vidyāṃ śyāmāṃ sulocanām / sitavarṇāṃ kalāṃ dhyāyec cetanyonmīlinīṃ tu tām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कृष्णवर्णा च रक्ताक्षी दीर्घदन्ता सुलोचना । कचोर्ध्वपिङ्गकेशी च स्थूलकाया महोदरी
kṛṣṇavarṇā ca raktākṣī dīrghadantā sulocanā / kacordhvapiṅgakeśī ca sthūlakāyā mahodarī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
या पातयति भूतानि ब्रह्माद्यानि पुनः पुनः । निर्वैरपरिपन्थित्वान् माया ग्रन्थिर्दुरुत्तरा
yā pātayati bhūtāni brahmādyāni punaḥ punaḥ / nirvairaparipanthitvān māyā granthirduruttarā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
साङ्ख्यवेदपुराणज्ञा अन्यशास्त्रविदश्च ये । न तां लङ्घयितुं शक्ता ये चान्ये मोक्षवादिनः
sāṅkhyavedapurāṇajñā anyaśāstravidaśca ye / na tāṃ laṅghayituṃ śaktā ye cānye mokṣavādinaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.