अथ मोक्षसाधनोपदेशविधिं व्याख्यास्यामो मुमुक्षूणां श्रद्दधानानाम् अर्थिनाम् अर्थाय
atha mokṣasādhanopadeśavidhiṃ vyākhyāsyāmo mumukṣūṇāṃ śraddadhānānām arthinām arthāya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Samkara: Upadesasahasri·2·2.1
Samkara: Upadesasahasri 2.1
तद् इदं मोक्षसाधनं ज्ञानं साधनसाध्याद् अनित्यात् सर्वस्माद् विरक्ताय त्यक्तपुत्रवित्तलोकैषणाय प्रतिपन्नपरमहंसपारिव्राज्याय शमदमदयादियुक्ताय शास्त्रप्रसिद्धशिष्यगुणसम्पन्नाय शुचये ब्राह्मणाय विधिवद् उपसन्नाय शिष्याय जातिकर्मवृत्तविद्याभिजनैः परीक्षिताय ब्रूयत् पुनः पुनर् यावद् ग्रहणं दृढीभवति
tad idaṃ mokṣasādhanaṃ jñānaṃ sādhanasādhyād anityāt sarvasmād viraktāya tyaktaputravittalokaiṣaṇāya pratipannaparamahaṃsapārivrājyāya śamadamadayādiyuktāya śāstraprasiddhaśiṣyaguṇasampannāya śucaye brāhmaṇāya vidhivad upasannāya śiṣyāya jātikarmavṛttavidyābhijanaiḥ parīkṣitāya brūyat punaḥ punar yāvad grahaṇaṃ dṛḍhībhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतिश् च -- "परीक्ष्य ॥। तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम्" इति । दृढगृहीता हि विद्यात्मनः श्रेयसे सन्तत्यै च भवति । विद्यासन्ततिश् च प्राण्यनुग्रहाय भवति नौर् इव नदीं तितीर्षोः । शास्त्रं च -- "यद्य् अप्य् अस्मा इमाम् अद्भिः परिगृहीतां धनस्य पूर्णां दद्याद् एतद् एव ततो भूयः" इति । अन्यथा च ज्ञानप्राप्त्यभावात् -- "आचार्यवान् पुरुषो वेद", "आचार्याद् धैव विद्या विदिता [साधिष्ठं प्रापत्]", "आचार्यः प्लावयिता तस्य [सम्यग्]ज्ञानं प्लव इहोच्यते" इत्यादिश्रुतिभ्यः स्मृतिभ्यश् च
śrutiś ca -- "parīkṣya ... tattvato brahmavidyām" iti / dṛḍhagṛhītā hi vidyātmanaḥ śreyase santatyai ca bhavati / vidyāsantatiś ca prāṇyanugrahāya bhavati naur iva nadīṃ titīrṣoḥ / śāstraṃ ca -- "yady apy asmā imām adbhiḥ parigṛhītāṃ dhanasya pūrṇāṃ dadyād etad eva tato bhūyaḥ" iti / anyathā ca jñānaprāptyabhāvāt -- "ācāryavān puruṣo veda", "ācāryād dhaiva vidyā viditā [sādhiṣṭhaṃ prāpat]", "ācāryaḥ plāvayitā tasya [samyag]jñānaṃ plava ihocyate" ityādiśrutibhyaḥ smṛtibhyaś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिष्यस्य ज्ञानाग्रहणं च लिङ्गैर् बुद्ध्वा तदग्रहणहेतून् अधर्मलौकिकप्रमादनित्यानित्य[वस्तु]विवेकविषयासंजातदृढपूर्वश्रुतत्वलोकचिन्तावेक्षणजात्याद्यभिमानादींस् तत्प्रतिपक्षैः श्रुतिस्मृतिविहितैर् अपनयेद् अक्रोधादिभिर् अहिंसादिभिश् च यमैर् ज्ञानाविरुद्धैश् च नियमैः
śiṣyasya jñānāgrahaṇaṃ ca liṅgair buddhvā tadagrahaṇahetūn adharmalaukikapramādanityānitya[vastu]vivekaviṣayāsaṃjātadṛḍhapūrvaśrutatvalokacintāvekṣaṇajātyādyabhimānādīṃs tatpratipakṣaiḥ śrutismṛtivihitair apanayed akrodhādibhir ahiṃsādibhiś ca yamair jñānāviruddhaiś ca niyamaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमानित्वादिगुणं च ज्ञानोपायं सम्यग् ग्राहयेत्
amānitvādiguṇaṃ ca jñānopāyaṃ samyag grāhayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचार्यश् चोहापोहग्रहणधारणशमदमदयानुग्रहादिसम्पन्नो लब्धागमो दृष्टादृष्टभोगेष्व् अनासक्तस् त्यक्तसर्वकर्मसाधनो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितो ऽभिन्नवृत्तो दम्भदर्पकुहकशाठ्यमायामात्सर्यानृताहंकारममत्वादिदोषवर्जितः केवलपरानुग्रहप्रयोजनो विद्योपयोगार्थी पूर्वम् उपदिशेत् -- "सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम्", "यत्र नान्यत् पश्यति", "आत्मैवेदं सर्वम्", ब्रह्मैवेदं सर्वम्", "आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीत्", "सर्वं खल्व् इदं ब्रह्म" इत्य्[आद्याः] आत्मैकत्वप्रतिपादनपराः श्रुतिः
ācāryaś cohāpohagrahaṇadhāraṇaśamadamadayānugrahādisampanno labdhāgamo dṛṣṭādṛṣṭabhogeṣv anāsaktas tyaktasarvakarmasādhano brahmavid brahmaṇi sthito 'bhinnavṛtto dambhadarpakuhakaśāṭhyamāyāmātsaryānṛtāhaṃkāramamatvādidoṣavarjitaḥ kevalaparānugrahaprayojano vidyopayogārthī pūrvam upadiśet -- "sad eva somyedam agra āsīd ekam evādvitīyam", "yatra nānyat paśyati", "ātmaivedaṃ sarvam", brahmaivedaṃ sarvam", "ātmā vā idam eka evāgra āsīt", "sarvaṃ khalv idaṃ brahma" ity[ādyāḥ] ātmaikatvapratipādanaparāḥ śrutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपदिश्य च ग्राहयेद् ब्रह्मणो लक्षणम् -- "य आत्मापहतपाप्मा", "यत् साक्षाद् अपरोक्षाद् ब्रह्म", "यो ऽशनायापिपासे", "नेति नेति", "अस्थूलम् अनणु", "स एष नेति नेति", "अदृष्टं द्रष्टृ", "विज्ञानम् आनन्दम्", "सत्यं ज्ञानम् अनन्तम्", "अदृश्ये ऽनात्म्ये", "स वा एषः", "अप्राणो ह्य् अमनाः", "सबाह्याभ्यन्तरो ह्य् अजः", "विज्ञानघन एव", "अनन्तरम् अबाह्यम्", "अन्यद् एव तद् विदिताद् अथो अविदितात्", "आकाशो वै नाम" इत्यादिश्रुतिभिः
upadiśya ca grāhayed brahmaṇo lakṣaṇam -- "ya ātmāpahatapāpmā", "yat sākṣād aparokṣād brahma", "yo 'śanāyāpipāse", "neti neti", "asthūlam anaṇu", "sa eṣa neti neti", "adṛṣṭaṃ draṣṭṛ", "vijñānam ānandam", "satyaṃ jñānam anantam", "adṛśye 'nātmye", "sa vā eṣaḥ", "aprāṇo hy amanāḥ", "sabāhyābhyantaro hy ajaḥ", "vijñānaghana eva", "anantaram abāhyam", "anyad eva tad viditād atho aviditāt", "ākāśo vai nāma" ityādiśrutibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मृतिभिश् च -- "न जायते म्रियते वा", "नादत्ते कस्यचित् पापम्", "यथाकाशस्थितो नित्यम्", "क्षेत्रज्ञां चापि मां विद्धि", "न सत् तन् नासद् उच्यते", "अनादित्वान् निर्गुणत्वत्", "समं सर्वेषु भूतेषु", "उत्तमः पुरुषः" इत्यादिभिः श्रुत्युक्तलक्षणाविरुद्धाभिः परमात्मासंसारित्वप्रतिपादनपराभिस् तस्य सर्वेणानन्यत्वप्रतिपादनपराभिश् च
smṛtibhiś ca -- "na jāyate mriyate vā", "nādatte kasyacit pāpam", "yathākāśasthito nityam", "kṣetrajñāṃ cāpi māṃ viddhi", "na sat tan nāsad ucyate", "anāditvān nirguṇatvat", "samaṃ sarveṣu bhūteṣu", "uttamaḥ puruṣaḥ" ityādibhiḥ śrutyuktalakṣaṇāviruddhābhiḥ paramātmāsaṃsāritvapratipādanaparābhis tasya sarveṇānanyatvapratipādanaparābhiś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं श्रुतिस्मृतिभिर् गृहीतपरमात्मलक्षणं शिष्यं संसारसागराद् उत्तितीर्षुं पृच्छेत् -- कस् त्वम् असि सोम्येति
evaṃ śrutismṛtibhir gṛhītaparamātmalakṣaṇaṃ śiṣyaṃ saṃsārasāgarād uttitīrṣuṃ pṛcchet -- kas tvam asi somyeti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यदि ब्रूयात् -- ब्राह्मणपुत्रो ऽदोन्वयो ब्रह्मचार्य् आसं गृहस्थो वेदानीम् अस्मि परमहंसपरिव्राट् संसारसागराज् जन्ममृत्युमहाग्राहाद् उत्तितीर्षुर् इति
sa yadi brūyāt -- brāhmaṇaputro 'donvayo brahmacāry āsaṃ gṛhastho vedānīm asmi paramahaṃsaparivrāṭ saṃsārasāgarāj janmamṛtyumahāgrāhād uttitīrṣur iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचार्यो ब्रूयद् -- इहैव ते सोम्य मृतस्य शरीरं वयोभिर् अद्यते मृद्भावं वापद्यते, तत्र कथं संसारसागराद् उत्तर्तुम् इच्छसीति । नहि नद्या अवरे कूले भस्मीभूतो नद्याः पारं तरिष्यसीति
ācāryo brūyad -- ihaiva te somya mṛtasya śarīraṃ vayobhir adyate mṛdbhāvaṃ vāpadyate, tatra kathaṃ saṃsārasāgarād uttartum icchasīti / nahi nadyā avare kūle bhasmībhūto nadyāḥ pāraṃ tariṣyasīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यदि ब्रूयात् -- अन्यो ऽहं शरीरात् । शरीरं तु जायते म्रियते, वयोभिर् अद्यते मृद्भावम् आपद्यते, शस्त्राग्न्यादिभिश् च विनाश्यते, व्याध्यादिभिश् च युज्यते । तस्मिन्न् अहं स्वकृतधर्माधर्मवशात् पक्षी नीडम् इव प्रविष्टः पुनः पुनः शरीरविनाशे धर्माधर्मवशाच् छरीरान्तरं यास्यामि, पूर्वनीडविनाशे पक्षीव नीडान्तरम् । एवम् एवाहम् अनादौ संसारे देवतिर्यङ्मनुष्यनिरयस्थानेषु स्वकर्मवशाद् उपात्तम् उपात्तं शरीरं त्यजन्, नवं नवं चान्यद् उपाददानो, जन्ममरणप्रबन्धचक्रे घटीयन्त्रवत् स्वकर्मणा भ्राम्यमाणः क्रमेणेदं शरीरम् आसाद्य संसारचक्रभ्रमणाद् अस्मान् निर्विण्णो भगवन्तम् उपसन्नो ऽस्मि संसारचक्रभ्रमणप्रशमायेति । तस्मान् नित्य एवाहं शरीराद् अन्यः । शरीराण्य् आगच्छन्त्य् अपगच्छन्ति च वासांषीव पुरुषस्येति
sa yadi brūyāt -- anyo 'haṃ śarīrāt / śarīraṃ tu jāyate mriyate, vayobhir adyate mṛdbhāvam āpadyate, śastrāgnyādibhiś ca vināśyate, vyādhyādibhiś ca yujyate / tasminn ahaṃ svakṛtadharmādharmavaśāt pakṣī nīḍam iva praviṣṭaḥ punaḥ punaḥ śarīravināśe dharmādharmavaśāc charīrāntaraṃ yāsyāmi, pūrvanīḍavināśe pakṣīva nīḍāntaram / evam evāham anādau saṃsāre devatiryaṅmanuṣyanirayasthāneṣu svakarmavaśād upāttam upāttaṃ śarīraṃ tyajan, navaṃ navaṃ cānyad upādadāno, janmamaraṇaprabandhacakre ghaṭīyantravat svakarmaṇā bhrāmyamāṇaḥ krameṇedaṃ śarīram āsādya saṃsāracakrabhramaṇād asmān nirviṇṇo bhagavantam upasanno 'smi saṃsāracakrabhramaṇapraśamāyeti / tasmān nitya evāhaṃ śarīrād anyaḥ / śarīrāṇy āgacchanty apagacchanti ca vāsāṃṣīva puruṣasyeti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचार्यो ब्रूयत् -- साध्व् अवादिः सम्यक् पश्यसि । कथं मृषावादीर् ब्राह्मणपुत्रो ऽदोन्वयो ब्रह्मचार्य् आसम्, गृहस्थो वा, इदानीम् अस्मि परमहंसपरिव्राड् इति
ācāryo brūyat -- sādhv avādiḥ samyak paśyasi / kathaṃ mṛṣāvādīr brāhmaṇaputro 'donvayo brahmacāry āsam, gṛhastho vā, idānīm asmi paramahaṃsaparivrāḍ iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यदि ब्रूयात् -- भगवन्, कथम् अहं मृषावादिषम् इति
sa yadi brūyāt -- bhagavan, katham ahaṃ mṛṣāvādiṣam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं प्रति ब्रूयाद् आचार्यः -- यतस् त्वं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारं शरीरं जात्यन्वयसंस्कारवर्जितस्यात्मनः प्रत्यज्ञासीर् ब्राह्मणपुत्रो ऽदोन्वय इत्यादिना वाक्येनेति
taṃ prati brūyād ācāryaḥ -- yatas tvaṃ bhinnajātyanvayasaṃskāraṃ śarīraṃ jātyanvayasaṃskāravarjitasyātmanaḥ pratyajñāsīr brāhmaṇaputro 'donvaya ityādinā vākyeneti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यदि पृच्छेत् -- कथं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारं शरीरम्, कथं वाहं जात्यन्वयसंस्कारवर्जित इति
sa yadi pṛcchet -- kathaṃ bhinnajātyanvayasaṃskāraṃ śarīram, kathaṃ vāhaṃ jātyanvayasaṃskāravarjita iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचार्यो ब्रूयत् -- शृणु सोम्य यथेदं शरीरं त्वत्तो भिन्नं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारं त्वं च जात्यन्वयसंस्कारवर्जित इत्य् उक्त्वा तं स्मारयेत् -- स्मर्तुम् अर्हसि सोम्य, परमात्मानं सर्वात्मानं यथोक्तलक्षणं श्रावितो ऽसि "सद् एव सोम्येदम्" इत्यादि[भिः] श्रुतिभिः स्मृतिभिश् च । लक्षणं च तस्य श्रुतिभिः स्मृतिभिश् च
ācāryo brūyat -- śṛṇu somya yathedaṃ śarīraṃ tvatto bhinnaṃ bhinnajātyanvayasaṃskāraṃ tvaṃ ca jātyanvayasaṃskāravarjita ity uktvā taṃ smārayet -- smartum arhasi somya, paramātmānaṃ sarvātmānaṃ yathoktalakṣaṇaṃ śrāvito 'si "sad eva somyedam" ityādi[bhiḥ] śrutibhiḥ smṛtibhiś ca / lakṣaṇaṃ ca tasya śrutibhiḥ smṛtibhiś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लब्धपरमात्मलक्षणस्मृतये ब्रूयात् -- यो ऽसाव् आकाशनामा नामरूपाभ्याम् अर्थान्तरभूतो ऽशरीरो ऽस्थूलादिलक्षणो ऽपहतपाप्मत्वादिलक्षणश् च सर्वैः संसारधर्मैर् अनागन्धितः "यत् साक्षाद् अपरोक्षाद् ब्रह्म ॥। एष त आत्मा सर्वान्तरः", "अदृष्टो द्रष्टा, अश्रुतः श्रोता, अमतो मन्ता, अविज्ञातो विज्ञात" नित्यविज्ञानस्वरूपो ऽनन्तरो ऽबाह्यः, "विज्ञानघन एव", परिपूर्ण आकाशवत्, अनन्तशक्तिः, आत्मा सर्वस्य, अशनायादिवर्जितः, आविर्भावतिरोभाववर्जितश् च स्वात्मविलक्षणयोर् नामरूपयोर् जगद्बीजभूतयोः स्वात्मस्थयोः तत्त्वान्यत्वाभ्याम् अनिर्वचनीययोः स्वसंवेद्ययोः सद्भावमात्रेणाचिन्त्यशक्तित्वाद् व्याकर्ताव्याकृतयोः
labdhaparamātmalakṣaṇasmṛtaye brūyāt -- yo 'sāv ākāśanāmā nāmarūpābhyām arthāntarabhūto 'śarīro 'sthūlādilakṣaṇo 'pahatapāpmatvādilakṣaṇaś ca sarvaiḥ saṃsāradharmair anāgandhitaḥ "yat sākṣād aparokṣād brahma ... eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ", "adṛṣṭo draṣṭā, aśrutaḥ śrotā, amato mantā, avijñāto vijñāta" nityavijñānasvarūpo 'nantaro 'bāhyaḥ, "vijñānaghana eva", paripūrṇa ākāśavat, anantaśaktiḥ, ātmā sarvasya, aśanāyādivarjitaḥ, āvirbhāvatirobhāvavarjitaś ca svātmavilakṣaṇayor nāmarūpayor jagadbījabhūtayoḥ svātmasthayoḥ tattvānyatvābhyām anirvacanīyayoḥ svasaṃvedyayoḥ sadbhāvamātreṇācintyaśaktitvād vyākartāvyākṛtayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते नामरूपे ऽव्याकृते सती व्याक्रियमाणे तस्माद् एतस्माद् आत्मन आकाशनामाकृती संवृत्ते । तच् चाकाशख्यं भूतम् अनेन प्रकारेण परमात्मनः सम्भूतं प्रसन्नात् सलिलान् मलम् इव फेनम् । न सलिलं न च सलिलाद् अत्यन्तभिन्नं फेनम् । सलिलव्यतिरेकेणादर्शनात् । सलिलं तु स्वच्छम् अन्यत् फेनान् मलरूपात् । एवं परमात्मा नामरूपाभ्याम् अन्यः फेनस्थानीयाभ्यां शुद्धः प्रसन्नस् तद्विलक्षणः । ते नामरूपे ऽव्याकृते सती व्याक्रियमाणे फेनस्थानीये आकाशनामाकृती संवृत्ते
te nāmarūpe 'vyākṛte satī vyākriyamāṇe tasmād etasmād ātmana ākāśanāmākṛtī saṃvṛtte / tac cākāśakhyaṃ bhūtam anena prakāreṇa paramātmanaḥ sambhūtaṃ prasannāt salilān malam iva phenam / na salilaṃ na ca salilād atyantabhinnaṃ phenam / salilavyatirekeṇādarśanāt / salilaṃ tu svaccham anyat phenān malarūpāt / evaṃ paramātmā nāmarūpābhyām anyaḥ phenasthānīyābhyāṃ śuddhaḥ prasannas tadvilakṣaṇaḥ / te nāmarūpe 'vyākṛte satī vyākriyamāṇe phenasthānīye ākāśanāmākṛtī saṃvṛtte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽपि स्थूलभावम् आपद्यमाने नामरूपे व्याक्रियमाणे वायुभावम् आपद्येते, ततो ऽप्य् अग्निभावम्, अग्नेर् अभावम्, ततः पृथ्वीभावम् इत्य् एवंक्रमेण पूर्वपूर्वो[त्तरो]त्तरानुप्रवेशेन पञ्चमहाभूतानि पृथिव्यन्तान्य् उत्पन्नानि । ततः पञ्चमहाभूतगुणविशिष्टा पृथ्[इ]वी । पृथ्[इ]व्याश् च पञ्चात्मक्यो व्रीहियवाद्या ओषधयो जायन्ते । ताभ्यो भक्षिताभ्यो लोहितं शुक्रं च स्त्रीपुंसशरीरसंबन्धि जायते । तद् उभयम् ऋतुकाले ऽविद्याप्रयुक्तकामखजनिर्मथनोद्भूतं मन्त्रसंस्कृतं गर्भाशये निषिच्यते । तत् स्वयोनिरसानुप्रवेशेन विवर्धमानं गर्भीभूतं दशमे नवमे वा मासि सञ्जायते
tato 'pi sthūlabhāvam āpadyamāne nāmarūpe vyākriyamāṇe vāyubhāvam āpadyete, tato 'py agnibhāvam, agner abhāvam, tataḥ pṛthvībhāvam ity evaṃkrameṇa pūrvapūrvo[ttaro]ttarānupraveśena pañcamahābhūtāni pṛthivyantāny utpannāni / tataḥ pañcamahābhūtaguṇaviśiṣṭā pṛth[i]vī / pṛth[i]vyāś ca pañcātmakyo vrīhiyavādyā oṣadhayo jāyante / tābhyo bhakṣitābhyo lohitaṃ śukraṃ ca strīpuṃsaśarīrasaṃbandhi jāyate / tad ubhayam ṛtukāle 'vidyāprayuktakāmakhajanirmathanodbhūtaṃ mantrasaṃskṛtaṃ garbhāśaye niṣicyate / tat svayonirasānupraveśena vivardhamānaṃ garbhībhūtaṃ daśame navame vā māsi sañjāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तज् जातं लब्धनामाकृतिकं जातकर्मादिभिर् मन्त्रसंस्कृतं पुनर् उपनयनसंस्कारयोगेन ब्रह्मचारिसंज्ञं भवति । तद् एव शरीरं पत्नीसंयोगसंस्कारयोगेन गृहस्थसंज्ञं भवति । तद् एव वनस्थसंस्कारेण तापससंज्ञं भवति । तद् एव क्रियाविनिवृत्तिनिमित्तसंस्कारेण परिव्राट्संज्ञं भवति । इत्य् एवं त्वत्तो भिन्नं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारं शरीरम्
taj jātaṃ labdhanāmākṛtikaṃ jātakarmādibhir mantrasaṃskṛtaṃ punar upanayanasaṃskārayogena brahmacārisaṃjñaṃ bhavati / tad eva śarīraṃ patnīsaṃyogasaṃskārayogena gṛhasthasaṃjñaṃ bhavati / tad eva vanasthasaṃskāreṇa tāpasasaṃjñaṃ bhavati / tad eva kriyāvinivṛttinimittasaṃskāreṇa parivrāṭsaṃjñaṃ bhavati / ity evaṃ tvatto bhinnaṃ bhinnajātyanvayasaṃskāraṃ śarīram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनश् चेन्द्रियाणि च नामरूपात्मकान्य् एव "अन्नमयं हि सोम्य मनः" इत्यादिश्रुतिभ्यः
manaś cendriyāṇi ca nāmarūpātmakāny eva "annamayaṃ hi somya manaḥ" ityādiśrutibhyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं चाहं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारवर्जित इत्य् एतच् छृणु । यो ऽसौ नामरूपयोर् व्याकर्ता नामरूपधर्मविलक्षणः स एव नामरूपे व्याकुर्वन् सृष्ट्वेदं शरीरं स्वयं संस्कारधर्मवर्जितो नामरूप इह प्रविष्टो ऽन्यैर् अदृष्टः स्वयं पश्यंस् तथाश्रुतः शृण्वन्न् अमतो मन्वानो ऽविज्ञातो विजानन् -- "सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन् यद् आस्ते" इति । अस्मिन्न् अर्थे श्रुतयः सहस्रशः "तत् सृष्ट्वा तद् एवानुप्राविषत्"। "अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्", "स एष इह प्रविष्टः", "एष त आत्मा", "स एतम् एव सीमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत", "एष सर्वेषु भूतेषु गूढो ऽत्मा", "सेयं देवतैक्षत हन्ताहम् इमास् तिस्रो देवताः", "अशरीरं शरीरेषु" इत्याद्याः
kathaṃ cāhaṃ bhinnajātyanvayasaṃskāravarjita ity etac chṛṇu / yo 'sau nāmarūpayor vyākartā nāmarūpadharmavilakṣaṇaḥ sa eva nāmarūpe vyākurvan sṛṣṭvedaṃ śarīraṃ svayaṃ saṃskāradharmavarjito nāmarūpa iha praviṣṭo 'nyair adṛṣṭaḥ svayaṃ paśyaṃs tathāśrutaḥ śṛṇvann amato manvāno 'vijñāto vijānan -- "sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīro nāmāni kṛtvābhivadan yad āste" iti / asminn arthe śrutayaḥ sahasraśaḥ "tat sṛṣṭvā tad evānuprāviṣat". "antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānām", "sa eṣa iha praviṣṭaḥ", "eṣa ta ātmā", "sa etam eva sīmānaṃ vidāryaitayā dvārā prāpadyata", "eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍho 'tmā", "seyaṃ devataikṣata hantāham imās tisro devatāḥ", "aśarīraṃ śarīreṣu" ityādyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मृतयो ऽपि "आत्मैव देवताः सर्वाः", "नवद्वारे पुरे देही", "क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि", "समं सर्वेषु भूतेषु", "उपद्रष्टानुमन्ता च", "उत्तमः पुरुषस् त्व् अन्यः" इत्याद्याः । तस्माज् जात्यन्वयसंस्कारवर्जितस् त्वम् इति सिद्धम्
smṛtayo 'pi "ātmaiva devatāḥ sarvāḥ", "navadvāre pure dehī", "kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi", "samaṃ sarveṣu bhūteṣu", "upadraṣṭānumantā ca", "uttamaḥ puruṣas tv anyaḥ" ityādyāḥ / tasmāj jātyanvayasaṃskāravarjitas tvam iti siddham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यदि ब्रूयात् -- अन्य एवाहम् अज्ञः सुखी दुःखी बद्धः संसारी, अन्यो ऽसौ मद्विलक्षणो ऽसंसारी देवः, तम् अहं बल्युपहारनमस्कारादिभिर् वर्णाश्रमकर्मभिश् चाराध्य संसारसागराद् उत्तितीर्षुर् अस्मि, कथम् अहं स एवेति
sa yadi brūyāt -- anya evāham ajñaḥ sukhī duḥkhī baddhaḥ saṃsārī, anyo 'sau madvilakṣaṇo 'saṃsārī devaḥ, tam ahaṃ balyupahāranamaskārādibhir varṇāśramakarmabhiś cārādhya saṃsārasāgarād uttitīrṣur asmi, katham ahaṃ sa eveti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचार्यो ब्रूयत् -- नैवं सोम्य प्रतिपत्तुम् अर्हसि, प्रतिषिद्धत्वाद् भेदप्रतिपत्तेः । कथं प्रतिषिद्धा भेदप्रतिपत्तिर् इत्य् अत आह -- "अन्यो ऽसाव् अन्यो ऽहम् अस्मीति न स वेद", "ब्रह्म तं परादाद् यो ऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद", मृत्योः स मृत्युम् आप्नोति य इह नानेव पश्यति" इत्येवमाद्याः
ācāryo brūyat -- naivaṃ somya pratipattum arhasi, pratiṣiddhatvād bhedapratipatteḥ / kathaṃ pratiṣiddhā bhedapratipattir ity ata āha -- "anyo 'sāv anyo 'ham asmīti na sa veda", "brahma taṃ parādād yo 'nyatrātmano brahma veda", mṛtyoḥ sa mṛtyum āpnoti ya iha nāneva paśyati" ityevamādyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एता एव श्रुतयो भेदप्रतिपत्तेः संसारगमनं दर्शयन्ति
etā eva śrutayo bhedapratipatteḥ saṃsāragamanaṃ darśayanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभेदप्रतिपत्तेश् च मोक्षं दर्शयन्ति सहस्रशः -- "स आत्मा तत् त्वम् असि" इति परमात्मभावं विधाय "आचार्यवान् पुरुषो वेद" इत्य् उक्त्वा "तस्य तावद् एव चिरम्" इति मोक्षं दर्शयन्त्य् अभेदविज्ञानाद् एव सत्यसन्धस्यातस्करस्येव दाहाद्यभावदृष्टान्तेन संसाराभावं दर्शयन्ति, भेददर्शनाद् असत्याभिसन्धस्य संसारगमनं दर्शयन्ति तस्करस्येव दाहादिदृष्टान्तेन
abhedapratipatteś ca mokṣaṃ darśayanti sahasraśaḥ -- "sa ātmā tat tvam asi" iti paramātmabhāvaṃ vidhāya "ācāryavān puruṣo veda" ity uktvā "tasya tāvad eva ciram" iti mokṣaṃ darśayanty abhedavijñānād eva satyasandhasyātaskarasyeva dāhādyabhāvadṛṣṭāntena saṃsārābhāvaṃ darśayanti, bhedadarśanād asatyābhisandhasya saṃsāragamanaṃ darśayanti taskarasyeva dāhādidṛṣṭāntena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"त इह व्याघ्रो वा" इत्यादिना चाभेददर्शनात् "[स] सर्वाड् भवति" इत्य् उक्त्वा तद्विपरीतेन भेददर्शनेन संसारगमनं दर्शयन्ति -- "अथ ये ऽन्यथातो विदुर् अन्यराजानस् ते क्षय्यलोका भवन्ति" इति प्रतिशाखम् । तस्मान् मृषैवावादीः -- ब्राह्मणपुत्रो ऽदोन्वयः संसारी परमात्मविलक्षण इति
"ta iha vyāghro vā" ityādinā cābhedadarśanāt "[sa] sarvāḍ bhavati" ity uktvā tadviparītena bhedadarśanena saṃsāragamanaṃ darśayanti -- "atha ye 'nyathāto vidur anyarājānas te kṣayyalokā bhavanti" iti pratiśākham / tasmān mṛṣaivāvādīḥ -- brāhmaṇaputro 'donvayaḥ saṃsārī paramātmavilakṣaṇa iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् प्रतिषिद्धत्वाद् भेददर्शनस्य, भेदविषयत्वाच् च कर्मोपादानस्य, कर्मसाधनत्वाच् च यज्ञोपवीतादेः कर्मसाधनोपादानस्य परमात्माभेदप्रतिपत्त्या प्रतिषेधः कृतो वेदितव्यः । कर्मणां तत्साधनानां च यज्ञोपवीतादीनां परमात्माभेदप्रतिपत्तिविरुद्धत्वात् । संसारिणो हि कर्माणि विधीयन्ते तत्साधनानि च यज्ञोपवीतादीनि, न परमात्मनो ऽभेददर्शिनः । भेददर्शनमात्रेण च ततो ऽन्यत्वम्
tasmāt pratiṣiddhatvād bhedadarśanasya, bhedaviṣayatvāc ca karmopādānasya, karmasādhanatvāc ca yajñopavītādeḥ karmasādhanopādānasya paramātmābhedapratipattyā pratiṣedhaḥ kṛto veditavyaḥ / karmaṇāṃ tatsādhanānāṃ ca yajñopavītādīnāṃ paramātmābhedapratipattiviruddhatvāt / saṃsāriṇo hi karmāṇi vidhīyante tatsādhanāni ca yajñopavītādīni, na paramātmano 'bhedadarśinaḥ / bhedadarśanamātreṇa ca tato 'nyatvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि च कर्माणि कर्तव्यानि न निवर्तयिषितानि कर्मसाधनासम्बन्धिनः कर्मनिमित्तजात्याश्रमाद्यसम्बन्धिनश् च परमात्मन आत्मनैवाभेदप्रतिपत्तिं नावक्ष्यत् "स आत्मा तत् त्वम् असि" इत्येवमादिभिर् निश्चितरूपैर् वाक्यैः, भेदप्रतिपत्तिनिन्दां च नाभ्यधास्यत् "एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य", "अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन", "अत्र स्तेनो ऽस्तेनः" इत्यादिना
yadi ca karmāṇi kartavyāni na nivartayiṣitāni karmasādhanāsambandhinaḥ karmanimittajātyāśramādyasambandhinaś ca paramātmana ātmanaivābhedapratipattiṃ nāvakṣyat "sa ātmā tat tvam asi" ityevamādibhir niścitarūpair vākyaiḥ, bhedapratipattinindāṃ ca nābhyadhāsyat "eṣa nityo mahimā brāhmaṇasya", "ananvāgataṃ puṇyenānanvāgataṃ pāpena", "atra steno 'stenaḥ" ityādinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मासम्बन्धरूपत्वं कर्मनिमित्तवर्णाद्यसम्बन्धरूपतां [च] नाभ्यधास्यत्, कर्माणि [च] कर्मसाधनानि [च] यज्ञोपवीतादीनि यद्य् अपरितित्याजयिषितानि । तस्मात् ससाधनं कर्म परित्यक्तव्यं मुमुक्षुणा परमात्माभेददर्शनविरोधात् । आत्मा च पर एवेति प्रतिपत्तव्यो यथाश्रुत्युक्तलक्षणः
karmāsambandharūpatvaṃ karmanimittavarṇādyasambandharūpatāṃ [ca] nābhyadhāsyat, karmāṇi [ca] karmasādhanāni [ca] yajñopavītādīni yady aparitityājayiṣitāni / tasmāt sasādhanaṃ karma parityaktavyaṃ mumukṣuṇā paramātmābhedadarśanavirodhāt / ātmā ca para eveti pratipattavyo yathāśrutyuktalakṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यदि ब्रूयात् -- भगवन्, दह्यमाने छिद्यमाने वा देहे प्रत्यक्षा वेदना, अशनायादिनिमित्तं च प्रत्यक्षं दुःखं मम । परश् चात्मा "अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर् विशोको विजिघत्सो ऽपिपासः" सर्वसंसारधर्मविवर्जितः श्रूयते सर्वश्रुतिषु स्मृतिषु च । कथं तद्विलक्षणो ऽनेकसंसारधर्मसंयुक्तः परमात्मानम् आत्मत्वेन मां च संसारिणं परमात्मत्वेनाग्निम् इव शीतत्वेन प्रतिपद्येयम् । संसारी च सन् सर्वाभ्युदयनिःश्रेयससाधने ऽधिकृतो ऽभ्युदयनिःश्रेयससाधनानि कर्माणि तत्साधनानि च यज्ञोपवीतादीनि कथं परित्यजेयम् इति
sa yadi brūyāt -- bhagavan, dahyamāne chidyamāne vā dehe pratyakṣā vedanā, aśanāyādinimittaṃ ca pratyakṣaṃ duḥkhaṃ mama / paraś cātmā "apahatapāpmā vijaro vimṛtyur viśoko vijighatso 'pipāsaḥ" sarvasaṃsāradharmavivarjitaḥ śrūyate sarvaśrutiṣu smṛtiṣu ca / kathaṃ tadvilakṣaṇo 'nekasaṃsāradharmasaṃyuktaḥ paramātmānam ātmatvena māṃ ca saṃsāriṇaṃ paramātmatvenāgnim iva śītatvena pratipadyeyam / saṃsārī ca san sarvābhyudayaniḥśreyasasādhane 'dhikṛto 'bhyudayaniḥśreyasasādhanāni karmāṇi tatsādhanāni ca yajñopavītādīni kathaṃ parityajeyam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं प्रति ब्रूयात् -- यद् अवोचो दह्यमाने छिद्यमाने वा देहे प्रत्यक्षा वेदनोपलभ्यते ममेति तद् असत् । कस्मत् । दह्यमाने छिद्यमान इव व्र्क्ष उपलब्धुर् उपलभ्यमाने कर्मणि शरीरे दाहच्छेदवेदनाया उपलभ्यमानत्वाद् दाहादिसमानाश्रयैव वेदना । यत्र हि दाहश् छेदो वा क्रियते तत्रैव व्यपदिशति दाहादिवेदनां लोको न दाहाद्युपलब्धरीति । कथम् । क्व ते वेदनेति पृष्टः शिरसि मे वेदनोरस्य् उदर इति यत्र दाहादिस् तत्र व्यपदिशति, नोपलब्धरीति । यद्य् उपलब्धरि वेदना स्याद् वेदनानिमित्तं वा दाहच्छेदादि, वेदनाश्रयत्वेनोपदिशेद् दाहाद्याश्रयावत्
taṃ prati brūyāt -- yad avoco dahyamāne chidyamāne vā dehe pratyakṣā vedanopalabhyate mameti tad asat / kasmat / dahyamāne chidyamāna iva vrkṣa upalabdhur upalabhyamāne karmaṇi śarīre dāhacchedavedanāyā upalabhyamānatvād dāhādisamānāśrayaiva vedanā / yatra hi dāhaś chedo vā kriyate tatraiva vyapadiśati dāhādivedanāṃ loko na dāhādyupalabdharīti / katham / kva te vedaneti pṛṣṭaḥ śirasi me vedanorasy udara iti yatra dāhādis tatra vyapadiśati, nopalabdharīti / yady upalabdhari vedanā syād vedanānimittaṃ vā dāhacchedādi, vedanāśrayatvenopadiśed dāhādyāśrayāvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयं च नोपलभ्येत चक्षुर्गतरूपवत् । तस्माद् दाहच्छेदादिसमानाश्रयत्वेनोपलभ्यमानत्वाद् दाहादिवत् कर्मभूतैव वेदना । भावरूपत्वाच् च साश्रया तण्डुलपाकवत् । वेदनासमानाश्रय एव तत्संस्कारः । स्मृतिसमानकाल एवोपलभ्यमानत्वात् । वेदनाविषयस् तन्निमित्तविषयश् च द्वेषो ऽपि संस्कारसमानाश्रय एव । तथा चोक्तम् -- "रूपसंस्कारतुल्याधी रागद्वेषौ भयं च यत् । गृह्यते धीश्रयं तस्माज् ज्ञाता शुद्धो ऽभयः सदा"
svayaṃ ca nopalabhyeta cakṣurgatarūpavat / tasmād dāhacchedādisamānāśrayatvenopalabhyamānatvād dāhādivat karmabhūtaiva vedanā / bhāvarūpatvāc ca sāśrayā taṇḍulapākavat / vedanāsamānāśraya eva tatsaṃskāraḥ / smṛtisamānakāla evopalabhyamānatvāt / vedanāviṣayas tannimittaviṣayaś ca dveṣo 'pi saṃskārasamānāśraya eva / tathā coktam -- "rūpasaṃskāratulyādhī rāgadveṣau bhayaṃ ca yat / gṛhyate dhīśrayaṃ tasmāj jñātā śuddho 'bhayaḥ sadā"
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किमाश्रयः पुना रूपादिसंस्कारादय इति । उच्यते । यत्र कामादायः । क्व पुनस् ते कामादयः । "कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा" इत्यादिश्रुतेर् बुद्धाव् एव । तत्रैव रूपादिसंस्कारदयो ऽपि, "कस्मिन् नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति हृदये" इति श्रुतेः । "कामा ये ऽस्य हृदि श्रिताः", "तीर्णो हि ", "असङ्गो ह्य् अयम्", "तद् वा अस्यैतद् अतिच्छन्दाः" इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः, "अविकार्यो ऽयम् उच्यते", "अनादित्वान् निर्गुणत्वात्" इत्यादि -- इच्छाद्वेषादि च क्षेत्रस्यैव विषयस्य धर्मो नात्मन इति -- स्मृतिभ्यश् च कर्मस्थैवाशुद्धिर् नात्मस्था इति
kimāśrayaḥ punā rūpādisaṃskārādaya iti / ucyate / yatra kāmādāyaḥ / kva punas te kāmādayaḥ / "kāmaḥ saṅkalpo vicikitsā" ityādiśruter buddhāv eva / tatraiva rūpādisaṃskāradayo 'pi, "kasmin nu rūpāṇi pratiṣṭhitānīti hṛdaye" iti śruteḥ / "kāmā ye 'sya hṛdi śritāḥ", "tīrṇo hi ", "asaṅgo hy ayam", "tad vā asyaitad aticchandāḥ" ityādiśrutiśatebhyaḥ, "avikāryo 'yam ucyate", "anāditvān nirguṇatvāt" ityādi -- icchādveṣādi ca kṣetrasyaiva viṣayasya dharmo nātmana iti -- smṛtibhyaś ca karmasthaivāśuddhir nātmasthā iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो रूपादिसंस्काराद्यशुद्धिसंबन्धाभावान् न परस्माद् आत्मनो विलक्षणस् त्वम् इति प्रत्यक्षादिविरोधाभावाद् युक्तं पर एवात्माहम् इति प्रतिपत्तुम् -- "तद् आत्मानम् एवावेद् [अहं ब्रह्मास्मि]", "एकधैवानुद्रष्टव्यम्", "अहम् एवाधस्तात्", "आत्मैवाधस्तात्", "सर्वम् आत्मानं पश्येत्", "यत्र त्व् अस्य सर्वम् आत्मैव", "इदं सर्वं यद् अयम् आत्म", "स एषो [ऽकलः ]", "अनन्तरम् अबाह्यम्", "सबाह्याभ्यन्तरो ह्य् अजः", "ब्रह्मैवेदम्", "एतया द्वारा प्रापद्यत", "प्रज्ञानस्य नामधेयानि", "सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म", "तस्माद् वा", "तत् सृष्ट्वा तद् एवानुप्राविशत्", "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः", "अशरीरं शरीरेषु", "न जायते म्रियते", "स्वप्नान्तं जागरितान्तम्", "स म आत्मेति विद्यात्", "यस् तु सर्वाणि भूतानि", "तद् एजति तन् नैजति", "वेनस् तत् पश्यन्", "तद् एवाग्निः", "अहम्, मनुर् अभवम् सूर्यश् च" "अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्", "सद् एव सोम्य", "तत् सत्यं स आत्मा तत् त्वम् असि" इत्यादिश्रुतिभ्यः
ato rūpādisaṃskārādyaśuddhisaṃbandhābhāvān na parasmād ātmano vilakṣaṇas tvam iti pratyakṣādivirodhābhāvād yuktaṃ para evātmāham iti pratipattum -- "tad ātmānam evāved [ahaṃ brahmāsmi]", "ekadhaivānudraṣṭavyam", "aham evādhastāt", "ātmaivādhastāt", "sarvam ātmānaṃ paśyet", "yatra tv asya sarvam ātmaiva", "idaṃ sarvaṃ yad ayam ātma", "sa eṣo ['kalaḥ ]", "anantaram abāhyam", "sabāhyābhyantaro hy ajaḥ", "brahmaivedam", "etayā dvārā prāpadyata", "prajñānasya nāmadheyāni", "satyaṃ jñānam anantaṃ brahma", "tasmād vā", "tat sṛṣṭvā tad evānuprāviśat", "eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ", "aśarīraṃ śarīreṣu", "na jāyate mriyate", "svapnāntaṃ jāgaritāntam", "sa ma ātmeti vidyāt", "yas tu sarvāṇi bhūtāni", "tad ejati tan naijati", "venas tat paśyan", "tad evāgniḥ", "aham, manur abhavam sūryaś ca" "antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānām", "sad eva somya", "tat satyaṃ sa ātmā tat tvam asi" ityādiśrutibhyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मृतिभ्यश् च -- "पूः प्राणिनः ॥। गुहाशयस्य", "आत्मैव देवताः", "नवद्वारे पुरे", "समं सर्वेषु भूतेषु", "विद्याविनयसंपन्ने", "अविभक्तंविभक्तेषु ", "वासुदेवः सर्वम्" इत्यादिभ्यः, एक एवात्मा परं ब्रह्म [सर्व]संसारधर्मविनिर्मुक्तस् त्वम् इति सिद्धम्
smṛtibhyaś ca -- "pūḥ prāṇinaḥ ... guhāśayasya", "ātmaiva devatāḥ", "navadvāre pure", "samaṃ sarveṣu bhūteṣu", "vidyāvinayasaṃpanne", "avibhaktaṃvibhakteṣu ", "vāsudevaḥ sarvam" ityādibhyaḥ, eka evātmā paraṃ brahma [sarva]saṃsāradharmavinirmuktas tvam iti siddham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यदि ब्रूयात् -- यदि भगवन् "अनन्तरो ऽबाह्यः", "सबाह्याभ्यन्तरो ह्य् अजः", "कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव" सैन्धवघनवद् आत्मा सर्वमूर्तिभेदवर्जित आकाशवद् एकरसः, किम् इदं दृश्यते श्रूयते वा सध्यं साधनं [वा] साधकश् चेति श्रुतिस्मृतिलोकप्रसिद्धं वादिशतविप्रतिपत्तिविषय इति
sa yadi brūyāt -- yadi bhagavan "anantaro 'bāhyaḥ", "sabāhyābhyantaro hy ajaḥ", "kṛtsnaḥ prajñānaghana eva" saindhavaghanavad ātmā sarvamūrtibhedavarjita ākāśavad ekarasaḥ, kim idaṃ dṛśyate śrūyate vā sadhyaṃ sādhanaṃ [vā] sādhakaś ceti śrutismṛtilokaprasiddhaṃ vādiśatavipratipattiviṣaya iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचार्यो ब्रूयात् -- अविद्याकृतम् एतद् यद् इदं दृश्यते श्रूयते वा, परमार्थतस् त्व् एक एवात्मा अविद्याद्र्ष्टेर् अनेकवद् अवाभासते, तिमिरदृष्ट्यानेकचन्द्रवत् । "यत्र वान्यद् इव स्यात्", "यत्र हि द्वैतम् इव भवति तद् इतर इतरं पश्यति", "मृत्योः स मृत्युम् आप्नोति", "अथ यत्रान्यत् पश्यत्य् अन्यच् छृणोत्य् अन्यद् विजानाति तद् अल्पम्, ॥। अथ यद् अल्पं तन् मर्त्यम्", इति, "वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्", ["अनृतम्",] "अन्यो ऽसाव् अन्यो ऽहम्" इति भेददर्शननिन्दोपपत्तेर् अविद्याकृतं द्वैतम् "एकम् एवाद्वितीयम्", "यत्र त्व् अस्य", "को मोहः कः शोकः" इत्याद्येकत्वविधिश्रुतिभ्यश् चेति
ācāryo brūyāt -- avidyākṛtam etad yad idaṃ dṛśyate śrūyate vā, paramārthatas tv eka evātmā avidyādrṣṭer anekavad avābhāsate, timiradṛṣṭyānekacandravat / "yatra vānyad iva syāt", "yatra hi dvaitam iva bhavati tad itara itaraṃ paśyati", "mṛtyoḥ sa mṛtyum āpnoti", "atha yatrānyat paśyaty anyac chṛṇoty anyad vijānāti tad alpam, ... atha yad alpaṃ tan martyam", iti, "vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam", ["anṛtam",] "anyo 'sāv anyo 'ham" iti bhedadarśananindopapatter avidyākṛtaṃ dvaitam "ekam evādvitīyam", "yatra tv asya", "ko mohaḥ kaḥ śokaḥ" ityādyekatvavidhiśrutibhyaś ceti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्य् एवं भगवन्, किमर्थं श्रुत्या साध्यसाधनादिभेद उच्यते उत्पत्तिः प्रलयश् चेति
yady evaṃ bhagavan, kimarthaṃ śrutyā sādhyasādhanādibheda ucyate utpattiḥ pralayaś ceti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रोच्यते -- अविद्यावत उपात्तशरीरादिभेदस्येष्टानिष्टयोगिनम् आत्मानं मन्यमानस्य साधनैर् एवेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारोपायविवेकम् अजानत इष्टप्राप्तिं चानिष्टपरिहारं चेच्छतः शनैस् तद्विषयम् अज्ञानं निवर्तयति शास्त्रं न साध्यसाधनादिभेदं विधत्ते । अनिष्टरूपः संसारो हि स इति तद् भेददृष्टिम् एवाविद्यां संसारमूलम् उन्मूलयति उत्पत्तिप्रलयाद्येकत्वोपपत्तिप्रदर्शनेन
atrocyate -- avidyāvata upāttaśarīrādibhedasyeṣṭāniṣṭayoginam ātmānaṃ manyamānasya sādhanair eveṣṭāniṣṭaprāptiparihāropāyavivekam ajānata iṣṭaprāptiṃ cāniṣṭaparihāraṃ cecchataḥ śanais tadviṣayam ajñānaṃ nivartayati śāstraṃ na sādhyasādhanādibhedaṃ vidhatte / aniṣṭarūpaḥ saṃsāro hi sa iti tad bhedadṛṣṭim evāvidyāṃ saṃsāramūlam unmūlayati utpattipralayādyekatvopapattipradarśanena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविद्यायाम् उन्मूलितायां श्रुतिस्मृतिन्यायेभ्यः "अनन्तरम् अबाह्यम्", "सबाह्याभ्यन्तरो ह्य् अजः" सैन्धवघनवत् "प्रज्ञानघन एव", एकरस आत्मा आकाशवत् परिपूर्ण इत्य् अत्रैवैका प्रज्ञा प्रतिष्ठिता परमार्थदर्शिनो भवति, न साध्यसाधनोत्पत्तिप्रलयादिभेदेनाशुद्धिगन्धो ऽप्य् उपपद्यते
avidyāyām unmūlitāyāṃ śrutismṛtinyāyebhyaḥ "anantaram abāhyam", "sabāhyābhyantaro hy ajaḥ" saindhavaghanavat "prajñānaghana eva", ekarasa ātmā ākāśavat paripūrṇa ity atraivaikā prajñā pratiṣṭhitā paramārthadarśino bhavati, na sādhyasādhanotpattipralayādibhedenāśuddhigandho 'py upapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् चैतत् परमार्थदर्शनं प्रतिपत्तुम् इच्छता वर्णाश्रमाद्यभिमानकृतपाङ्क्तरूपपुत्रवित्तलोकैषणादिभ्यो व्युत्थानं कर्तव्यम् । सम्यक्प्रत्ययविरोधात् तदभिमानस्य भेददर्शनप्रतिषेधार्थोपपत्तिश् चोपपद्यते । न ह्य् एकस्मिन्न् आत्मन्य् असंसारित्वबुद्धौ शास्त्रन्यायोत्पादितायां तद्विपरीता बुद्धिर् भवति । न ह्य् अग्नौ शीतत्वबुद्धिः, शरीरे वाजरामरणबुद्धिः । तस्माद् अविद्याकार्यत्वात् सर्वकर्मणां तत्साधनानां च यज्ञोपवीतादीनां परमार्थदर्शननिष्ठेन त्यागः कर्तव्यः
tac caitat paramārthadarśanaṃ pratipattum icchatā varṇāśramādyabhimānakṛtapāṅktarūpaputravittalokaiṣaṇādibhyo vyutthānaṃ kartavyam / samyakpratyayavirodhāt tadabhimānasya bhedadarśanapratiṣedhārthopapattiś copapadyate / na hy ekasminn ātmany asaṃsāritvabuddhau śāstranyāyotpāditāyāṃ tadviparītā buddhir bhavati / na hy agnau śītatvabuddhiḥ, śarīre vājarāmaraṇabuddhiḥ / tasmād avidyākāryatvāt sarvakarmaṇāṃ tatsādhanānāṃ ca yajñopavītādīnāṃ paramārthadarśananiṣṭhena tyāgaḥ kartavyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.