इति श्रीकाव्यालङ्कारसूत्रवृत्तावालङ्कारिके चतुर्थेऽधिकरणे द्वितीयोऽध्यायः ॥ उपमाविचारः ॥ ---------------------------------------------------------------------------------------------- अथ चतुर्थाधिकरणे तृतीयोऽध्यायः सम्प्रत्युपमाप्रपञ्चो विचार्यते । कः पुनरसावित्याह ---- प्रतिवस्तुप्रभृतिरुपमाप्रपञ्चः
iti śrīkāvyālaṅkārasūtravṛttāvālaṅkārike caturthe'dhikaraṇe dvitīyo'dhyāyaḥ // upamāvicāra.ḥ // ---------------------------------------------------------------------------------------------- atha caturthādhikaraṇe tṛtīyo'dhyāyaḥ sampratyupamāprapañco vicāryate / kaḥ punarasāvityāha ---- prativastuprabhṛtirupamāprapañcaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाक्यार्थोपमायाः प्रतिवस्तुनो भेदं दर्शयितुमाह ---- उपमेयस्योक्तौ समानवस्तुन्यासः प्रतिवस्तु
vākyārthopamāyāḥ prativastuno bhedaṃ darśayitumāha ---- upameyasyoktau samānavastunyāsaḥ prativastu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतिवस्तुनः समासोक्तेर्भेदं दर्शयितुमाह ---- अनुक्तौ समासोक्तिः
prativastunaḥ samāsokterbhedaṃ darśayitumāha ---- anuktau samāsoktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समासोक्तेरप्रस्तुतप्रशंसाया भेदं दर्शयितुमाह ---- किञ्चिदुक्तावप्रस्तुतप्रशंसा
samāsokteraprastutapraśaṃsāyā bhedaṃ darśayitumāha ---- kiñciduktāvaprastutapraśaṃsā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपह्नुतिरपि ततो भिन्नेति दर्शयितुमाह ---- समेन वस्तुनान्यापलापोऽपह्नुतिः
apahnutirapi tato bhinneti darśayitumāha ---- samena vastunānyāpalāpo'pahnutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपकं तु कीदृशमित्याह ---- उपमानेनोपमेयस्य गुणसाम्यात्तत्त्वारोपो रूपकम्
rūpakaṃ tu kīdṛśamityāha ---- upamānenopameyasya guṇasāmyāttattvāropo rūpakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपकाच्छ्लेषस्य भेदं दर्शयितुमाह ---- स धर्मेषु तन्त्रप्रयोगे श्लेषः
rūpakācchleṣasya bhedaṃ darśayitumāha ---- sa dharmeṣu tantraprayoge śleṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा च गौणस्यार्थस्यालङ्कारत्वं तथा लाक्षणिकस्यापीति दर्शयितुमाह ---- सादृश्याल्लक्षणा वक्रोक्तिः
yathā ca gauṇasyārthasyālaṅkāratvaṃ tathā lākṣaṇikasyāpīti darśayitumāha ---- sādṛśyāllakṣaṇā vakroktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रूपकवक्रोक्तिभ्यामुत्प्रेक्षाया भेदं दर्शयितुमाह ---- अतद्रूपस्यान्यथाध्यवसानमतिशयार्थमुत्प्रेक्षा
rūpakavakroktibhyāmutprekṣāyā bhedaṃ darśayitumāha ---- atadrūpasyānyathādhyavasānamatiśayārthamutprekṣā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्प्रेक्षेवैवातिशयोक्तिरिति केचित् । तन्निरासार्थमाह ---- संभाव्यधर्मतदुत्कर्षकल्पनातिशयोक्तिः
utprekṣevaivātiśayoktiriti kecit / tannirāsārthamāha ---- saṃbhāvyadharmatadutkarṣakalpanātiśayoktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा भ्रान्तिज्ञानस्यरूपोत्प्रेक्षा तथा संशयज्ञानस्वरूपः संदेहोऽपीति दर्शयितुमाह ---- उपमानोपमेयसंशयः संदेहः
yathā bhrāntijñānasyarūpotprekṣā tathā saṃśayajñānasvarūpaḥ saṃdeho'pīti darśayitumāha ---- upamānopameyasaṃśayaḥ saṃdehaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संदेहवद्विरोधोऽपि प्राप्तावसर इत्याह ---- विरुद्धाभासत्वं विरोधः
saṃdehavadvirodho'pi prāptāvasara ityāha ---- viruddhābhāsatvaṃ virodhaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरोधाद्विभावनाया भेदं दर्शयितुमाह ---- क्रियाप्रतिषेधे प्रसिद्धतत्फलव्यक्तिर्विभावना
virodhādvibhāvanāyā bhedaṃ darśayitumāha ---- kriyāpratiṣedhe prasiddhatatphalavyaktirvibhāvanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विरुद्धप्रसङ्गेनानन्वयं दर्शयितुमाह ---- एकस्योपमेयत्वोपमानत्वेऽनन्वयः
viruddhaprasaṅgenānanvayaṃ darśayitumāha ---- ekasyopameyatvopamānatve'nanvayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमेणोपमेयोपमा
krameṇopameyopamā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इयमेव परिवृत्तिरित्येके तन्निरासार्थमाह ---- समविसदृशाभ्यां परिवर्तनं परिवृत्तिः
iyameva parivṛttirityeke tannirāsārthamāha ---- samavisadṛśābhyāṃ parivartanaṃ parivṛttiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपमेयोपमायाः क्रमो भिन्न इति दर्शयितुमाह ---- उपमेयोपमानानां क्रमसंबन्धः क्रमः
upameyopamāyāḥ kramo bhinna iti darśayitumāha ---- upameyopamānānāṃ kramasaṃbandhaḥ kramaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्रमसम्बन्धप्रसङ्गेन दीपकं दर्शयितुमाह ---- उपमानोपमेयवाक्येष्वेका क्रिया दीपकम्
kramasambandhaprasaṅgena dīpakaṃ darśayitumāha ---- upamānopameyavākyeṣvekā kriyā dīpakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दीपकवन्निदर्शनमपि संक्षिप्तमित्याह ---- क्रिययैव स्वतदर्थान्वयख्यापनं निदर्शनम्
dīpakavannidarśanamapi saṃkṣiptamityāha ---- kriyayaiva svatadarthānvayakhyāpanaṃ nidarśanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदं च नार्थान्तरन्यासः । स ह्यन्यथाभूतस्तमाह ---- उक्तिसिद्ध्यै वस्तुनोऽर्थान्तरस्यैव न्यसनमर्थान्तरन्यासः
idaṃ ca nārthāntaranyāsaḥ / sa hyanyathābhūtastamāha ---- uktisiddhyai vastuno'rthāntarasyaiva nyasanamarthāntaranyāsaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अर्थान्तरन्यासस्य हेतुरूपत्वाद् , हेतोश्चान्वयव्यतिरेकात्मकत्वान्न पृथग्व्यतिरेक इति केचित् । तन्निरासाथमाह ---- उपमेयस्य गुणातिरेकत्वं व्यतिरेकः
arthāntaranyāsasya heturūpatvād , hetoścānvayavyatirekātmakatvānna pṛthagvyatireka iti kecit / tannirāsāthamāha ---- upameyasya guṇātirekatvaṃ vyatirekaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यतिरेकाद्विशेषोक्तेर्भेदं दर्शयितुमाह ---- एकगुणहानिकल्पनायां साम्यदार्ढ्यं विशेषोक्तिः
vyatirekādviśeṣokterbhedaṃ darśayitumāha ---- ekaguṇahānikalpanāyāṃ sāmyadārḍhyaṃ viśeṣoktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यतिरेकविशेषोक्तिभ्यां व्याजस्तुतिं भिन्नां दर्शयितुमाह ---- संभाव्यविशिष्टकर्माकरणान्निन्दास्तोत्रार्था व्याजस्तुतिः
vyatirekaviśeṣoktibhyāṃ vyājastutiṃ bhinnāṃ darśayitumāha ---- saṃbhāvyaviśiṣṭakarmākaraṇānnindāstotrārthā vyājastutiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याजस्तुतेर्व्याजोक्तिं भिन्नां दर्शयितुमाह ---- व्याजस्य सत्यसारूप्यं व्याजोक्तिः
vyājastutervyājoktiṃ bhinnāṃ darśayitumāha ---- vyājasya satyasārūpyaṃ vyājoktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याजस्तुतेः पृथक् तुल्ययोगितेत्याह ---- विशिष्टेन साम्यार्थमेककालक्रियायोगस्तुल्ययोगिता
vyājastuteḥ pṛthak tulyayogitetyāha ---- viśiṣṭena sāmyārthamekakālakriyāyogastulyayogitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपमानाक्षेपश्चाक्षेपः
upamānākṣepaścākṣepaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तुल्ययोगितायाः सहोक्तेर्भेदनाह ---- वस्तुद्वयक्रिययोस्तुल्यकालयोरेकपदाभिधानं सहोक्तिः
tulyayogitāyāḥ sahokterbhedanāha ---- vastudvayakriyayostulyakālayorekapadābhidhānaṃ sahoktiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समाहितमेकमवशिष्यते । तल्लक्षणार्थमाह ---- यत्सादृश्यं तत्संपत्तिः समाहितम्
samāhitamekamavaśiṣyate / tallakṣaṇārthamāha ---- yatsādṛśyaṃ tatsaṃpattiḥ samāhitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एते चालङ्काराः शुद्धा मिश्राश्च प्रयोक्तव्या इति विशिष्टानाम् अलङ्काराणां मिश्रत्वं संसृष्टिरित्याह ---- अलङ्कारस्यालङ्कारयोनित्वं संसृष्टिः
ete cālaṅkārāḥ śuddhā miśrāśca prayoktavyā iti viśiṣṭānām alaṅkārāṇāṃ miśratvaṃ saṃsṛṣṭirityāha ---- alaṅkārasyālaṅkārayonitvaṃ saṃsṛṣṭiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तद्भेदावुपमारूपकोत्प्रेक्षावयवौ
tadbhedāvupamārūpakotprekṣāvayavau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उपमाजन्यं रूपकमुपमारूपकम्
upamājanyaṃ rūpakamupamārūpakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उत्प्रेक्षाहेतुरुत्प्रेक्षावयवः
utprekṣāheturutprekṣāvayavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.