अथ मोक्षसाधनोपदेशविधिं व्याख्यास्यामो मुमुक्षूणां श्रद्दधानानाम् अर्थिनाम् अर्थाय
atha mokṣasādhanopadeśavidhiṃ vyākhyāsyāmo mumukṣūṇāṃ śraddadhānānām arthinām arthāya
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
Library·Samkara: Upadesasahasri·2
Samkara: Upadesasahasri 2
तद् इदं मोक्षसाधनं ज्ञानं साधनसाध्याद् अनित्यात् सर्वस्माद् विरक्ताय त्यक्तपुत्रवित्तलोकैषणाय प्रतिपन्नपरमहंसपारिव्राज्याय शमदमदयादियुक्ताय शास्त्रप्रसिद्धशिष्यगुणसम्पन्नाय शुचये ब्राह्मणाय विधिवद् उपसन्नाय शिष्याय जातिकर्मवृत्तविद्याभिजनैः परीक्षिताय ब्रूयत् पुनः पुनर् यावद् ग्रहणं दृढीभवति
tad idaṃ mokṣasādhanaṃ jñānaṃ sādhanasādhyād anityāt sarvasmād viraktāya tyaktaputravittalokaiṣaṇāya pratipannaparamahaṃsapārivrājyāya śamadamadayādiyuktāya śāstraprasiddhaśiṣyaguṇasampannāya śucaye brāhmaṇāya vidhivad upasannāya śiṣyāya jātikarmavṛttavidyābhijanaiḥ parīkṣitāya brūyat punaḥ punar yāvad grahaṇaṃ dṛḍhībhavati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रुतिश् च -- "परीक्ष्य ॥। तत्त्वतो ब्रह्मविद्याम्" इति । दृढगृहीता हि विद्यात्मनः श्रेयसे सन्तत्यै च भवति । विद्यासन्ततिश् च प्राण्यनुग्रहाय भवति नौर् इव नदीं तितीर्षोः । शास्त्रं च -- "यद्य् अप्य् अस्मा इमाम् अद्भिः परिगृहीतां धनस्य पूर्णां दद्याद् एतद् एव ततो भूयः" इति । अन्यथा च ज्ञानप्राप्त्यभावात् -- "आचार्यवान् पुरुषो वेद", "आचार्याद् धैव विद्या विदिता [साधिष्ठं प्रापत्]", "आचार्यः प्लावयिता तस्य [सम्यग्]ज्ञानं प्लव इहोच्यते" इत्यादिश्रुतिभ्यः स्मृतिभ्यश् च
śrutiś ca -- "parīkṣya ... tattvato brahmavidyām" iti / dṛḍhagṛhītā hi vidyātmanaḥ śreyase santatyai ca bhavati / vidyāsantatiś ca prāṇyanugrahāya bhavati naur iva nadīṃ titīrṣoḥ / śāstraṃ ca -- "yady apy asmā imām adbhiḥ parigṛhītāṃ dhanasya pūrṇāṃ dadyād etad eva tato bhūyaḥ" iti / anyathā ca jñānaprāptyabhāvāt -- "ācāryavān puruṣo veda", "ācāryād dhaiva vidyā viditā [sādhiṣṭhaṃ prāpat]", "ācāryaḥ plāvayitā tasya [samyag]jñānaṃ plava ihocyate" ityādiśrutibhyaḥ smṛtibhyaś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिष्यस्य ज्ञानाग्रहणं च लिङ्गैर् बुद्ध्वा तदग्रहणहेतून् अधर्मलौकिकप्रमादनित्यानित्य[वस्तु]विवेकविषयासंजातदृढपूर्वश्रुतत्वलोकचिन्तावेक्षणजात्याद्यभिमानादींस् तत्प्रतिपक्षैः श्रुतिस्मृतिविहितैर् अपनयेद् अक्रोधादिभिर् अहिंसादिभिश् च यमैर् ज्ञानाविरुद्धैश् च नियमैः
śiṣyasya jñānāgrahaṇaṃ ca liṅgair buddhvā tadagrahaṇahetūn adharmalaukikapramādanityānitya[vastu]vivekaviṣayāsaṃjātadṛḍhapūrvaśrutatvalokacintāvekṣaṇajātyādyabhimānādīṃs tatpratipakṣaiḥ śrutismṛtivihitair apanayed akrodhādibhir ahiṃsādibhiś ca yamair jñānāviruddhaiś ca niyamaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अमानित्वादिगुणं च ज्ञानोपायं सम्यग् ग्राहयेत्
amānitvādiguṇaṃ ca jñānopāyaṃ samyag grāhayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचार्यश् चोहापोहग्रहणधारणशमदमदयानुग्रहादिसम्पन्नो लब्धागमो दृष्टादृष्टभोगेष्व् अनासक्तस् त्यक्तसर्वकर्मसाधनो ब्रह्मविद् ब्रह्मणि स्थितो ऽभिन्नवृत्तो दम्भदर्पकुहकशाठ्यमायामात्सर्यानृताहंकारममत्वादिदोषवर्जितः केवलपरानुग्रहप्रयोजनो विद्योपयोगार्थी पूर्वम् उपदिशेत् -- "सद् एव सोम्येदम् अग्र आसीद् एकम् एवाद्वितीयम्", "यत्र नान्यत् पश्यति", "आत्मैवेदं सर्वम्", ब्रह्मैवेदं सर्वम्", "आत्मा वा इदम् एक एवाग्र आसीत्", "सर्वं खल्व् इदं ब्रह्म" इत्य्[आद्याः] आत्मैकत्वप्रतिपादनपराः श्रुतिः
ācāryaś cohāpohagrahaṇadhāraṇaśamadamadayānugrahādisampanno labdhāgamo dṛṣṭādṛṣṭabhogeṣv anāsaktas tyaktasarvakarmasādhano brahmavid brahmaṇi sthito 'bhinnavṛtto dambhadarpakuhakaśāṭhyamāyāmātsaryānṛtāhaṃkāramamatvādidoṣavarjitaḥ kevalaparānugrahaprayojano vidyopayogārthī pūrvam upadiśet -- "sad eva somyedam agra āsīd ekam evādvitīyam", "yatra nānyat paśyati", "ātmaivedaṃ sarvam", brahmaivedaṃ sarvam", "ātmā vā idam eka evāgra āsīt", "sarvaṃ khalv idaṃ brahma" ity[ādyāḥ] ātmaikatvapratipādanaparāḥ śrutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपदिश्य च ग्राहयेद् ब्रह्मणो लक्षणम् -- "य आत्मापहतपाप्मा", "यत् साक्षाद् अपरोक्षाद् ब्रह्म", "यो ऽशनायापिपासे", "नेति नेति", "अस्थूलम् अनणु", "स एष नेति नेति", "अदृष्टं द्रष्टृ", "विज्ञानम् आनन्दम्", "सत्यं ज्ञानम् अनन्तम्", "अदृश्ये ऽनात्म्ये", "स वा एषः", "अप्राणो ह्य् अमनाः", "सबाह्याभ्यन्तरो ह्य् अजः", "विज्ञानघन एव", "अनन्तरम् अबाह्यम्", "अन्यद् एव तद् विदिताद् अथो अविदितात्", "आकाशो वै नाम" इत्यादिश्रुतिभिः
upadiśya ca grāhayed brahmaṇo lakṣaṇam -- "ya ātmāpahatapāpmā", "yat sākṣād aparokṣād brahma", "yo 'śanāyāpipāse", "neti neti", "asthūlam anaṇu", "sa eṣa neti neti", "adṛṣṭaṃ draṣṭṛ", "vijñānam ānandam", "satyaṃ jñānam anantam", "adṛśye 'nātmye", "sa vā eṣaḥ", "aprāṇo hy amanāḥ", "sabāhyābhyantaro hy ajaḥ", "vijñānaghana eva", "anantaram abāhyam", "anyad eva tad viditād atho aviditāt", "ākāśo vai nāma" ityādiśrutibhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मृतिभिश् च -- "न जायते म्रियते वा", "नादत्ते कस्यचित् पापम्", "यथाकाशस्थितो नित्यम्", "क्षेत्रज्ञां चापि मां विद्धि", "न सत् तन् नासद् उच्यते", "अनादित्वान् निर्गुणत्वत्", "समं सर्वेषु भूतेषु", "उत्तमः पुरुषः" इत्यादिभिः श्रुत्युक्तलक्षणाविरुद्धाभिः परमात्मासंसारित्वप्रतिपादनपराभिस् तस्य सर्वेणानन्यत्वप्रतिपादनपराभिश् च
smṛtibhiś ca -- "na jāyate mriyate vā", "nādatte kasyacit pāpam", "yathākāśasthito nityam", "kṣetrajñāṃ cāpi māṃ viddhi", "na sat tan nāsad ucyate", "anāditvān nirguṇatvat", "samaṃ sarveṣu bhūteṣu", "uttamaḥ puruṣaḥ" ityādibhiḥ śrutyuktalakṣaṇāviruddhābhiḥ paramātmāsaṃsāritvapratipādanaparābhis tasya sarveṇānanyatvapratipādanaparābhiś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एवं श्रुतिस्मृतिभिर् गृहीतपरमात्मलक्षणं शिष्यं संसारसागराद् उत्तितीर्षुं पृच्छेत् -- कस् त्वम् असि सोम्येति
evaṃ śrutismṛtibhir gṛhītaparamātmalakṣaṇaṃ śiṣyaṃ saṃsārasāgarād uttitīrṣuṃ pṛcchet -- kas tvam asi somyeti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यदि ब्रूयात् -- ब्राह्मणपुत्रो ऽदोन्वयो ब्रह्मचार्य् आसं गृहस्थो वेदानीम् अस्मि परमहंसपरिव्राट् संसारसागराज् जन्ममृत्युमहाग्राहाद् उत्तितीर्षुर् इति
sa yadi brūyāt -- brāhmaṇaputro 'donvayo brahmacāry āsaṃ gṛhastho vedānīm asmi paramahaṃsaparivrāṭ saṃsārasāgarāj janmamṛtyumahāgrāhād uttitīrṣur iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचार्यो ब्रूयद् -- इहैव ते सोम्य मृतस्य शरीरं वयोभिर् अद्यते मृद्भावं वापद्यते, तत्र कथं संसारसागराद् उत्तर्तुम् इच्छसीति । नहि नद्या अवरे कूले भस्मीभूतो नद्याः पारं तरिष्यसीति
ācāryo brūyad -- ihaiva te somya mṛtasya śarīraṃ vayobhir adyate mṛdbhāvaṃ vāpadyate, tatra kathaṃ saṃsārasāgarād uttartum icchasīti / nahi nadyā avare kūle bhasmībhūto nadyāḥ pāraṃ tariṣyasīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यदि ब्रूयात् -- अन्यो ऽहं शरीरात् । शरीरं तु जायते म्रियते, वयोभिर् अद्यते मृद्भावम् आपद्यते, शस्त्राग्न्यादिभिश् च विनाश्यते, व्याध्यादिभिश् च युज्यते । तस्मिन्न् अहं स्वकृतधर्माधर्मवशात् पक्षी नीडम् इव प्रविष्टः पुनः पुनः शरीरविनाशे धर्माधर्मवशाच् छरीरान्तरं यास्यामि, पूर्वनीडविनाशे पक्षीव नीडान्तरम् । एवम् एवाहम् अनादौ संसारे देवतिर्यङ्मनुष्यनिरयस्थानेषु स्वकर्मवशाद् उपात्तम् उपात्तं शरीरं त्यजन्, नवं नवं चान्यद् उपाददानो, जन्ममरणप्रबन्धचक्रे घटीयन्त्रवत् स्वकर्मणा भ्राम्यमाणः क्रमेणेदं शरीरम् आसाद्य संसारचक्रभ्रमणाद् अस्मान् निर्विण्णो भगवन्तम् उपसन्नो ऽस्मि संसारचक्रभ्रमणप्रशमायेति । तस्मान् नित्य एवाहं शरीराद् अन्यः । शरीराण्य् आगच्छन्त्य् अपगच्छन्ति च वासांषीव पुरुषस्येति
sa yadi brūyāt -- anyo 'haṃ śarīrāt / śarīraṃ tu jāyate mriyate, vayobhir adyate mṛdbhāvam āpadyate, śastrāgnyādibhiś ca vināśyate, vyādhyādibhiś ca yujyate / tasminn ahaṃ svakṛtadharmādharmavaśāt pakṣī nīḍam iva praviṣṭaḥ punaḥ punaḥ śarīravināśe dharmādharmavaśāc charīrāntaraṃ yāsyāmi, pūrvanīḍavināśe pakṣīva nīḍāntaram / evam evāham anādau saṃsāre devatiryaṅmanuṣyanirayasthāneṣu svakarmavaśād upāttam upāttaṃ śarīraṃ tyajan, navaṃ navaṃ cānyad upādadāno, janmamaraṇaprabandhacakre ghaṭīyantravat svakarmaṇā bhrāmyamāṇaḥ krameṇedaṃ śarīram āsādya saṃsāracakrabhramaṇād asmān nirviṇṇo bhagavantam upasanno 'smi saṃsāracakrabhramaṇapraśamāyeti / tasmān nitya evāhaṃ śarīrād anyaḥ / śarīrāṇy āgacchanty apagacchanti ca vāsāṃṣīva puruṣasyeti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचार्यो ब्रूयत् -- साध्व् अवादिः सम्यक् पश्यसि । कथं मृषावादीर् ब्राह्मणपुत्रो ऽदोन्वयो ब्रह्मचार्य् आसम्, गृहस्थो वा, इदानीम् अस्मि परमहंसपरिव्राड् इति
ācāryo brūyat -- sādhv avādiḥ samyak paśyasi / kathaṃ mṛṣāvādīr brāhmaṇaputro 'donvayo brahmacāry āsam, gṛhastho vā, idānīm asmi paramahaṃsaparivrāḍ iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यदि ब्रूयात् -- भगवन्, कथम् अहं मृषावादिषम् इति
sa yadi brūyāt -- bhagavan, katham ahaṃ mṛṣāvādiṣam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं प्रति ब्रूयाद् आचार्यः -- यतस् त्वं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारं शरीरं जात्यन्वयसंस्कारवर्जितस्यात्मनः प्रत्यज्ञासीर् ब्राह्मणपुत्रो ऽदोन्वय इत्यादिना वाक्येनेति
taṃ prati brūyād ācāryaḥ -- yatas tvaṃ bhinnajātyanvayasaṃskāraṃ śarīraṃ jātyanvayasaṃskāravarjitasyātmanaḥ pratyajñāsīr brāhmaṇaputro 'donvaya ityādinā vākyeneti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यदि पृच्छेत् -- कथं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारं शरीरम्, कथं वाहं जात्यन्वयसंस्कारवर्जित इति
sa yadi pṛcchet -- kathaṃ bhinnajātyanvayasaṃskāraṃ śarīram, kathaṃ vāhaṃ jātyanvayasaṃskāravarjita iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचार्यो ब्रूयत् -- शृणु सोम्य यथेदं शरीरं त्वत्तो भिन्नं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारं त्वं च जात्यन्वयसंस्कारवर्जित इत्य् उक्त्वा तं स्मारयेत् -- स्मर्तुम् अर्हसि सोम्य, परमात्मानं सर्वात्मानं यथोक्तलक्षणं श्रावितो ऽसि "सद् एव सोम्येदम्" इत्यादि[भिः] श्रुतिभिः स्मृतिभिश् च । लक्षणं च तस्य श्रुतिभिः स्मृतिभिश् च
ācāryo brūyat -- śṛṇu somya yathedaṃ śarīraṃ tvatto bhinnaṃ bhinnajātyanvayasaṃskāraṃ tvaṃ ca jātyanvayasaṃskāravarjita ity uktvā taṃ smārayet -- smartum arhasi somya, paramātmānaṃ sarvātmānaṃ yathoktalakṣaṇaṃ śrāvito 'si "sad eva somyedam" ityādi[bhiḥ] śrutibhiḥ smṛtibhiś ca / lakṣaṇaṃ ca tasya śrutibhiḥ smṛtibhiś ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लब्धपरमात्मलक्षणस्मृतये ब्रूयात् -- यो ऽसाव् आकाशनामा नामरूपाभ्याम् अर्थान्तरभूतो ऽशरीरो ऽस्थूलादिलक्षणो ऽपहतपाप्मत्वादिलक्षणश् च सर्वैः संसारधर्मैर् अनागन्धितः "यत् साक्षाद् अपरोक्षाद् ब्रह्म ॥। एष त आत्मा सर्वान्तरः", "अदृष्टो द्रष्टा, अश्रुतः श्रोता, अमतो मन्ता, अविज्ञातो विज्ञात" नित्यविज्ञानस्वरूपो ऽनन्तरो ऽबाह्यः, "विज्ञानघन एव", परिपूर्ण आकाशवत्, अनन्तशक्तिः, आत्मा सर्वस्य, अशनायादिवर्जितः, आविर्भावतिरोभाववर्जितश् च स्वात्मविलक्षणयोर् नामरूपयोर् जगद्बीजभूतयोः स्वात्मस्थयोः तत्त्वान्यत्वाभ्याम् अनिर्वचनीययोः स्वसंवेद्ययोः सद्भावमात्रेणाचिन्त्यशक्तित्वाद् व्याकर्ताव्याकृतयोः
labdhaparamātmalakṣaṇasmṛtaye brūyāt -- yo 'sāv ākāśanāmā nāmarūpābhyām arthāntarabhūto 'śarīro 'sthūlādilakṣaṇo 'pahatapāpmatvādilakṣaṇaś ca sarvaiḥ saṃsāradharmair anāgandhitaḥ "yat sākṣād aparokṣād brahma ... eṣa ta ātmā sarvāntaraḥ", "adṛṣṭo draṣṭā, aśrutaḥ śrotā, amato mantā, avijñāto vijñāta" nityavijñānasvarūpo 'nantaro 'bāhyaḥ, "vijñānaghana eva", paripūrṇa ākāśavat, anantaśaktiḥ, ātmā sarvasya, aśanāyādivarjitaḥ, āvirbhāvatirobhāvavarjitaś ca svātmavilakṣaṇayor nāmarūpayor jagadbījabhūtayoḥ svātmasthayoḥ tattvānyatvābhyām anirvacanīyayoḥ svasaṃvedyayoḥ sadbhāvamātreṇācintyaśaktitvād vyākartāvyākṛtayoḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ते नामरूपे ऽव्याकृते सती व्याक्रियमाणे तस्माद् एतस्माद् आत्मन आकाशनामाकृती संवृत्ते । तच् चाकाशख्यं भूतम् अनेन प्रकारेण परमात्मनः सम्भूतं प्रसन्नात् सलिलान् मलम् इव फेनम् । न सलिलं न च सलिलाद् अत्यन्तभिन्नं फेनम् । सलिलव्यतिरेकेणादर्शनात् । सलिलं तु स्वच्छम् अन्यत् फेनान् मलरूपात् । एवं परमात्मा नामरूपाभ्याम् अन्यः फेनस्थानीयाभ्यां शुद्धः प्रसन्नस् तद्विलक्षणः । ते नामरूपे ऽव्याकृते सती व्याक्रियमाणे फेनस्थानीये आकाशनामाकृती संवृत्ते
te nāmarūpe 'vyākṛte satī vyākriyamāṇe tasmād etasmād ātmana ākāśanāmākṛtī saṃvṛtte / tac cākāśakhyaṃ bhūtam anena prakāreṇa paramātmanaḥ sambhūtaṃ prasannāt salilān malam iva phenam / na salilaṃ na ca salilād atyantabhinnaṃ phenam / salilavyatirekeṇādarśanāt / salilaṃ tu svaccham anyat phenān malarūpāt / evaṃ paramātmā nāmarūpābhyām anyaḥ phenasthānīyābhyāṃ śuddhaḥ prasannas tadvilakṣaṇaḥ / te nāmarūpe 'vyākṛte satī vyākriyamāṇe phenasthānīye ākāśanāmākṛtī saṃvṛtte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ततो ऽपि स्थूलभावम् आपद्यमाने नामरूपे व्याक्रियमाणे वायुभावम् आपद्येते, ततो ऽप्य् अग्निभावम्, अग्नेर् अभावम्, ततः पृथ्वीभावम् इत्य् एवंक्रमेण पूर्वपूर्वो[त्तरो]त्तरानुप्रवेशेन पञ्चमहाभूतानि पृथिव्यन्तान्य् उत्पन्नानि । ततः पञ्चमहाभूतगुणविशिष्टा पृथ्[इ]वी । पृथ्[इ]व्याश् च पञ्चात्मक्यो व्रीहियवाद्या ओषधयो जायन्ते । ताभ्यो भक्षिताभ्यो लोहितं शुक्रं च स्त्रीपुंसशरीरसंबन्धि जायते । तद् उभयम् ऋतुकाले ऽविद्याप्रयुक्तकामखजनिर्मथनोद्भूतं मन्त्रसंस्कृतं गर्भाशये निषिच्यते । तत् स्वयोनिरसानुप्रवेशेन विवर्धमानं गर्भीभूतं दशमे नवमे वा मासि सञ्जायते
tato 'pi sthūlabhāvam āpadyamāne nāmarūpe vyākriyamāṇe vāyubhāvam āpadyete, tato 'py agnibhāvam, agner abhāvam, tataḥ pṛthvībhāvam ity evaṃkrameṇa pūrvapūrvo[ttaro]ttarānupraveśena pañcamahābhūtāni pṛthivyantāny utpannāni / tataḥ pañcamahābhūtaguṇaviśiṣṭā pṛth[i]vī / pṛth[i]vyāś ca pañcātmakyo vrīhiyavādyā oṣadhayo jāyante / tābhyo bhakṣitābhyo lohitaṃ śukraṃ ca strīpuṃsaśarīrasaṃbandhi jāyate / tad ubhayam ṛtukāle 'vidyāprayuktakāmakhajanirmathanodbhūtaṃ mantrasaṃskṛtaṃ garbhāśaye niṣicyate / tat svayonirasānupraveśena vivardhamānaṃ garbhībhūtaṃ daśame navame vā māsi sañjāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तज् जातं लब्धनामाकृतिकं जातकर्मादिभिर् मन्त्रसंस्कृतं पुनर् उपनयनसंस्कारयोगेन ब्रह्मचारिसंज्ञं भवति । तद् एव शरीरं पत्नीसंयोगसंस्कारयोगेन गृहस्थसंज्ञं भवति । तद् एव वनस्थसंस्कारेण तापससंज्ञं भवति । तद् एव क्रियाविनिवृत्तिनिमित्तसंस्कारेण परिव्राट्संज्ञं भवति । इत्य् एवं त्वत्तो भिन्नं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारं शरीरम्
taj jātaṃ labdhanāmākṛtikaṃ jātakarmādibhir mantrasaṃskṛtaṃ punar upanayanasaṃskārayogena brahmacārisaṃjñaṃ bhavati / tad eva śarīraṃ patnīsaṃyogasaṃskārayogena gṛhasthasaṃjñaṃ bhavati / tad eva vanasthasaṃskāreṇa tāpasasaṃjñaṃ bhavati / tad eva kriyāvinivṛttinimittasaṃskāreṇa parivrāṭsaṃjñaṃ bhavati / ity evaṃ tvatto bhinnaṃ bhinnajātyanvayasaṃskāraṃ śarīram
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मनश् चेन्द्रियाणि च नामरूपात्मकान्य् एव "अन्नमयं हि सोम्य मनः" इत्यादिश्रुतिभ्यः
manaś cendriyāṇi ca nāmarūpātmakāny eva "annamayaṃ hi somya manaḥ" ityādiśrutibhyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं चाहं भिन्नजात्यन्वयसंस्कारवर्जित इत्य् एतच् छृणु । यो ऽसौ नामरूपयोर् व्याकर्ता नामरूपधर्मविलक्षणः स एव नामरूपे व्याकुर्वन् सृष्ट्वेदं शरीरं स्वयं संस्कारधर्मवर्जितो नामरूप इह प्रविष्टो ऽन्यैर् अदृष्टः स्वयं पश्यंस् तथाश्रुतः शृण्वन्न् अमतो मन्वानो ऽविज्ञातो विजानन् -- "सर्वाणि रूपाणि विचित्य धीरो नामानि कृत्वाभिवदन् यद् आस्ते" इति । अस्मिन्न् अर्थे श्रुतयः सहस्रशः "तत् सृष्ट्वा तद् एवानुप्राविषत्"। "अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्", "स एष इह प्रविष्टः", "एष त आत्मा", "स एतम् एव सीमानं विदार्यैतया द्वारा प्रापद्यत", "एष सर्वेषु भूतेषु गूढो ऽत्मा", "सेयं देवतैक्षत हन्ताहम् इमास् तिस्रो देवताः", "अशरीरं शरीरेषु" इत्याद्याः
kathaṃ cāhaṃ bhinnajātyanvayasaṃskāravarjita ity etac chṛṇu / yo 'sau nāmarūpayor vyākartā nāmarūpadharmavilakṣaṇaḥ sa eva nāmarūpe vyākurvan sṛṣṭvedaṃ śarīraṃ svayaṃ saṃskāradharmavarjito nāmarūpa iha praviṣṭo 'nyair adṛṣṭaḥ svayaṃ paśyaṃs tathāśrutaḥ śṛṇvann amato manvāno 'vijñāto vijānan -- "sarvāṇi rūpāṇi vicitya dhīro nāmāni kṛtvābhivadan yad āste" iti / asminn arthe śrutayaḥ sahasraśaḥ "tat sṛṣṭvā tad evānuprāviṣat". "antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānām", "sa eṣa iha praviṣṭaḥ", "eṣa ta ātmā", "sa etam eva sīmānaṃ vidāryaitayā dvārā prāpadyata", "eṣa sarveṣu bhūteṣu gūḍho 'tmā", "seyaṃ devataikṣata hantāham imās tisro devatāḥ", "aśarīraṃ śarīreṣu" ityādyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मृतयो ऽपि "आत्मैव देवताः सर्वाः", "नवद्वारे पुरे देही", "क्षेत्रज्ञं चापि मां विद्धि", "समं सर्वेषु भूतेषु", "उपद्रष्टानुमन्ता च", "उत्तमः पुरुषस् त्व् अन्यः" इत्याद्याः । तस्माज् जात्यन्वयसंस्कारवर्जितस् त्वम् इति सिद्धम्
smṛtayo 'pi "ātmaiva devatāḥ sarvāḥ", "navadvāre pure dehī", "kṣetrajñaṃ cāpi māṃ viddhi", "samaṃ sarveṣu bhūteṣu", "upadraṣṭānumantā ca", "uttamaḥ puruṣas tv anyaḥ" ityādyāḥ / tasmāj jātyanvayasaṃskāravarjitas tvam iti siddham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यदि ब्रूयात् -- अन्य एवाहम् अज्ञः सुखी दुःखी बद्धः संसारी, अन्यो ऽसौ मद्विलक्षणो ऽसंसारी देवः, तम् अहं बल्युपहारनमस्कारादिभिर् वर्णाश्रमकर्मभिश् चाराध्य संसारसागराद् उत्तितीर्षुर् अस्मि, कथम् अहं स एवेति
sa yadi brūyāt -- anya evāham ajñaḥ sukhī duḥkhī baddhaḥ saṃsārī, anyo 'sau madvilakṣaṇo 'saṃsārī devaḥ, tam ahaṃ balyupahāranamaskārādibhir varṇāśramakarmabhiś cārādhya saṃsārasāgarād uttitīrṣur asmi, katham ahaṃ sa eveti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचार्यो ब्रूयत् -- नैवं सोम्य प्रतिपत्तुम् अर्हसि, प्रतिषिद्धत्वाद् भेदप्रतिपत्तेः । कथं प्रतिषिद्धा भेदप्रतिपत्तिर् इत्य् अत आह -- "अन्यो ऽसाव् अन्यो ऽहम् अस्मीति न स वेद", "ब्रह्म तं परादाद् यो ऽन्यत्रात्मनो ब्रह्म वेद", मृत्योः स मृत्युम् आप्नोति य इह नानेव पश्यति" इत्येवमाद्याः
ācāryo brūyat -- naivaṃ somya pratipattum arhasi, pratiṣiddhatvād bhedapratipatteḥ / kathaṃ pratiṣiddhā bhedapratipattir ity ata āha -- "anyo 'sāv anyo 'ham asmīti na sa veda", "brahma taṃ parādād yo 'nyatrātmano brahma veda", mṛtyoḥ sa mṛtyum āpnoti ya iha nāneva paśyati" ityevamādyāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एता एव श्रुतयो भेदप्रतिपत्तेः संसारगमनं दर्शयन्ति
etā eva śrutayo bhedapratipatteḥ saṃsāragamanaṃ darśayanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभेदप्रतिपत्तेश् च मोक्षं दर्शयन्ति सहस्रशः -- "स आत्मा तत् त्वम् असि" इति परमात्मभावं विधाय "आचार्यवान् पुरुषो वेद" इत्य् उक्त्वा "तस्य तावद् एव चिरम्" इति मोक्षं दर्शयन्त्य् अभेदविज्ञानाद् एव सत्यसन्धस्यातस्करस्येव दाहाद्यभावदृष्टान्तेन संसाराभावं दर्शयन्ति, भेददर्शनाद् असत्याभिसन्धस्य संसारगमनं दर्शयन्ति तस्करस्येव दाहादिदृष्टान्तेन
abhedapratipatteś ca mokṣaṃ darśayanti sahasraśaḥ -- "sa ātmā tat tvam asi" iti paramātmabhāvaṃ vidhāya "ācāryavān puruṣo veda" ity uktvā "tasya tāvad eva ciram" iti mokṣaṃ darśayanty abhedavijñānād eva satyasandhasyātaskarasyeva dāhādyabhāvadṛṣṭāntena saṃsārābhāvaṃ darśayanti, bhedadarśanād asatyābhisandhasya saṃsāragamanaṃ darśayanti taskarasyeva dāhādidṛṣṭāntena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"त इह व्याघ्रो वा" इत्यादिना चाभेददर्शनात् "[स] सर्वाड् भवति" इत्य् उक्त्वा तद्विपरीतेन भेददर्शनेन संसारगमनं दर्शयन्ति -- "अथ ये ऽन्यथातो विदुर् अन्यराजानस् ते क्षय्यलोका भवन्ति" इति प्रतिशाखम् । तस्मान् मृषैवावादीः -- ब्राह्मणपुत्रो ऽदोन्वयः संसारी परमात्मविलक्षण इति
"ta iha vyāghro vā" ityādinā cābhedadarśanāt "[sa] sarvāḍ bhavati" ity uktvā tadviparītena bhedadarśanena saṃsāragamanaṃ darśayanti -- "atha ye 'nyathāto vidur anyarājānas te kṣayyalokā bhavanti" iti pratiśākham / tasmān mṛṣaivāvādīḥ -- brāhmaṇaputro 'donvayaḥ saṃsārī paramātmavilakṣaṇa iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्मात् प्रतिषिद्धत्वाद् भेददर्शनस्य, भेदविषयत्वाच् च कर्मोपादानस्य, कर्मसाधनत्वाच् च यज्ञोपवीतादेः कर्मसाधनोपादानस्य परमात्माभेदप्रतिपत्त्या प्रतिषेधः कृतो वेदितव्यः । कर्मणां तत्साधनानां च यज्ञोपवीतादीनां परमात्माभेदप्रतिपत्तिविरुद्धत्वात् । संसारिणो हि कर्माणि विधीयन्ते तत्साधनानि च यज्ञोपवीतादीनि, न परमात्मनो ऽभेददर्शिनः । भेददर्शनमात्रेण च ततो ऽन्यत्वम्
tasmāt pratiṣiddhatvād bhedadarśanasya, bhedaviṣayatvāc ca karmopādānasya, karmasādhanatvāc ca yajñopavītādeḥ karmasādhanopādānasya paramātmābhedapratipattyā pratiṣedhaḥ kṛto veditavyaḥ / karmaṇāṃ tatsādhanānāṃ ca yajñopavītādīnāṃ paramātmābhedapratipattiviruddhatvāt / saṃsāriṇo hi karmāṇi vidhīyante tatsādhanāni ca yajñopavītādīni, na paramātmano 'bhedadarśinaḥ / bhedadarśanamātreṇa ca tato 'nyatvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि च कर्माणि कर्तव्यानि न निवर्तयिषितानि कर्मसाधनासम्बन्धिनः कर्मनिमित्तजात्याश्रमाद्यसम्बन्धिनश् च परमात्मन आत्मनैवाभेदप्रतिपत्तिं नावक्ष्यत् "स आत्मा तत् त्वम् असि" इत्येवमादिभिर् निश्चितरूपैर् वाक्यैः, भेदप्रतिपत्तिनिन्दां च नाभ्यधास्यत् "एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य", "अनन्वागतं पुण्येनानन्वागतं पापेन", "अत्र स्तेनो ऽस्तेनः" इत्यादिना
yadi ca karmāṇi kartavyāni na nivartayiṣitāni karmasādhanāsambandhinaḥ karmanimittajātyāśramādyasambandhinaś ca paramātmana ātmanaivābhedapratipattiṃ nāvakṣyat "sa ātmā tat tvam asi" ityevamādibhir niścitarūpair vākyaiḥ, bhedapratipattinindāṃ ca nābhyadhāsyat "eṣa nityo mahimā brāhmaṇasya", "ananvāgataṃ puṇyenānanvāgataṃ pāpena", "atra steno 'stenaḥ" ityādinā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कर्मासम्बन्धरूपत्वं कर्मनिमित्तवर्णाद्यसम्बन्धरूपतां [च] नाभ्यधास्यत्, कर्माणि [च] कर्मसाधनानि [च] यज्ञोपवीतादीनि यद्य् अपरितित्याजयिषितानि । तस्मात् ससाधनं कर्म परित्यक्तव्यं मुमुक्षुणा परमात्माभेददर्शनविरोधात् । आत्मा च पर एवेति प्रतिपत्तव्यो यथाश्रुत्युक्तलक्षणः
karmāsambandharūpatvaṃ karmanimittavarṇādyasambandharūpatāṃ [ca] nābhyadhāsyat, karmāṇi [ca] karmasādhanāni [ca] yajñopavītādīni yady aparitityājayiṣitāni / tasmāt sasādhanaṃ karma parityaktavyaṃ mumukṣuṇā paramātmābhedadarśanavirodhāt / ātmā ca para eveti pratipattavyo yathāśrutyuktalakṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यदि ब्रूयात् -- भगवन्, दह्यमाने छिद्यमाने वा देहे प्रत्यक्षा वेदना, अशनायादिनिमित्तं च प्रत्यक्षं दुःखं मम । परश् चात्मा "अपहतपाप्मा विजरो विमृत्युर् विशोको विजिघत्सो ऽपिपासः" सर्वसंसारधर्मविवर्जितः श्रूयते सर्वश्रुतिषु स्मृतिषु च । कथं तद्विलक्षणो ऽनेकसंसारधर्मसंयुक्तः परमात्मानम् आत्मत्वेन मां च संसारिणं परमात्मत्वेनाग्निम् इव शीतत्वेन प्रतिपद्येयम् । संसारी च सन् सर्वाभ्युदयनिःश्रेयससाधने ऽधिकृतो ऽभ्युदयनिःश्रेयससाधनानि कर्माणि तत्साधनानि च यज्ञोपवीतादीनि कथं परित्यजेयम् इति
sa yadi brūyāt -- bhagavan, dahyamāne chidyamāne vā dehe pratyakṣā vedanā, aśanāyādinimittaṃ ca pratyakṣaṃ duḥkhaṃ mama / paraś cātmā "apahatapāpmā vijaro vimṛtyur viśoko vijighatso 'pipāsaḥ" sarvasaṃsāradharmavivarjitaḥ śrūyate sarvaśrutiṣu smṛtiṣu ca / kathaṃ tadvilakṣaṇo 'nekasaṃsāradharmasaṃyuktaḥ paramātmānam ātmatvena māṃ ca saṃsāriṇaṃ paramātmatvenāgnim iva śītatvena pratipadyeyam / saṃsārī ca san sarvābhyudayaniḥśreyasasādhane 'dhikṛto 'bhyudayaniḥśreyasasādhanāni karmāṇi tatsādhanāni ca yajñopavītādīni kathaṃ parityajeyam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं प्रति ब्रूयात् -- यद् अवोचो दह्यमाने छिद्यमाने वा देहे प्रत्यक्षा वेदनोपलभ्यते ममेति तद् असत् । कस्मत् । दह्यमाने छिद्यमान इव व्र्क्ष उपलब्धुर् उपलभ्यमाने कर्मणि शरीरे दाहच्छेदवेदनाया उपलभ्यमानत्वाद् दाहादिसमानाश्रयैव वेदना । यत्र हि दाहश् छेदो वा क्रियते तत्रैव व्यपदिशति दाहादिवेदनां लोको न दाहाद्युपलब्धरीति । कथम् । क्व ते वेदनेति पृष्टः शिरसि मे वेदनोरस्य् उदर इति यत्र दाहादिस् तत्र व्यपदिशति, नोपलब्धरीति । यद्य् उपलब्धरि वेदना स्याद् वेदनानिमित्तं वा दाहच्छेदादि, वेदनाश्रयत्वेनोपदिशेद् दाहाद्याश्रयावत्
taṃ prati brūyāt -- yad avoco dahyamāne chidyamāne vā dehe pratyakṣā vedanopalabhyate mameti tad asat / kasmat / dahyamāne chidyamāna iva vrkṣa upalabdhur upalabhyamāne karmaṇi śarīre dāhacchedavedanāyā upalabhyamānatvād dāhādisamānāśrayaiva vedanā / yatra hi dāhaś chedo vā kriyate tatraiva vyapadiśati dāhādivedanāṃ loko na dāhādyupalabdharīti / katham / kva te vedaneti pṛṣṭaḥ śirasi me vedanorasy udara iti yatra dāhādis tatra vyapadiśati, nopalabdharīti / yady upalabdhari vedanā syād vedanānimittaṃ vā dāhacchedādi, vedanāśrayatvenopadiśed dāhādyāśrayāvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयं च नोपलभ्येत चक्षुर्गतरूपवत् । तस्माद् दाहच्छेदादिसमानाश्रयत्वेनोपलभ्यमानत्वाद् दाहादिवत् कर्मभूतैव वेदना । भावरूपत्वाच् च साश्रया तण्डुलपाकवत् । वेदनासमानाश्रय एव तत्संस्कारः । स्मृतिसमानकाल एवोपलभ्यमानत्वात् । वेदनाविषयस् तन्निमित्तविषयश् च द्वेषो ऽपि संस्कारसमानाश्रय एव । तथा चोक्तम् -- "रूपसंस्कारतुल्याधी रागद्वेषौ भयं च यत् । गृह्यते धीश्रयं तस्माज् ज्ञाता शुद्धो ऽभयः सदा"
svayaṃ ca nopalabhyeta cakṣurgatarūpavat / tasmād dāhacchedādisamānāśrayatvenopalabhyamānatvād dāhādivat karmabhūtaiva vedanā / bhāvarūpatvāc ca sāśrayā taṇḍulapākavat / vedanāsamānāśraya eva tatsaṃskāraḥ / smṛtisamānakāla evopalabhyamānatvāt / vedanāviṣayas tannimittaviṣayaś ca dveṣo 'pi saṃskārasamānāśraya eva / tathā coktam -- "rūpasaṃskāratulyādhī rāgadveṣau bhayaṃ ca yat / gṛhyate dhīśrayaṃ tasmāj jñātā śuddho 'bhayaḥ sadā"
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किमाश्रयः पुना रूपादिसंस्कारादय इति । उच्यते । यत्र कामादायः । क्व पुनस् ते कामादयः । "कामः सङ्कल्पो विचिकित्सा" इत्यादिश्रुतेर् बुद्धाव् एव । तत्रैव रूपादिसंस्कारदयो ऽपि, "कस्मिन् नु रूपाणि प्रतिष्ठितानीति हृदये" इति श्रुतेः । "कामा ये ऽस्य हृदि श्रिताः", "तीर्णो हि ", "असङ्गो ह्य् अयम्", "तद् वा अस्यैतद् अतिच्छन्दाः" इत्यादिश्रुतिशतेभ्यः, "अविकार्यो ऽयम् उच्यते", "अनादित्वान् निर्गुणत्वात्" इत्यादि -- इच्छाद्वेषादि च क्षेत्रस्यैव विषयस्य धर्मो नात्मन इति -- स्मृतिभ्यश् च कर्मस्थैवाशुद्धिर् नात्मस्था इति
kimāśrayaḥ punā rūpādisaṃskārādaya iti / ucyate / yatra kāmādāyaḥ / kva punas te kāmādayaḥ / "kāmaḥ saṅkalpo vicikitsā" ityādiśruter buddhāv eva / tatraiva rūpādisaṃskāradayo 'pi, "kasmin nu rūpāṇi pratiṣṭhitānīti hṛdaye" iti śruteḥ / "kāmā ye 'sya hṛdi śritāḥ", "tīrṇo hi ", "asaṅgo hy ayam", "tad vā asyaitad aticchandāḥ" ityādiśrutiśatebhyaḥ, "avikāryo 'yam ucyate", "anāditvān nirguṇatvāt" ityādi -- icchādveṣādi ca kṣetrasyaiva viṣayasya dharmo nātmana iti -- smṛtibhyaś ca karmasthaivāśuddhir nātmasthā iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अतो रूपादिसंस्काराद्यशुद्धिसंबन्धाभावान् न परस्माद् आत्मनो विलक्षणस् त्वम् इति प्रत्यक्षादिविरोधाभावाद् युक्तं पर एवात्माहम् इति प्रतिपत्तुम् -- "तद् आत्मानम् एवावेद् [अहं ब्रह्मास्मि]", "एकधैवानुद्रष्टव्यम्", "अहम् एवाधस्तात्", "आत्मैवाधस्तात्", "सर्वम् आत्मानं पश्येत्", "यत्र त्व् अस्य सर्वम् आत्मैव", "इदं सर्वं यद् अयम् आत्म", "स एषो [ऽकलः ]", "अनन्तरम् अबाह्यम्", "सबाह्याभ्यन्तरो ह्य् अजः", "ब्रह्मैवेदम्", "एतया द्वारा प्रापद्यत", "प्रज्ञानस्य नामधेयानि", "सत्यं ज्ञानम् अनन्तं ब्रह्म", "तस्माद् वा", "तत् सृष्ट्वा तद् एवानुप्राविशत्", "एको देवः सर्वभूतेषु गूढः", "अशरीरं शरीरेषु", "न जायते म्रियते", "स्वप्नान्तं जागरितान्तम्", "स म आत्मेति विद्यात्", "यस् तु सर्वाणि भूतानि", "तद् एजति तन् नैजति", "वेनस् तत् पश्यन्", "तद् एवाग्निः", "अहम्, मनुर् अभवम् सूर्यश् च" "अन्तः प्रविष्टः शास्ता जनानाम्", "सद् एव सोम्य", "तत् सत्यं स आत्मा तत् त्वम् असि" इत्यादिश्रुतिभ्यः
ato rūpādisaṃskārādyaśuddhisaṃbandhābhāvān na parasmād ātmano vilakṣaṇas tvam iti pratyakṣādivirodhābhāvād yuktaṃ para evātmāham iti pratipattum -- "tad ātmānam evāved [ahaṃ brahmāsmi]", "ekadhaivānudraṣṭavyam", "aham evādhastāt", "ātmaivādhastāt", "sarvam ātmānaṃ paśyet", "yatra tv asya sarvam ātmaiva", "idaṃ sarvaṃ yad ayam ātma", "sa eṣo ['kalaḥ ]", "anantaram abāhyam", "sabāhyābhyantaro hy ajaḥ", "brahmaivedam", "etayā dvārā prāpadyata", "prajñānasya nāmadheyāni", "satyaṃ jñānam anantaṃ brahma", "tasmād vā", "tat sṛṣṭvā tad evānuprāviśat", "eko devaḥ sarvabhūteṣu gūḍhaḥ", "aśarīraṃ śarīreṣu", "na jāyate mriyate", "svapnāntaṃ jāgaritāntam", "sa ma ātmeti vidyāt", "yas tu sarvāṇi bhūtāni", "tad ejati tan naijati", "venas tat paśyan", "tad evāgniḥ", "aham, manur abhavam sūryaś ca" "antaḥ praviṣṭaḥ śāstā janānām", "sad eva somya", "tat satyaṃ sa ātmā tat tvam asi" ityādiśrutibhyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्मृतिभ्यश् च -- "पूः प्राणिनः ॥। गुहाशयस्य", "आत्मैव देवताः", "नवद्वारे पुरे", "समं सर्वेषु भूतेषु", "विद्याविनयसंपन्ने", "अविभक्तंविभक्तेषु ", "वासुदेवः सर्वम्" इत्यादिभ्यः, एक एवात्मा परं ब्रह्म [सर्व]संसारधर्मविनिर्मुक्तस् त्वम् इति सिद्धम्
smṛtibhyaś ca -- "pūḥ prāṇinaḥ ... guhāśayasya", "ātmaiva devatāḥ", "navadvāre pure", "samaṃ sarveṣu bhūteṣu", "vidyāvinayasaṃpanne", "avibhaktaṃvibhakteṣu ", "vāsudevaḥ sarvam" ityādibhyaḥ, eka evātmā paraṃ brahma [sarva]saṃsāradharmavinirmuktas tvam iti siddham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स यदि ब्रूयात् -- यदि भगवन् "अनन्तरो ऽबाह्यः", "सबाह्याभ्यन्तरो ह्य् अजः", "कृत्स्नः प्रज्ञानघन एव" सैन्धवघनवद् आत्मा सर्वमूर्तिभेदवर्जित आकाशवद् एकरसः, किम् इदं दृश्यते श्रूयते वा सध्यं साधनं [वा] साधकश् चेति श्रुतिस्मृतिलोकप्रसिद्धं वादिशतविप्रतिपत्तिविषय इति
sa yadi brūyāt -- yadi bhagavan "anantaro 'bāhyaḥ", "sabāhyābhyantaro hy ajaḥ", "kṛtsnaḥ prajñānaghana eva" saindhavaghanavad ātmā sarvamūrtibhedavarjita ākāśavad ekarasaḥ, kim idaṃ dṛśyate śrūyate vā sadhyaṃ sādhanaṃ [vā] sādhakaś ceti śrutismṛtilokaprasiddhaṃ vādiśatavipratipattiviṣaya iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आचार्यो ब्रूयात् -- अविद्याकृतम् एतद् यद् इदं दृश्यते श्रूयते वा, परमार्थतस् त्व् एक एवात्मा अविद्याद्र्ष्टेर् अनेकवद् अवाभासते, तिमिरदृष्ट्यानेकचन्द्रवत् । "यत्र वान्यद् इव स्यात्", "यत्र हि द्वैतम् इव भवति तद् इतर इतरं पश्यति", "मृत्योः स मृत्युम् आप्नोति", "अथ यत्रान्यत् पश्यत्य् अन्यच् छृणोत्य् अन्यद् विजानाति तद् अल्पम्, ॥। अथ यद् अल्पं तन् मर्त्यम्", इति, "वाचारम्भणं विकारो नामधेयम्", ["अनृतम्",] "अन्यो ऽसाव् अन्यो ऽहम्" इति भेददर्शननिन्दोपपत्तेर् अविद्याकृतं द्वैतम् "एकम् एवाद्वितीयम्", "यत्र त्व् अस्य", "को मोहः कः शोकः" इत्याद्येकत्वविधिश्रुतिभ्यश् चेति
ācāryo brūyāt -- avidyākṛtam etad yad idaṃ dṛśyate śrūyate vā, paramārthatas tv eka evātmā avidyādrṣṭer anekavad avābhāsate, timiradṛṣṭyānekacandravat / "yatra vānyad iva syāt", "yatra hi dvaitam iva bhavati tad itara itaraṃ paśyati", "mṛtyoḥ sa mṛtyum āpnoti", "atha yatrānyat paśyaty anyac chṛṇoty anyad vijānāti tad alpam, ... atha yad alpaṃ tan martyam", iti, "vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam", ["anṛtam",] "anyo 'sāv anyo 'ham" iti bhedadarśananindopapatter avidyākṛtaṃ dvaitam "ekam evādvitīyam", "yatra tv asya", "ko mohaḥ kaḥ śokaḥ" ityādyekatvavidhiśrutibhyaś ceti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्य् एवं भगवन्, किमर्थं श्रुत्या साध्यसाधनादिभेद उच्यते उत्पत्तिः प्रलयश् चेति
yady evaṃ bhagavan, kimarthaṃ śrutyā sādhyasādhanādibheda ucyate utpattiḥ pralayaś ceti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्रोच्यते -- अविद्यावत उपात्तशरीरादिभेदस्येष्टानिष्टयोगिनम् आत्मानं मन्यमानस्य साधनैर् एवेष्टानिष्टप्राप्तिपरिहारोपायविवेकम् अजानत इष्टप्राप्तिं चानिष्टपरिहारं चेच्छतः शनैस् तद्विषयम् अज्ञानं निवर्तयति शास्त्रं न साध्यसाधनादिभेदं विधत्ते । अनिष्टरूपः संसारो हि स इति तद् भेददृष्टिम् एवाविद्यां संसारमूलम् उन्मूलयति उत्पत्तिप्रलयाद्येकत्वोपपत्तिप्रदर्शनेन
atrocyate -- avidyāvata upāttaśarīrādibhedasyeṣṭāniṣṭayoginam ātmānaṃ manyamānasya sādhanair eveṣṭāniṣṭaprāptiparihāropāyavivekam ajānata iṣṭaprāptiṃ cāniṣṭaparihāraṃ cecchataḥ śanais tadviṣayam ajñānaṃ nivartayati śāstraṃ na sādhyasādhanādibhedaṃ vidhatte / aniṣṭarūpaḥ saṃsāro hi sa iti tad bhedadṛṣṭim evāvidyāṃ saṃsāramūlam unmūlayati utpattipralayādyekatvopapattipradarśanena
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अविद्यायाम् उन्मूलितायां श्रुतिस्मृतिन्यायेभ्यः "अनन्तरम् अबाह्यम्", "सबाह्याभ्यन्तरो ह्य् अजः" सैन्धवघनवत् "प्रज्ञानघन एव", एकरस आत्मा आकाशवत् परिपूर्ण इत्य् अत्रैवैका प्रज्ञा प्रतिष्ठिता परमार्थदर्शिनो भवति, न साध्यसाधनोत्पत्तिप्रलयादिभेदेनाशुद्धिगन्धो ऽप्य् उपपद्यते
avidyāyām unmūlitāyāṃ śrutismṛtinyāyebhyaḥ "anantaram abāhyam", "sabāhyābhyantaro hy ajaḥ" saindhavaghanavat "prajñānaghana eva", ekarasa ātmā ākāśavat paripūrṇa ity atraivaikā prajñā pratiṣṭhitā paramārthadarśino bhavati, na sādhyasādhanotpattipralayādibhedenāśuddhigandho 'py upapadyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तच् चैतत् परमार्थदर्शनं प्रतिपत्तुम् इच्छता वर्णाश्रमाद्यभिमानकृतपाङ्क्तरूपपुत्रवित्तलोकैषणादिभ्यो व्युत्थानं कर्तव्यम् । सम्यक्प्रत्ययविरोधात् तदभिमानस्य भेददर्शनप्रतिषेधार्थोपपत्तिश् चोपपद्यते । न ह्य् एकस्मिन्न् आत्मन्य् असंसारित्वबुद्धौ शास्त्रन्यायोत्पादितायां तद्विपरीता बुद्धिर् भवति । न ह्य् अग्नौ शीतत्वबुद्धिः, शरीरे वाजरामरणबुद्धिः । तस्माद् अविद्याकार्यत्वात् सर्वकर्मणां तत्साधनानां च यज्ञोपवीतादीनां परमार्थदर्शननिष्ठेन त्यागः कर्तव्यः
tac caitat paramārthadarśanaṃ pratipattum icchatā varṇāśramādyabhimānakṛtapāṅktarūpaputravittalokaiṣaṇādibhyo vyutthānaṃ kartavyam / samyakpratyayavirodhāt tadabhimānasya bhedadarśanapratiṣedhārthopapattiś copapadyate / na hy ekasminn ātmany asaṃsāritvabuddhau śāstranyāyotpāditāyāṃ tadviparītā buddhir bhavati / na hy agnau śītatvabuddhiḥ, śarīre vājarāmaraṇabuddhiḥ / tasmād avidyākāryatvāt sarvakarmaṇāṃ tatsādhanānāṃ ca yajñopavītādīnāṃ paramārthadarśananiṣṭhena tyāgaḥ kartavyaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुखम् आसीनं ब्राह्मणं ब्रह्मनिष्ठं कश्चिद् ब्रह्मचारी जन्ममरणलक्षणात् संसारान् निर्विण्णो मुमुक्षुर् विधिवद् उपसन्नः पप्रच्छ -- भगवन्, कथम् अहं संसारान् मोक्षिष्ये । शरीरेन्द्रियविषयवेदनावान् जागरिते दुःखम् अनुभवामि तथा स्वप्ने ऽनुभवामि पुनः पुनः सुषुप्तिप्रतिपत्त्या विश्रम्य । किम् अयम् एव मम स्वभावः, किं वान्यस्वभावस्य सतो नैमित्तिक इति । यदि स्वभावो न मे मोक्षाशा स्वभावस्यावर्जनीयत्वात् । अथ नैमित्तिको निमित्तपरिहारे स्यान् मोक्षोपपत्तिः
sukham āsīnaṃ brāhmaṇaṃ brahmaniṣṭhaṃ kaścid brahmacārī janmamaraṇalakṣaṇāt saṃsārān nirviṇṇo mumukṣur vidhivad upasannaḥ papraccha -- bhagavan, katham ahaṃ saṃsārān mokṣiṣye / śarīrendriyaviṣayavedanāvān jāgarite duḥkham anubhavāmi tathā svapne 'nubhavāmi punaḥ punaḥ suṣuptipratipattyā viśramya / kim ayam eva mama svabhāvaḥ, kiṃ vānyasvabhāvasya sato naimittika iti / yadi svabhāvo na me mokṣāśā svabhāvasyāvarjanīyatvāt / atha naimittiko nimittaparihāre syān mokṣopapattiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं गुरुर् उवाच -- शृणु वत्स, न तवायं स्वभावः । नैमित्तिकः
taṃ gurur uvāca -- śṛṇu vatsa, na tavāyaṃ svabhāvaḥ / naimittikaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्तः शिष्य उवाच -- किं निमित्तम्, किं वा तस्य निवर्तकम्, को वा मम स्वभावः, यस्मिन् निमित्ते निवर्तिते नैमित्तिकाभावो रोगनिमित्तनिवृत्ताव् इव रोगी स्वभावं प्रतिपद्येयेति
ity uktaḥ śiṣya uvāca -- kiṃ nimittam, kiṃ vā tasya nivartakam, ko vā mama svabhāvaḥ, yasmin nimitte nivartite naimittikābhāvo roganimittanivṛttāv iva rogī svabhāvaṃ pratipadyeyeti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरुर् उवाच -- अविद्या निमित्तम्, विद्या तस्या निवर्तिका, अविद्यायां निवृत्तायां तन्निमित्ताभावान् मोक्ष्यसे जन्ममरणलक्षणात् संसारात्, स्वप्नजाग्रद्दुःखं च नानुभविष्यसीति
gurur uvāca -- avidyā nimittam, vidyā tasyā nivartikā, avidyāyāṃ nivṛttāyāṃ tannimittābhāvān mokṣyase janmamaraṇalakṣaṇāt saṃsārāt, svapnajāgradduḥkhaṃ ca nānubhaviṣyasīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिष्य उवाच -- का साविद्या, किंविषया वा, विद्या च काविद्यानिवर्तिका यया स्वभावं प्रतिपद्येयेति
śiṣya uvāca -- kā sāvidyā, kiṃviṣayā vā, vidyā ca kāvidyānivartikā yayā svabhāvaṃ pratipadyeyeti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरुर् उवाच-- त्वं परमात्मानं सन्तम् असंसारिणं संसार्य् अहम् अस्मीति विपरीतं प्रतिपद्यसे, अकर्तारं सन्तं कर्तेति, अभोक्तारं सन्तं भोक्तेति, विद्यमानं चाविद्यमानम् इति, इयम् अविद्या
gurur uvāca-- tvaṃ paramātmānaṃ santam asaṃsāriṇaṃ saṃsāry aham asmīti viparītaṃ pratipadyase, akartāraṃ santaṃ karteti, abhoktāraṃ santaṃ bhokteti, vidyamānaṃ cāvidyamānam iti, iyam avidyā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिष्य उवाच -- यद्य् अप्य् अहं विद्यमानस् तथापि न परमात्मा । कर्तृत्वभोक्तृत्वलक्षणः संसारो मम स्वभावः, प्रत्यक्षादिभिः प्रमाणैर् अनुभूयमानत्वात् । नाविद्यानिमित्तः, अविद्यायाः स्वात्मविषयत्वानुपपत्तेः । अविद्या नामान्यस्मिन्न् अन्यधर्माध्यारोपणा । यथा प्रसिद्धं रजतं प्रसिद्धायां शुक्तिकायाम्, यथा प्रसिद्धं पुरुषं स्थाणाव् अध्यारोपयति, प्रसिद्धं वा स्थाणुं पुरुषे । नाप्रसिद्धं प्रसिद्धे, प्रसिद्धं वाप्रसिद्धे । न चात्मन्य् अनात्मानम् अध्यारोपयति, आत्मनो ऽप्रसिद्धत्वात् । तथात्मानम् अनात्मनि, आत्मनो ऽप्रसिद्धत्वाद् एव
śiṣya uvāca -- yady apy ahaṃ vidyamānas tathāpi na paramātmā / kartṛtvabhoktṛtvalakṣaṇaḥ saṃsāro mama svabhāvaḥ, pratyakṣādibhiḥ pramāṇair anubhūyamānatvāt / nāvidyānimittaḥ, avidyāyāḥ svātmaviṣayatvānupapatteḥ / avidyā nāmānyasminn anyadharmādhyāropaṇā / yathā prasiddhaṃ rajataṃ prasiddhāyāṃ śuktikāyām, yathā prasiddhaṃ puruṣaṃ sthāṇāv adhyāropayati, prasiddhaṃ vā sthāṇuṃ puruṣe / nāprasiddhaṃ prasiddhe, prasiddhaṃ vāprasiddhe / na cātmany anātmānam adhyāropayati, ātmano 'prasiddhatvāt / tathātmānam anātmani, ātmano 'prasiddhatvād eva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं गुरुर् उवाच -- न, व्यभिचारात् । न हि वत्स, प्रसिद्धं प्रसिद्ध एवाध्यारोपयतीति नियन्तुं शक्यम् । आत्मन्य् अध्यारोपणदर्शनात् । गौरो ऽहं कृष्णो ऽहम् इति देहधर्मस्याहंप्रत्ययविषय आत्मन्य् अहंप्रत्ययविषयस्य च देहे ऽयम् अहम् अस्मीति
taṃ gurur uvāca -- na, vyabhicārāt / na hi vatsa, prasiddhaṃ prasiddha evādhyāropayatīti niyantuṃ śakyam / ātmany adhyāropaṇadarśanāt / gauro 'haṃ kṛṣṇo 'ham iti dehadharmasyāhaṃpratyayaviṣaya ātmany ahaṃpratyayaviṣayasya ca dehe 'yam aham asmīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिष्य आह -- प्रसिद्ध एव तर्ह्य् आत्माहंप्रत्ययविषयतया देहश् चायम् इति । तत्रैवं सति प्रसिद्धयोर् एव देहात्मनोर् इतरेतराध्यारोपणा[त्] स्थाणुपुरुषयोः शुक्तिकारजतयोर् इव । तत्र कं विसेषम् आश्रित्य भगवतोक्तं प्रसिद्धयोर् इतरेतराध्यारोपणेति नियन्तुं न शक्यत इति
śiṣya āha -- prasiddha eva tarhy ātmāhaṃpratyayaviṣayatayā dehaś cāyam iti / tatraivaṃ sati prasiddhayor eva dehātmanor itaretarādhyāropaṇā[t] sthāṇupuruṣayoḥ śuktikārajatayor iva / tatra kaṃ viseṣam āśritya bhagavatoktaṃ prasiddhayor itaretarādhyāropaṇeti niyantuṃ na śakyata iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरुर् उवाच -- शृणु । सत्यं प्रसिद्धौ देहात्मानौ न तु स्थाणुपुरुषाव् इव विविक्तप्रत्ययविषयतया सर्वलोकप्रसिद्धौ । कथं तर्हि । नित्यम् एव निरन्तराविविक्तप्रत्ययविषयतया । न ह्य् अयं देहो ऽयम् आत्मेति विविक्ताभ्यां प्रत्ययाभ्यां देहात्मानौ गृह्णाति यतः कश्चित् । अत एव हि मोमुह्यते लोक आत्मानात्मविषये, एवम् आत्मा नैवम् आत्मेति । इमं विशेषम् आश्रित्यावोचं नैवं शक्यम् इति
gurur uvāca -- śṛṇu / satyaṃ prasiddhau dehātmānau na tu sthāṇupuruṣāv iva viviktapratyayaviṣayatayā sarvalokaprasiddhau / kathaṃ tarhi / nityam eva nirantarāviviktapratyayaviṣayatayā / na hy ayaṃ deho 'yam ātmeti viviktābhyāṃ pratyayābhyāṃ dehātmānau gṛhṇāti yataḥ kaścit / ata eva hi momuhyate loka ātmānātmaviṣaye, evam ātmā naivam ātmeti / imaṃ viśeṣam āśrityāvocaṃ naivaṃ śakyam iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नन्व् अविद्याध्यारोपितं [यत्र] यत् तद् असत् [तत्र] दृष्टम्, यथा रजतं शुक्तिकायाम्, स्थाणौ पुरुषः, रज्ज्वां सर्पः, आकाशे तलमलिनत्वम् इत्यादि । तथा देहात्मनोर् अपि नित्यम् एवो निरन्तराविविक्तप्रत्ययतयेतरेतराध्यारोपणा कृता स्यात्, तद् इतरेतरयोर् नित्यम् एवासत्त्वं स्यात् । यथा शुक्तिकादिष्व् अविद्याध्यारोपितानां रजतादीनां नित्यम् एवात्यन्तासत्त्वम्, तद्विपरीतानां च विपरीतेषु, तद्वद् देहात्मनोर् अविद्ययैवेतरेतराध्यारोपणा कृता स्यात् । तत्रैवं सति देहात्मनोर् असत्त्वं प्रसज्येत । तच् चानिष्टम्, वैनाशिकपक्षत्वात् । अथ तद्विपर्ययेण देह आत्मन्य् अविद्ययाध्यारोपितः, देहस्यात्मनि सति असत्त्वं प्रसज्येत । तच् चानिष्टम्, प्रत्यक्षादिविरोधात् । तस्माद् देहात्मानौ नाविद्ययेतरेतरस्मिन्न् अध्यारोपितौ । कथं तर्हि । वंशस्तम्भवन् नित्यसंयुक्तौ
nanv avidyādhyāropitaṃ [yatra] yat tad asat [tatra] dṛṣṭam, yathā rajataṃ śuktikāyām, sthāṇau puruṣaḥ, rajjvāṃ sarpaḥ, ākāśe talamalinatvam ityādi / tathā dehātmanor api nityam evo nirantarāviviktapratyayatayetaretarādhyāropaṇā kṛtā syāt, tad itaretarayor nityam evāsattvaṃ syāt / yathā śuktikādiṣv avidyādhyāropitānāṃ rajatādīnāṃ nityam evātyantāsattvam, tadviparītānāṃ ca viparīteṣu, tadvad dehātmanor avidyayaivetaretarādhyāropaṇā kṛtā syāt / tatraivaṃ sati dehātmanor asattvaṃ prasajyeta / tac cāniṣṭam, vaināśikapakṣatvāt / atha tadviparyayeṇa deha ātmany avidyayādhyāropitaḥ, dehasyātmani sati asattvaṃ prasajyeta / tac cāniṣṭam, pratyakṣādivirodhāt / tasmād dehātmānau nāvidyayetaretarasminn adhyāropitau / kathaṃ tarhi / vaṃśastambhavan nityasaṃyuktau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न । अनित्यत्वपरार्थत्वप्रसङ्गात् । संहतत्वात् [परार्थत्वम् अनित्यत्वं च] वंशस्तम्भादिवद् एव । किं च यस् तु परैर् देहेन संहतः कल्पित आत्मा स संहतत्वात् परार्थः । तेनासंहतः परो ऽन्यो नित्यः सिद्धस् तावत्
na / anityatvaparārthatvaprasaṅgāt / saṃhatatvāt [parārthatvam anityatvaṃ ca] vaṃśastambhādivad eva / kiṃ ca yas tu parair dehena saṃhataḥ kalpita ātmā sa saṃhatatvāt parārthaḥ / tenāsaṃhataḥ paro 'nyo nityaḥ siddhas tāvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तस्यासंहतस्य देहे देहमात्रतयाध्यारोपितत्वेनासत्त्वानित्यत्वादिदोषप्रसङ्गो भवति । तत्र निरात्मको देह इति वैनाशिकपक्षप्राप्तिदोषः स्यात्
tasyāsaṃhatasya dehe dehamātratayādhyāropitatvenāsattvānityatvādidoṣaprasaṅgo bhavati / tatra nirātmako deha iti vaināśikapakṣaprāptidoṣaḥ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न । स्वत एवात्मन आकाशस्येवासंहतत्वाभ्युपगमात् । सर्वेणासंहतः सन्न् आत्मेति न निरात्मको देहादिः सर्वः स्यात् । यथा चाकाशं सर्वेणासंहतम् इति सर्वं न निराकाशं भवति, एवम् । तस्मान् न वैनाशिकपक्षप्राप्तिदोषः स्यात्
na / svata evātmana ākāśasyevāsaṃhatatvābhyupagamāt / sarveṇāsaṃhataḥ sann ātmeti na nirātmako dehādiḥ sarvaḥ syāt / yathā cākāśaṃ sarveṇāsaṃhatam iti sarvaṃ na nirākāśaṃ bhavati, evam / tasmān na vaināśikapakṣaprāptidoṣaḥ syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् पुनर् उक्तम्, देहस्यात्मन्य् असत्त्वे प्रत्यक्षादिविरोधः स्याद् इति । तन् न । प्रत्यक्षादिभिर् आत्मनि देहस्य सत्त्वानुपलब्धेः । न ह्य् आत्मनि, कुण्डे बदरम्, क्षीरे सर्पिः, तिले तैलम्, भित्तौ चित्रम् इव च, प्रत्यक्षादिभिर् देह उपलभ्यते । तस्मान् न प्रत्यक्षादिविरोधः
yat punar uktam, dehasyātmany asattve pratyakṣādivirodhaḥ syād iti / tan na / pratyakṣādibhir ātmani dehasya sattvānupalabdheḥ / na hy ātmani, kuṇḍe badaram, kṣīre sarpiḥ, tile tailam, bhittau citram iva ca, pratyakṣādibhir deha upalabhyate / tasmān na pratyakṣādivirodhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथं तर्हि प्रत्यक्षाद्यप्रसिद्धात्मनि देहाध्यारोपण, देहे चात्मारोपणा
kathaṃ tarhi pratyakṣādyaprasiddhātmani dehādhyāropaṇa, dehe cātmāropaṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नायं दोषः । स्वभाव[प्र]सिद्धत्वाद् आत्मनः । न हि कादाचित्कसिद्धाव् एवाध्यारोपणा न नित्यसिद्धाव् इति नियन्तुं शक्यम्, आकाशे तलमलाद्यध्यारोपणदर्शनात्
nāyaṃ doṣaḥ / svabhāva[pra]siddhatvād ātmanaḥ / na hi kādācitkasiddhāv evādhyāropaṇā na nityasiddhāv iti niyantuṃ śakyam, ākāśe talamalādyadhyāropaṇadarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं भगवन्, देहात्मनोर् इतरेतराध्यारोपणा देहादिसंघाटकृताथवात्मकृतेति
kiṃ bhagavan, dehātmanor itaretarādhyāropaṇā dehādisaṃghāṭakṛtāthavātmakṛteti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरुर् उवाच -- यदि देहादिसंघातकृता, यदि वात्मकृता, किं तव स्यात्
gurur uvāca -- yadi dehādisaṃghātakṛtā, yadi vātmakṛtā, kiṃ tava syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्तः शिष्य आह -- यद्य् अहं देहादिसंघातमात्रः, ततो ममाचेतनत्वात् परार्थत्वम् इति न मत्कृता देहात्मनोर् इतरेतराध्यारोपणा । अथाहम् आत्मा परो ऽन्यः संघातात्, चितिमत्त्वात् स्वार्थ इति मयैव चितिमतात्मन्य् अध्यारोपणा क्रियते सर्वानर्थबीजभूता
ity uktaḥ śiṣya āha -- yady ahaṃ dehādisaṃghātamātraḥ, tato mamācetanatvāt parārthatvam iti na matkṛtā dehātmanor itaretarādhyāropaṇā / athāham ātmā paro 'nyaḥ saṃghātāt, citimattvāt svārtha iti mayaiva citimatātmany adhyāropaṇā kriyate sarvānarthabījabhūtā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्तो गुरुर् उवाच -- अनर्थबीजभूतां चेन् मिथ्याध्यारोपणां जानीषे, मा कार्षीस् तर्हि
ity ukto gurur uvāca -- anarthabījabhūtāṃ cen mithyādhyāropaṇāṃ jānīṣe, mā kārṣīs tarhi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैव भगवन्, शक्नोमि न कर्तुम् । अन्येन केनचित् प्रयुक्तो ऽहं न स्वतन्त्र इति
naiva bhagavan, śaknomi na kartum / anyena kenacit prayukto 'haṃ na svatantra iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न तर्ह्य् अचितिमत्त्वात् स्वार्थस् त्वम् । येन प्रयुक्तो ऽस्वतन्त्रः प्रवर्तसे, स चितिमान् स्वार्थः, संघाट एव त्वम्
na tarhy acitimattvāt svārthas tvam / yena prayukto 'svatantraḥ pravartase, sa citimān svārthaḥ, saṃghāṭa eva tvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्य् अचेतनो ऽहम्, कथं सुखदुःखवेदनां भवदुक्तं च जानामि
yady acetano 'ham, kathaṃ sukhaduḥkhavedanāṃ bhavaduktaṃ ca jānāmi
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरुर् उवाच -- किं सुखदुःखवेदनाया मदुक्ताच् चान्यस् त्वं किं वानन्य एवेति
gurur uvāca -- kiṃ sukhaduḥkhavedanāyā maduktāc cānyas tvaṃ kiṃ vānanya eveti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिष्य उवाच -- नाहं तावद् अनन्यः । कस्मात् । यस्मात् तदुभयं कर्मभूतं गटादिम् इव जानामि । यदि अनन्यो ऽहम्, तेन तदुभयं न जानीयाम्, किं तु जानामि, तस्माद् अन्यः । सुखदुःखवेदनाविक्रिया च स्वार्थैव प्राप्नोति, त्वदुक्तं च स्यात्, अनन्यत्वे, न च तयोः स्वार्थता युक्ता । न हि चन्दनकण्टककृते सुखदुःखे चन्दनकण्टकार्थे, घटोपयोगो वा घटार्थः । तस्मात् तद्विज्ञातुर् मम चन्दनादिकृतो ऽर्थः । अहं हि ततो ऽन्यः समस्तम् अर्थं जानामि बुद्ध्यारूढम्
śiṣya uvāca -- nāhaṃ tāvad ananyaḥ / kasmāt / yasmāt tadubhayaṃ karmabhūtaṃ gaṭādim iva jānāmi / yadi ananyo 'ham, tena tadubhayaṃ na jānīyām, kiṃ tu jānāmi, tasmād anyaḥ / sukhaduḥkhavedanāvikriyā ca svārthaiva prāpnoti, tvaduktaṃ ca syāt, ananyatve, na ca tayoḥ svārthatā yuktā / na hi candanakaṇṭakakṛte sukhaduḥkhe candanakaṇṭakārthe, ghaṭopayogo vā ghaṭārthaḥ / tasmāt tadvijñātur mama candanādikṛto 'rthaḥ / ahaṃ hi tato 'nyaḥ samastam arthaṃ jānāmi buddhyārūḍham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं गुरुर् उवाच -- एवं तर्हि स्वार्थस् त्वं चितिमत्त्वान् न परेण प्रयुज्यसे । न हि चितिमान् परतन्त्रः परेण प्रयुज्यते, चितिमतश् चितिमदर्थत्वानुपपत्तेः, समत्वात्, प्रकाशयोर् इव । नाप्य् अचितिमदर्थत्वं चितिमतो भवति, अचितिमतो ऽचितिमत्त्वाद् एव स्वार्थसंबन्धानुपपत्तेः । नाप्य् अचितिमतोर् अन्योन्यार्थत्वं दृष्टम् । न हि काष्ठकुड्ये ऽन्योन्यार्थं कुर्वाते
taṃ gurur uvāca -- evaṃ tarhi svārthas tvaṃ citimattvān na pareṇa prayujyase / na hi citimān paratantraḥ pareṇa prayujyate, citimataś citimadarthatvānupapatteḥ, samatvāt, prakāśayor iva / nāpy acitimadarthatvaṃ citimato bhavati, acitimato 'citimattvād eva svārthasaṃbandhānupapatteḥ / nāpy acitimator anyonyārthatvaṃ dṛṣṭam / na hi kāṣṭhakuḍye 'nyonyārthaṃ kurvāte
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु चितिमत्त्वे समे ऽपि भृत्यस्वामिनोर् अन्योन्यार्थत्वं दृष्टम्
nanu citimattve same 'pi bhṛtyasvāminor anyonyārthatvaṃ dṛṣṭam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नैवम्, अग्नेर् उष्णप्रकाशवत् तव चितिमत्त्वस्य विवक्षितत्वात् । दर्शितश् च दृष्टान्तः प्रकाशयोर् इवेति । तत्रैवं सति स्वबुद्ध्यारूढम् एव सर्वम् उपलभसे ऽग्न्युष्णप्रकाशतुल्येन कूटस्थनित्यचैतन्यस्वरूपेण । यदि चैवम् आत्मनः सर्वदा निर्विशेषत्वम् अभ्युपगच्छसि । किम् इत्य् ऊचिवान्, सुषुप्ते विश्रम्य विश्रम्य जाग्रत्स्वप्नयोर् दुःखम् अनुभवामि । किम् अयम् एव मम स्वभावः, किं वा नैमित्तिक इति च । किम् असौ व्यामोहो ऽपगतः, किं वा न
naivam, agner uṣṇaprakāśavat tava citimattvasya vivakṣitatvāt / darśitaś ca dṛṣṭāntaḥ prakāśayor iveti / tatraivaṃ sati svabuddhyārūḍham eva sarvam upalabhase 'gnyuṣṇaprakāśatulyena kūṭasthanityacaitanyasvarūpeṇa / yadi caivam ātmanaḥ sarvadā nirviśeṣatvam abhyupagacchasi / kim ity ūcivān, suṣupte viśramya viśramya jāgratsvapnayor duḥkham anubhavāmi / kim ayam eva mama svabhāvaḥ, kiṃ vā naimittika iti ca / kim asau vyāmoho 'pagataḥ, kiṃ vā na
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्तः शिष्य उवाच -- भगवन्, अपगतस् त्वत्प्रसादाद् व्यामोहः, किं तु मम कूटस्थतायां संशयः । कथम् । शब्दादीनां स्वतःसिद्धिर् नास्ति, अचेतनत्वात् । शब्दाद्याकारप्रत्ययोत्पत्तेस् तु तेषाम् । प्रत्ययानाम् इतरेतरव्यावृत्तविशेषणानां नीलपीताद्याकारवतां स्वतःसिद्ध्यसंभवात् । तस्माद् बाह्याकारनिमित्तत्वं गम्यत इति बाह्याकारवच्छब्दाद्याकारत्वसिद्धिः । तथा प्रत्ययानाम् अप्य् अहंप्रत्ययालम्बनवस्तुभेदानां संहतत्वाद् अचैतन्योपपत्तेः स्वार्थत्वासंभवात् स्वरूपव्यतिरिक्तग्राहकग्राह्यत्वेन सिद्धिः शब्दादिवद् एव । असंहतत्वे सति चैतन्यात्मकत्वात् स्वार्थो ऽप्य् अहं प्रत्ययानां नीलपीताद्याकाराणाम् उपलब्धेति विक्रियावान् एव, कूटस्थ इति संशयः
ity uktaḥ śiṣya uvāca -- bhagavan, apagatas tvatprasādād vyāmohaḥ, kiṃ tu mama kūṭasthatāyāṃ saṃśayaḥ / katham / śabdādīnāṃ svataḥsiddhir nāsti, acetanatvāt / śabdādyākārapratyayotpattes tu teṣām / pratyayānām itaretaravyāvṛttaviśeṣaṇānāṃ nīlapītādyākāravatāṃ svataḥsiddhyasaṃbhavāt / tasmād bāhyākāranimittatvaṃ gamyata iti bāhyākāravacchabdādyākāratvasiddhiḥ / tathā pratyayānām apy ahaṃpratyayālambanavastubhedānāṃ saṃhatatvād acaitanyopapatteḥ svārthatvāsaṃbhavāt svarūpavyatiriktagrāhakagrāhyatvena siddhiḥ śabdādivad eva / asaṃhatatve sati caitanyātmakatvāt svārtho 'py ahaṃ pratyayānāṃ nīlapītādyākārāṇām upalabdheti vikriyāvān eva, kūṭastha iti saṃśayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं गुरुर् उवाच -- न युक्तस् तव संशयः । यतस् तेषां प्रत्ययानां नियमेनाशेषत उपलब्धेर् एवापरिणामित्वात् कूटस्थत्वसिद्धौ निश्चयहेतुम् एवाशेषचित्तप्रचारोपलब्धिं संशयहेतुम् आत्थ । यदि हि तव परिणामित्वं स्यात्, अशेषस्वविषयचित्तप्रचारोपलब्धिर् न स्यात्, चित्तस्येव स्वविषये यथा चेन्द्रियाणां स्वविषयेषु । न च तथात्मनस् तव स्वविषयैकदेशोपलब्धिः । अतः कूटस्थतैव तवेति
taṃ gurur uvāca -- na yuktas tava saṃśayaḥ / yatas teṣāṃ pratyayānāṃ niyamenāśeṣata upalabdher evāpariṇāmitvāt kūṭasthatvasiddhau niścayahetum evāśeṣacittapracāropalabdhiṃ saṃśayahetum āttha / yadi hi tava pariṇāmitvaṃ syāt, aśeṣasvaviṣayacittapracāropalabdhir na syāt, cittasyeva svaviṣaye yathā cendriyāṇāṃ svaviṣayeṣu / na ca tathātmanas tava svaviṣayaikadeśopalabdhiḥ / ataḥ kūṭasthataiva taveti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्राह -- उपलब्धिर् नाम धात्वर्थो विक्रियैव, उपलब्धुः कूटस्थ्[आत्म्]अता चेति विरुद्धम्
tatrāha -- upalabdhir nāma dhātvartho vikriyaiva, upalabdhuḥ kūṭasth[ātm]atā ceti viruddham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न । धात्वर्थविक्रियायाम् उपलब्ध्युपचारात् । यो हि बौद्धः प्रत्ययः स धात्वर्थो विक्रियात्मक आत्मन उपलब्ध्याभासफलावसान इत्य् उपलब्धिशब्देनोपचर्यते । यथा छिदिक्रिया द्वैधीभावफलावसानेति धात्वर्थत्वेनोपचर्यते, तद्वत्
na / dhātvarthavikriyāyām upalabdhyupacārāt / yo hi bauddhaḥ pratyayaḥ sa dhātvartho vikriyātmaka ātmana upalabdhyābhāsaphalāvasāna ity upalabdhiśabdenopacaryate / yathā chidikriyā dvaidhībhāvaphalāvasāneti dhātvarthatvenopacaryate, tadvat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इत्य् उक्तः शिष्य आह -- ननु भगवन्, मम कूटस्थत्वप्रतिपादनं प्रत्य् असमर्थो दृष्टान्तः । कथम् । छिदिश् छेद्यविक्रियावसानोपचर्यते यथा धात्वर्थत्वेन, तथोपलब्धिशब्दोपचरितो ऽपि धात्वर्थो बौद्धप्रत्यय आत्मन उपलब्धिविक्रियावसानश् चेन् नात्मनः कूटस्थतां प्रतिपादयितुं समर्थः
ity uktaḥ śiṣya āha -- nanu bhagavan, mama kūṭasthatvapratipādanaṃ praty asamartho dṛṣṭāntaḥ / katham / chidiś chedyavikriyāvasānopacaryate yathā dhātvarthatvena, tathopalabdhiśabdopacarito 'pi dhātvartho bauddhapratyaya ātmana upalabdhivikriyāvasānaś cen nātmanaḥ kūṭasthatāṃ pratipādayituṃ samarthaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुरुर् उवाच -- सत्यम् एवं स्यात्, यद्य् उपलब्ध्युपलब्ध्रोर् विशेषः । नित्योपलब्धिमात्र एव ह्य् उपलब्धा । न तु तार्किकसमय इवान्योपलब्धिर् अन्य च उपलब्धा च
gurur uvāca -- satyam evaṃ syāt, yady upalabdhyupalabdhror viśeṣaḥ / nityopalabdhimātra eva hy upalabdhā / na tu tārkikasamaya ivānyopalabdhir anya ca upalabdhā ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननूपलब्धिफलावसानो धात्वर्थः कथम् इति
nanūpalabdhiphalāvasāno dhātvarthaḥ katham iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उच्यते -- शृणु, उपलब्ध्याभासफलावसान इत्य् उक्तम्, किं न श्रुतं त्वया । न त्व् आत्मनो विक्रियोत्पादनावसान इति मयोक्तम्
ucyate -- śṛṇu, upalabdhyābhāsaphalāvasāna ity uktam, kiṃ na śrutaṃ tvayā / na tv ātmano vikriyotpādanāvasāna iti mayoktam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शिष्य आह -- कथं तर्हि कूटस्थे मय्य् अशेषस्वविषयचित्तप्रचारोपलब्धृत्वम् इत्य् आत्थ
śiṣya āha -- kathaṃ tarhi kūṭasthe mayy aśeṣasvaviṣayacittapracāropalabdhṛtvam ity āttha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं गुरुर् उवाच -- सत्यम् एवावोचम्, तेनैव कूटस्थताम् अब्रुवं तव
taṃ gurur uvāca -- satyam evāvocam, tenaiva kūṭasthatām abruvaṃ tava
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्य् एवं भगवन्, कूटस्थनित्योपलब्धिस्वरूपे मयि शब्दाद्याकारबौद्धप्रत्ययेषु मत्स्वरूपोपलब्ध्याभासफलावसानवत्सूत्पद्यामनेषु, कस् त्व् अपराधो मम
yady evaṃ bhagavan, kūṭasthanityopalabdhisvarūpe mayi śabdādyākārabauddhapratyayeṣu matsvarūpopalabdhyābhāsaphalāvasānavatsūtpadyāmaneṣu, kas tv aparādho mama
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यम्, नास्त्य् अपराधः, किं त्व् अविद्यामात्रस् तु अपराध इति प्राग् एवावोचम्
satyam, nāsty aparādhaḥ, kiṃ tv avidyāmātras tu aparādha iti prāg evāvocam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदि भगवन्, सुषुप्त इव मम विक्रिया नास्ति, कथं स्वप्नजागरिते
yadi bhagavan, suṣupta iva mama vikriyā nāsti, kathaṃ svapnajāgarite
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तं गुरुर् उवाच -- किं त्व् अनुभूयेते त्वया स[न्]ततम्
taṃ gurur uvāca -- kiṃ tv anubhūyete tvayā sa[n]tatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाढम् अनुभवामि, किं तु विच्छिद्य विच्छिद्य न तु सन्ततम्
bāḍham anubhavāmi, kiṃ tu vicchidya vicchidya na tu santatam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
[तं] गुरुर् उवाच -- आगन्तुके त्व् एते न तवात्मभूते । यदि तवात्मभूते चैतन्यस्वरूपवत् स्वतःसिद्धे सन्तते एव स्याताम् । किं च स्वप्नजागरिते न तवात्मभूते, व्यभिचारित्वात्, वस्त्रादिवत् । न हि यस्य यत् स्वरूपं तत् तद्व्यभिचारि दृष्टम् । स्वप्नजागरिते तु चैतन्यमात्रत्वाद् व्यभिचरतः । सुषुप्ते चेत् स्वरूपं व्यभिचरेत्, तन् नष्टं नास्तीति वा बाध्यम् एव स्यात्, आगन्तुकानाम् अतद्धर्माणाम् उभयात्मकत्वदर्शनात्, यथा धनवस्त्रादीनां नाशो दृष्टः, स्वप्नभ्रान्तिलब्धानां त्व् अभावो दृष्टः
[taṃ] gurur uvāca -- āgantuke tv ete na tavātmabhūte / yadi tavātmabhūte caitanyasvarūpavat svataḥsiddhe santate eva syātām / kiṃ ca svapnajāgarite na tavātmabhūte, vyabhicāritvāt, vastrādivat / na hi yasya yat svarūpaṃ tat tadvyabhicāri dṛṣṭam / svapnajāgarite tu caitanyamātratvād vyabhicarataḥ / suṣupte cet svarūpaṃ vyabhicaret, tan naṣṭaṃ nāstīti vā bādhyam eva syāt, āgantukānām ataddharmāṇām ubhayātmakatvadarśanāt, yathā dhanavastrādīnāṃ nāśo dṛṣṭaḥ, svapnabhrāntilabdhānāṃ tv abhāvo dṛṣṭaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नन्व् एवं भगवन्, चैतन्यस्वरूपम् अप्य् आगन्तुकं प्राप्तम्, स्वप्नजागरितयोर् इव सुषुप्ते ऽनुपलब्धेः । अचैतन्यस्वरूपो वा स्याम् अहम्
nanv evaṃ bhagavan, caitanyasvarūpam apy āgantukaṃ prāptam, svapnajāgaritayor iva suṣupte 'nupalabdheḥ / acaitanyasvarūpo vā syām aham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न, पश्य, तदनुपपत्तेः । चैतन्यस्वरूपं चेद् आगन्तुकं पश्यसि, पश्य । नैतद् वर्शशतेनाप्य् उपपत्त्या कल्पयितुं शक्नुमो वयम्, अन्यो वाचैतन्यो ऽपि । [तस्य] संहतत्वात् पारार्थ्यम् अनेकत्वं नाशित्वं च न केनचिद् उपपत्त्या वारयितुं शक्यम् । अस्वार्थस्य स्वतःसिद्ध्यभावाद् इत्य् अवोचाम । चैतन्यस्वरूपस्य त्व् आत्मनः स्वतःसिद्धेर् अन्यानपेक्षत्वं न केनचिद् वारयितुं शक्यम्, अव्यभिचारात्
na, paśya, tadanupapatteḥ / caitanyasvarūpaṃ ced āgantukaṃ paśyasi, paśya / naitad varśaśatenāpy upapattyā kalpayituṃ śaknumo vayam, anyo vācaitanyo 'pi / [tasya] saṃhatatvāt pārārthyam anekatvaṃ nāśitvaṃ ca na kenacid upapattyā vārayituṃ śakyam / asvārthasya svataḥsiddhyabhāvād ity avocāma / caitanyasvarūpasya tv ātmanaḥ svataḥsiddher anyānapekṣatvaṃ na kenacid vārayituṃ śakyam, avyabhicārāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु व्यभिचारो दर्शितो मया सुषुप्ते न पश्यामीति
nanu vyabhicāro darśito mayā suṣupte na paśyāmīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न । व्याहतत्वात् । कथं व्याघातः । पश्यतस् तव न पश्यामीति व्याहतं वचनम् । न हि कदाचिद् भगवन्, सुषुप्ते मया चैतन्यम् अन्यद् वा किंचिद् दृष्टम् । पश्यंस् तर्हि सुषुप्ते त्वम् । यस्माद् दृष्टम् एव प्रतिषेधसि, न दृष्टिम् । या तव दृष्टिस् तच् चैतन्यम् इति मयोक्तम् । यया त्वं विद्यमानया न किंचिद् दृष्टम् इति प्रतिषेधसि, सा दृष्टिस् तच् चैतन्यम् । तर्हि सर्वत्राव्यभिचारात् कूटस्थनित्यत्वं सिद्धं स्वत एव, न प्रमाणापेक्षम् । स्वतःसिद्धस्य हि प्रमातुर् अन्यस्य प्रमेयस्य परिच्छित्तिं प्रति प्रमाणापेक्षा । या त्व् अन्या नित्या परिच्छित्तिर् अपेक्ष्यते ऽन्यस्यापरिच्छित्तिरूपस्य परिच्छेदाय, सा हि नित्यैव कूटस्था स्वयंज्योतिःस्वभावा । आत्मनि प्रमाणत्वे प्रमातृत्वे वा न तां प्रति प्रमाणापेक्षा, तत्स्वभावत्वात् । यथा प्रकाशनम् उष्णत्वं वा लोहोदकादिषु परतो ऽपेक्ष्यते ऽग्न्यादित्यादिभ्यः, अतत्स्वभावत्वात्, नाग्न्यादित्यादीनां तदपेक्षा, सर्वदा तत्स्वभावत्वात्
na / vyāhatatvāt / kathaṃ vyāghātaḥ / paśyatas tava na paśyāmīti vyāhataṃ vacanam / na hi kadācid bhagavan, suṣupte mayā caitanyam anyad vā kiṃcid dṛṣṭam / paśyaṃs tarhi suṣupte tvam / yasmād dṛṣṭam eva pratiṣedhasi, na dṛṣṭim / yā tava dṛṣṭis tac caitanyam iti mayoktam / yayā tvaṃ vidyamānayā na kiṃcid dṛṣṭam iti pratiṣedhasi, sā dṛṣṭis tac caitanyam / tarhi sarvatrāvyabhicārāt kūṭasthanityatvaṃ siddhaṃ svata eva, na pramāṇāpekṣam / svataḥsiddhasya hi pramātur anyasya prameyasya paricchittiṃ prati pramāṇāpekṣā / yā tv anyā nityā paricchittir apekṣyate 'nyasyāparicchittirūpasya paricchedāya, sā hi nityaiva kūṭasthā svayaṃjyotiḥsvabhāvā / ātmani pramāṇatve pramātṛtve vā na tāṃ prati pramāṇāpekṣā, tatsvabhāvatvāt / yathā prakāśanam uṣṇatvaṃ vā lohodakādiṣu parato 'pekṣyate 'gnyādityādibhyaḥ, atatsvabhāvatvāt, nāgnyādityādīnāṃ tadapekṣā, sarvadā tatsvabhāvatvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनित्यत्व एव प्रमा स्यान् न नित्यत्व इति चेत्
anityatva eva pramā syān na nityatva iti cet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न । अवगतेर् नित्यत्वानित्यत्वयोर् विशेषानुपपत्तेः । न ह्य् अवगतेः प्रमात्वे ऽनित्यावगतिः प्रमा न नित्येति विशेषो ऽवगम्यते
na / avagater nityatvānityatvayor viśeṣānupapatteḥ / na hy avagateḥ pramātve 'nityāvagatiḥ pramā na nityeti viśeṣo 'vagamyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नित्यायां प्रमातुर् अपेक्षाभावः । अनित्यायां तु यत्नान्तरितत्वाद् अवगतिर् अपेक्ष्यत इति विशेषं स्याद् इति चेत्
nityāyāṃ pramātur apekṣābhāvaḥ / anityāyāṃ tu yatnāntaritatvād avagatir apekṣyata iti viśeṣaṃ syād iti cet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सिद्धा तर्ह्य् आत्मनः प्रमातुः स्वतःसिद्धिः, प्रनाणनिरपेक्षतयैवेति
siddhā tarhy ātmanaḥ pramātuḥ svataḥsiddhiḥ, pranāṇanirapekṣatayaiveti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अभावे ऽप्य् अपेक्षाभावः, नित्यत्वाद् इति चेत् । न । अवगतेर् एवात्मनि सद्भावाद् इति परिहृतम् एतत्
abhāve 'py apekṣābhāvaḥ, nityatvād iti cet / na / avagater evātmani sadbhāvād iti parihṛtam etat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रमातुश् चेत् प्रमाणापेक्षासिद्धिः, कस्य प्रमित्सा स्यात् । यस्य प्रमित्सा स एव प्रमाताभ्युपगम्यते । तदीया च प्रमित्सा प्रमेयविषयैव, न प्रमातृविषया । प्रमातृविषयत्वे ऽनवस्थाप्रसङ्गात् प्रमातुस् तदिच्छायाश् च, तस्याप्य् अन्यः प्रमाता, तस्याप्य् अन्य इति । एवम् एवेच्छायाः प्रमातृविषयत्वे । प्रमातुर् आत्मनो ऽव्यवहितत्वाच् च प्रमेयत्वनुपपत्तिः । लोके हि प्रमेयं नाम प्रमातुर् इच्छास्मृतिप्रयत्नप्रमाणजन्मव्यवहितं सिद्ध्यति, नान्यथावगतिः प्रमेयविषया दृष्टा । न च प्रमातुः प्रमाता स्वस्य स्वयम् एव केनचिद् व्यवहितः कल्पयितुं शक्य इच्छादीनाम् अन्यतमेनापि । स्मृतिश् च स्मर्तव्यविषया, न स्मर्तृविषया । तथेच्छाया इष्टविषयत्वम् एव, नेच्छावद्विषयत्वम् । स्मर्त्रिच्छावद्विषयत्वे ऽपि ह्य् उभयोर् अनवस्था पूर्ववद् अपरिहार्या स्यात्
pramātuś cet pramāṇāpekṣāsiddhiḥ, kasya pramitsā syāt / yasya pramitsā sa eva pramātābhyupagamyate / tadīyā ca pramitsā prameyaviṣayaiva, na pramātṛviṣayā / pramātṛviṣayatve 'navasthāprasaṅgāt pramātus tadicchāyāś ca, tasyāpy anyaḥ pramātā, tasyāpy anya iti / evam evecchāyāḥ pramātṛviṣayatve / pramātur ātmano 'vyavahitatvāc ca prameyatvanupapattiḥ / loke hi prameyaṃ nāma pramātur icchāsmṛtiprayatnapramāṇajanmavyavahitaṃ siddhyati, nānyathāvagatiḥ prameyaviṣayā dṛṣṭā / na ca pramātuḥ pramātā svasya svayam eva kenacid vyavahitaḥ kalpayituṃ śakya icchādīnām anyatamenāpi / smṛtiś ca smartavyaviṣayā, na smartṛviṣayā / tathecchāyā iṣṭaviṣayatvam eva, necchāvadviṣayatvam / smartricchāvadviṣayatve 'pi hy ubhayor anavasthā pūrvavad aparihāryā syāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु प्रमातृविषयावगत्यनुत्पत्ताव् अनवगत एव प्रमाता स्याद् इति चेत्
nanu pramātṛviṣayāvagatyanutpattāv anavagata eva pramātā syād iti cet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
न, अवगन्तुर् अवगतेर् अवगन्तव्यविषयत्वात् । अवगन्तृविषयत्वे चानवस्था पूर्ववत् स्यात् । अवगतिश् चात्मनि कूटस्थनित्यात्मज्योतिर् अन्यतो ऽनपेक्षैव सिद्धा, अग्न्यादित्याद्युष्णप्रकाशवद् इति पूर्वम् एव प्रसाधितम् । अवगतेश् चैतन्यात्मज्योतिषः स्वात्मन्य् अनित्यत्व आत्मनः स्वार्थतानुपपत्तिः, कार्यकरण[संघात]वत् संहतत्वात् पारार्थ्यं दोषवत्त्वं चावोचाम । कथम् । चैतन्यात्मज्योतिषः स्वात्मन्य् अनित्यत्वे स्मृत्यादिव्यवधानात् संहतत्वम् । ततश् च तस्य चैतन्यज्योतिषः प्राग् उत्पत्तेः प्रध्वंसाच् चोर्ध्वम् आत्मन्य् एवाभावात्, चक्षुरादीनाम् इव संहतत्वात्, पारार्थ्यं स्यात् । यदा च तद् उत्पन्नम् आत्मनि विद्यते, न तदात्मनः स्वार्थत्वम् । तद्भावाभावापेक्षा ह्य् आत्मानात्मनोः स्वार्थत्वपरार्थत्वसिद्धिः । तस्माद् आत्मनो ऽन्यनिरपेक्षम् एव नित्यचैतन्यज्योतिष्ट्वं सिद्धम्
na, avagantur avagater avagantavyaviṣayatvāt / avagantṛviṣayatve cānavasthā pūrvavat syāt / avagatiś cātmani kūṭasthanityātmajyotir anyato 'napekṣaiva siddhā, agnyādityādyuṣṇaprakāśavad iti pūrvam eva prasādhitam / avagateś caitanyātmajyotiṣaḥ svātmany anityatva ātmanaḥ svārthatānupapattiḥ, kāryakaraṇa[saṃghāta]vat saṃhatatvāt pārārthyaṃ doṣavattvaṃ cāvocāma / katham / caitanyātmajyotiṣaḥ svātmany anityatve smṛtyādivyavadhānāt saṃhatatvam / tataś ca tasya caitanyajyotiṣaḥ prāg utpatteḥ pradhvaṃsāc cordhvam ātmany evābhāvāt, cakṣurādīnām iva saṃhatatvāt, pārārthyaṃ syāt / yadā ca tad utpannam ātmani vidyate, na tadātmanaḥ svārthatvam / tadbhāvābhāvāpekṣā hy ātmānātmanoḥ svārthatvaparārthatvasiddhiḥ / tasmād ātmano 'nyanirapekṣam eva nityacaitanyajyotiṣṭvaṃ siddham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नन्व् एवं सति, असति प्रमातृत्वे कथं प्रमातुः प्रमातृत्वम्
nanv evaṃ sati, asati pramātṛtve kathaṃ pramātuḥ pramātṛtvam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उच्यते -- प्रमाया नित्यत्वे ऽनित्यत्वे च रूपविशेषाभावात् । अवगतिर् हि प्रमा । तस्याः स्मृतीच्छादिपूर्विकाया अनित्यायः कूटस्थनित्याया वा, न [स्व]रूपविशेषो विद्यते । यथा धात्वर्थस्य तिष्ठत्यादेः फलस्य गत्यादिपूर्वकस्यानित्यस्यापूर्वस्य नित्यस्य वा, रूपविशेषो नास्तीति तुल्यो व्यपदेशो दृष्टः -- तिष्ठन्ति मनुष्याः, तिष्ठन्ति पर्वता इत्यादि । तथा नित्यावगतिस्वरूपे ऽपि प्रमातरि प्रमातृत्वव्यपदेशो न विरुध्यते, फलसामान्याद् इति
ucyate -- pramāyā nityatve 'nityatve ca rūpaviśeṣābhāvāt / avagatir hi pramā / tasyāḥ smṛtīcchādipūrvikāyā anityāyaḥ kūṭasthanityāyā vā, na [sva]rūpaviśeṣo vidyate / yathā dhātvarthasya tiṣṭhatyādeḥ phalasya gatyādipūrvakasyānityasyāpūrvasya nityasya vā, rūpaviśeṣo nāstīti tulyo vyapadeśo dṛṣṭaḥ -- tiṣṭhanti manuṣyāḥ, tiṣṭhanti parvatā ityādi / tathā nityāvagatisvarūpe 'pi pramātari pramātṛtvavyapadeśo na virudhyate, phalasāmānyād iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्राह शिष्यः -- नित्यावगतिस्वरूपस्यात्मनो ऽविक्रियत्वात् कार्यकरणैर् असंहत्य, तक्षादीनाम् इव वास्यादिभिः, कर्तृत्वं नोपपद्यते, असंहतस्वभावस्य च कार्यकरणोपादाने ऽनवस्था प्रसज्येत । तक्षादीनां तु कार्यकरणैर् नित्यम् एव संहतत्वम् इति वास्याद्युपादाने नानवस्था स्याद् इति
atrāha śiṣyaḥ -- nityāvagatisvarūpasyātmano 'vikriyatvāt kāryakaraṇair asaṃhatya, takṣādīnām iva vāsyādibhiḥ, kartṛtvaṃ nopapadyate, asaṃhatasvabhāvasya ca kāryakaraṇopādāne 'navasthā prasajyeta / takṣādīnāṃ tu kāryakaraṇair nityam eva saṃhatatvam iti vāsyādyupādāne nānavasthā syād iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इह त्व् असंहतस्वभावस्य करणानुपादाने कर्तृत्वं नोपपद्यत इति करणम् उपादेयम्, तदुपादानम् अपि विक्रियैवेति तत्कर्तृत्वे करणान्तरम् उपादेयम्, तदुपादाने ऽप्य् अन्यद् इति प्रमातुः स्वातन्त्र्ये ऽनवस्थापरिहार्या स्यात् । न च क्रियैवात्मानं कारयति, अनिर्वर्तितायाः स्वरूपाभावात् । अथान्यद् आत्मानम् उपेत्य क्रियां कारयतीति चेत् । न । अन्यस्य स्वतःसिद्धत्वाविषयत्वाद्यनुपपत्तेः । न ह्य् आत्मनो ऽन्यद् अचेतनं वस्तु स्वप्रमाणकं दृष्टम् । शब्दादिसर्वम् एवावगतिफलावसानप्रत्ययप्रमितं सिद्धं स्यात् । अवगतिश् चेद् आत्मनो ऽन्यस्य स्यात्, सो ऽप्य् आत्मैवासंहतः स्वार्थः स्यान् न परार्थः । न च देहेन्द्रियविषयाणां स्वार्थताम् अवगन्तुं शक्नुमो ऽवगत्यवसानप्रत्ययापेक्षसिद्धिदर्शनात्
iha tv asaṃhatasvabhāvasya karaṇānupādāne kartṛtvaṃ nopapadyata iti karaṇam upādeyam, tadupādānam api vikriyaiveti tatkartṛtve karaṇāntaram upādeyam, tadupādāne 'py anyad iti pramātuḥ svātantrye 'navasthāparihāryā syāt / na ca kriyaivātmānaṃ kārayati, anirvartitāyāḥ svarūpābhāvāt / athānyad ātmānam upetya kriyāṃ kārayatīti cet / na / anyasya svataḥsiddhatvāviṣayatvādyanupapatteḥ / na hy ātmano 'nyad acetanaṃ vastu svapramāṇakaṃ dṛṣṭam / śabdādisarvam evāvagatiphalāvasānapratyayapramitaṃ siddhaṃ syāt / avagatiś ced ātmano 'nyasya syāt, so 'py ātmaivāsaṃhataḥ svārthaḥ syān na parārthaḥ / na ca dehendriyaviṣayāṇāṃ svārthatām avagantuṃ śaknumo 'vagatyavasānapratyayāpekṣasiddhidarśanāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ननु देहस्यावगतौ न कश्चित् प्रत्यक्षादिप्रत्ययान्तरम् अपेक्षते
nanu dehasyāvagatau na kaścit pratyakṣādipratyayāntaram apekṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
बाढम्, जाग्रत्य् एवं स्यात् । मृतिसुषुप्त्योस् तु देहस्यापि प्रत्यक्षादिप्रमाणापेक्षयैव सिद्धिः । तथैवेन्द्रियाणाम् । बाह्या एव हि शब्दादयो देहेन्द्रियाकारपरिणता इति प्रत्यक्षादिप्रमाणापेक्षयैव [हि] सिद्धिः । सिद्धिर् इति च प्रमाणफलम् अवगतिम् अवोचाम, सा चावगतिः कूटस्था स्वयंसिद्धात्मज्योतिःस्वरूपेति च
bāḍham, jāgraty evaṃ syāt / mṛtisuṣuptyos tu dehasyāpi pratyakṣādipramāṇāpekṣayaiva siddhiḥ / tathaivendriyāṇām / bāhyā eva hi śabdādayo dehendriyākārapariṇatā iti pratyakṣādipramāṇāpekṣayaiva [hi] siddhiḥ / siddhir iti ca pramāṇaphalam avagatim avocāma, sā cāvagatiḥ kūṭasthā svayaṃsiddhātmajyotiḥsvarūpeti ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्राह चोदकः -- अवगतिः प्रमाणानां फलं कूटस्थनित्यात्मज्योतिःस्वरूपेति च विप्रतिषिद्धम् । इत्य् उक्तवन्तम् आह -- न विप्रतिषिद्धम् । कथं तर्हि । कूटस्थनित्यापि सती प्रत्यक्षादिप्रत्ययान्ते लक्ष्यते, तादर्थ्यात् । प्रत्यक्षादिप्रत्ययस्यानित्यत्वे ऽनित्येव भवति । तेन प्रमाणानां फलम् इत्य् उपचर्यते
atrāha codakaḥ -- avagatiḥ pramāṇānāṃ phalaṃ kūṭasthanityātmajyotiḥsvarūpeti ca vipratiṣiddham / ity uktavantam āha -- na vipratiṣiddham / kathaṃ tarhi / kūṭasthanityāpi satī pratyakṣādipratyayānte lakṣyate, tādarthyāt / pratyakṣādipratyayasyānityatve 'nityeva bhavati / tena pramāṇānāṃ phalam ity upacaryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्य् एवं भगवन्, कूटस्थनित्यावगतिर् आत्मज्यतिःस्वरूपैव स्वयंसिद्धा, आत्मनि प्रमाणनिरपेक्षत्वात्, ततो ऽन्यद् अचेतनं संहत्यकारित्वात् परार्थम् । येन च सुखदुःखमोहप्रत्ययावगतिरूपेण पारार्थ्यं तेनैव स्वरूपेणानात्मनो ऽस्तित्वं नान्येन रूपान्तरेण, अतो नास्तित्वम् एव परमार्थतः । यथा हि लोके रज्जुसर्पमरीच्युदकादीनां तदवगतिव्यतिरेकेणाभावो दृष्टः, एवं जाग्रत्स्वप्नद्वैतभावस्यापि तदवगतिव्यतिरेकेणाभावो युक्तः । एवम् एव, भगवन्, अवगतेर् आत्मज्योतिषो नैरन्तर्यभावात् कूटस्थनित्यता, अद्वैतभावश् च सर्वप्रत्ययभेदेष्व् अव्यभिचारात् । प्रत्यभेदास् त्व् अवगतिं व्यभिचरन्ति । यथा स्वप्ने नीलपीताद्याकारभेदरूपाः प्रत्ययास् तदवगतिं व्यभिचरन्तः परमार्थतो न सन्तीत्य् उच्यन्ते, एवं जाग्रत्य् अपि नीलपीतादिप्रत्ययभेदास् ताम् एवावगतिं व्यभिचरन्तो ऽसत्यरूपा भवितुम् अर्हन्ति । तस्याश् चावगतेर् अन्यो ऽवगन्ता नास्तीति न स्वेन स्वरूपेण स्वयम् उपादातुं हातुं वा शक्यते, अन्यस्य चाभावात्
yady evaṃ bhagavan, kūṭasthanityāvagatir ātmajyatiḥsvarūpaiva svayaṃsiddhā, ātmani pramāṇanirapekṣatvāt, tato 'nyad acetanaṃ saṃhatyakāritvāt parārtham / yena ca sukhaduḥkhamohapratyayāvagatirūpeṇa pārārthyaṃ tenaiva svarūpeṇānātmano 'stitvaṃ nānyena rūpāntareṇa, ato nāstitvam eva paramārthataḥ / yathā hi loke rajjusarpamarīcyudakādīnāṃ tadavagativyatirekeṇābhāvo dṛṣṭaḥ, evaṃ jāgratsvapnadvaitabhāvasyāpi tadavagativyatirekeṇābhāvo yuktaḥ / evam eva, bhagavan, avagater ātmajyotiṣo nairantaryabhāvāt kūṭasthanityatā, advaitabhāvaś ca sarvapratyayabhedeṣv avyabhicārāt / pratyabhedās tv avagatiṃ vyabhicaranti / yathā svapne nīlapītādyākārabhedarūpāḥ pratyayās tadavagatiṃ vyabhicarantaḥ paramārthato na santīty ucyante, evaṃ jāgraty api nīlapītādipratyayabhedās tām evāvagatiṃ vyabhicaranto 'satyarūpā bhavitum arhanti / tasyāś cāvagater anyo 'vagantā nāstīti na svena svarūpeṇa svayam upādātuṃ hātuṃ vā śakyate, anyasya cābhāvāt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तथैवेति । एषाविद्या, यन्निमित्तः संसारो जाग्रत्स्वप्नलक्षणः । तस्या अविद्याया विद्या निवर्तिका । इत्येवं त्वम् अभयं प्राप्तो ऽसि । नातःपरं जाग्रत्स्वप्नदुःखम् अनुभविष्यसि, संसारदुःखान् मुक्तो ऽसीति
tathaiveti / eṣāvidyā, yannimittaḥ saṃsāro jāgratsvapnalakṣaṇaḥ / tasyā avidyāyā vidyā nivartikā / ityevaṃ tvam abhayaṃ prāpto 'si / nātaḥparaṃ jāgratsvapnaduḥkham anubhaviṣyasi, saṃsāraduḥkhān mukto 'sīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ओम् इति
om iti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुमुक्षूणाम् उपात्तपुण्यापुण्यक्षपणपराणाम् अपूर्वानुपचयार्थिनां परिसंख्यानम् इदम् उच्यते । अविद्याहेतवो दोषा वाङ्मनण्कायप्रवृत्तिहेतवः, प्रवृत्तेश् चेष्टानिष्टमिश्रफलानि कर्माण्य् उपचीयन्त इति तन्मोक्षार्थम्
mumukṣūṇām upāttapuṇyāpuṇyakṣapaṇaparāṇām apūrvānupacayārthināṃ parisaṃkhyānam idam ucyate / avidyāhetavo doṣā vāṅmanaṇkāyapravṛttihetavaḥ, pravṛtteś ceṣṭāniṣṭamiśraphalāni karmāṇy upacīyanta iti tanmokṣārtham
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र शब्दस्पर्शरूपरसगन्धानां विषयाणां श्रोत्रादिग्राह्यत्वात् स्वात्मनि परेषु वा विज्ञानाभावः, तेषाम् एव परिणतानां यथा लोष्टादीनाम् । श्रोत्रादिद्वारैश् च ज्ञायन्ते । येन च ज्ञायन्ते स ज्ञातृत्वाद् अतज्जातीयः । ते हि शब्दादयो ऽन्योन्यसंसर्गित्वाज् जन्मवृद्धि[वि]परिणामापक्षयनाशसंयोगवियोगाविर्भावतिरोभावविकारविकारिक्षेत्रबीजाद्यनेकधर्माणः, सामान्येन च सुखदुःखाद्यनेकधर्माणः । तद्विज्ञातृत्वाद् एव तद्विज्ञाता सर्वशब्दादिधर्मविलक्षणः
tatra śabdasparśarūparasagandhānāṃ viṣayāṇāṃ śrotrādigrāhyatvāt svātmani pareṣu vā vijñānābhāvaḥ, teṣām eva pariṇatānāṃ yathā loṣṭādīnām / śrotrādidvāraiś ca jñāyante / yena ca jñāyante sa jñātṛtvād atajjātīyaḥ / te hi śabdādayo 'nyonyasaṃsargitvāj janmavṛddhi[vi]pariṇāmāpakṣayanāśasaṃyogaviyogāvirbhāvatirobhāvavikāravikārikṣetrabījādyanekadharmāṇaḥ, sāmānyena ca sukhaduḥkhādyanekadharmāṇaḥ / tadvijñātṛtvād eva tadvijñātā sarvaśabdādidharmavilakṣaṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तत्र शब्दादिभिर् उपलभ्यमानैः पीड्यमानो विद्वान् एवं परिसंचक्षीत
tatra śabdādibhir upalabhyamānaiḥ pīḍyamāno vidvān evaṃ parisaṃcakṣīta
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शब्दस् तु ध्वनिसामान्यमात्रेण विशेषधर्मैर् वा षड्जादिभिः प्रियैः, स्तुत्यादिभिर् इष्टैः, अनिष्टैश् चासत्यबीभत्सपरिभवाक्रोशादिभिर् वचनैः, मां दृक्स्वभावम् असंसर्गिणम् अविक्रियम् अचलम् अनिधनम् अभयम् अत्यन्तसूक्ष्मम् अविषयं गोचरीकृत्य स्प्रष्टुं नैवार्हत्य् असंसर्गित्वाद् एव मम । अत एव न शब्दनिमित्ता हानिर् वृद्धिर् वा । अतो मां किं करिष्यति स्तुतिनिन्दादिप्रियाप्रियत्वादिलक्षणः शब्दः । अविवेकिनं हि शब्दम् आत्मत्वेन गतं प्रियः शब्दो वर्धयेद् अप्रियश् च क्षपयेत्, अविवेकित्वान् न तु मम विवेकिनो वालाग्रमात्रम् अपि कर्तुम् उत्सहत इति । एवम् एव स्पर्शसामान्येन तद्विशेषैश् च शीतोष्णमृदुकर्कशादिज्वरोदरशूलादिलक्षणैश् चाप्रियैः, प्रियैश् च कैश्चिच् छरीरसमवायिभिर् बाह्यागन्तुकनिमित्तैश् च, न मम काचिद् विक्रिया वृद्धिहानिलक्षणा अस्पर्शत्वात् क्रियते, व्योम्न इव मुष्टिघाटादिभिः । तथा रूपसामान्येन तद्विशेषैश् च प्रियाप्रियैः स्त्रीव्यञ्जनादिलक्षणैः, अरूपत्वान् न मम काचिद् धानिर् वृद्धिर् वा क्रियते । तथा रससामान्येन तद्विशेषैश् च [प्रियाप्रियैः] मधुराम्ललवणकटुतिक्तकषायैर् मूढबुद्धिभिः परिगृहीतैः, अरसात्मकस्य न मम काचिद् धानिर् वृद्धिर् वा क्रियते । तथा गन्धसामान्येन तद्विशेषैः प्रियाप्रियैः पुष्पाद्यनुलेपनादिलक्षणैः, अगन्धात्मकस्य न मम काचिद् धानिर् वृद्धिर् वा क्रियते । "अशब्दम् अस्पर्शम् अरूपम् अव्ययं तथारसं नित्यम् अगन्धवच् च यत्" इति श्रुतेः
śabdas tu dhvanisāmānyamātreṇa viśeṣadharmair vā ṣaḍjādibhiḥ priyaiḥ, stutyādibhir iṣṭaiḥ, aniṣṭaiś cāsatyabībhatsaparibhavākrośādibhir vacanaiḥ, māṃ dṛksvabhāvam asaṃsargiṇam avikriyam acalam anidhanam abhayam atyantasūkṣmam aviṣayaṃ gocarīkṛtya spraṣṭuṃ naivārhaty asaṃsargitvād eva mama / ata eva na śabdanimittā hānir vṛddhir vā / ato māṃ kiṃ kariṣyati stutinindādipriyāpriyatvādilakṣaṇaḥ śabdaḥ / avivekinaṃ hi śabdam ātmatvena gataṃ priyaḥ śabdo vardhayed apriyaś ca kṣapayet, avivekitvān na tu mama vivekino vālāgramātram api kartum utsahata iti / evam eva sparśasāmānyena tadviśeṣaiś ca śītoṣṇamṛdukarkaśādijvarodaraśūlādilakṣaṇaiś cāpriyaiḥ, priyaiś ca kaiścic charīrasamavāyibhir bāhyāgantukanimittaiś ca, na mama kācid vikriyā vṛddhihānilakṣaṇā asparśatvāt kriyate, vyomna iva muṣṭighāṭādibhiḥ / tathā rūpasāmānyena tadviśeṣaiś ca priyāpriyaiḥ strīvyañjanādilakṣaṇaiḥ, arūpatvān na mama kācid dhānir vṛddhir vā kriyate / tathā rasasāmānyena tadviśeṣaiś ca [priyāpriyaiḥ] madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyair mūḍhabuddhibhiḥ parigṛhītaiḥ, arasātmakasya na mama kācid dhānir vṛddhir vā kriyate / tathā gandhasāmānyena tadviśeṣaiḥ priyāpriyaiḥ puṣpādyanulepanādilakṣaṇaiḥ, agandhātmakasya na mama kācid dhānir vṛddhir vā kriyate / "aśabdam asparśam arūpam avyayaṃ tathārasaṃ nityam agandhavac ca yat" iti śruteḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं च य एव बाह्यः शब्दादयस् ते शरीराकारेण संस्थिताः, तद्ग्राहकैश् च श्रोत्राद्याकारैर् अन्तःकरणद्वयतद्विषयाकारेण च, अन्योन्यसंसर्गित्वात् संहतत्वाच् च सर्वक्रियासु । तत्रैवं सति विदुषो मम न कश्चिच् छत्रुर् मित्रम् उदासीनो वास्ति । तत्र यदि [कश्चिन्]मिथ्याज्ञानाभिमानेन प्रियम् अप्रियं वा प्रयुयुङ्क्षेत क्रियाफललक्षणम्, तन् मृषैव प्रयुयुङ्क्षति सः । तस्याविषयत्वान् मम -- "अव्यक्तो ऽयम् अचिन्त्यो ऽयम्" इति स्मृतेः । तथा [सर्वेषां] पञ्चानाम् अपि भूतानाम् अविकार्यः, अविषयत्वात् । "अच्छेद्यो ऽयम् अदाह्यो ऽयम्" इति स्मृतेः । यापि शरीरेन्द्रियसंस्थानमात्रम् उपलक्ष्य मद्भक्तानां विपरीतानां च प्रियाप्रियादिप्रयुयुङ्क्षा, तज्जा च धर्माधर्मादिप्राप्तिः, सा तेषाम् एव, न तु मय्य् अजरे ऽमृते ऽभये, "नैनं कृताकृते तपतः", "न कर्मणा वर्धते नो कनीयान्", "सबाह्याभ्यन्तरो ह्य् अजः", "न लिप्यते लोकदुःखेन बाह्यह्" इत्यादिश्रुतिस्मृतिभ्यः । अनात्मवस्तुनश् चासत्त्वाद् इति परमो हेतुः । आत्मनश् चाद्वयत्वविषयाणि, द्वयस्यासत्त्वात्, यानि सर्वाण्य् उपनिषद्वाक्यानि, विस्तरशः समीक्षितव्यानि समीक्षितव्यानीति
kiṃ ca ya eva bāhyaḥ śabdādayas te śarīrākāreṇa saṃsthitāḥ, tadgrāhakaiś ca śrotrādyākārair antaḥkaraṇadvayatadviṣayākāreṇa ca, anyonyasaṃsargitvāt saṃhatatvāc ca sarvakriyāsu / tatraivaṃ sati viduṣo mama na kaścic chatrur mitram udāsīno vāsti / tatra yadi [kaścin]mithyājñānābhimānena priyam apriyaṃ vā prayuyuṅkṣeta kriyāphalalakṣaṇam, tan mṛṣaiva prayuyuṅkṣati saḥ / tasyāviṣayatvān mama -- "avyakto 'yam acintyo 'yam" iti smṛteḥ / tathā [sarveṣāṃ] pañcānām api bhūtānām avikāryaḥ, aviṣayatvāt / "acchedyo 'yam adāhyo 'yam" iti smṛteḥ / yāpi śarīrendriyasaṃsthānamātram upalakṣya madbhaktānāṃ viparītānāṃ ca priyāpriyādiprayuyuṅkṣā, tajjā ca dharmādharmādiprāptiḥ, sā teṣām eva, na tu mayy ajare 'mṛte 'bhaye, "nainaṃ kṛtākṛte tapataḥ", "na karmaṇā vardhate no kanīyān", "sabāhyābhyantaro hy ajaḥ", "na lipyate lokaduḥkhena bāhyah" ityādiśrutismṛtibhyaḥ / anātmavastunaś cāsattvād iti paramo hetuḥ / ātmanaś cādvayatvaviṣayāṇi, dvayasyāsattvāt, yāni sarvāṇy upaniṣadvākyāni, vistaraśaḥ samīkṣitavyāni samīkṣitavyānīti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.