Vasugupta [or Kallata Bhatta?]: Spandakrika [VSpk] 1

यस्योन्मेषनिमेषाभ्यां जगतः प्रलयोदयौ । तं शक्तिचक्रविभवप्रभवं शंकरं स्तुमः

yasyonmeṣanimeṣābhyāṃ jagataḥ pralayodayau / taṃ śakticakravibhavaprabhavaṃ śaṃkaraṃ stumaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* नन्व् एवंभूतशंकरस्वरूपसत्तायां किं प्रमाणं कुतश् चोपादानादिहेतुं विना जगद् असौ जनयति तस्यैवोपादानत्वे मृत्पिण्डस्येव घटेन जगता तिरोधानं क्रियेत तिरोहितातिरोहिततायां च भगवतः स्वभावभेदः स्यात् पुनर् उन्मज्जने च हेतुश्चिन्त्यो जगदुदयेच द्वेएतप्रसङ्ग इत्येताः शङ्का एक प्रहारेणापहर्तुमाह ॥ व्स्प्क्च् १।१:५९] यत्र स्थितमिदं सर्वं कार्यं यस्माच् च निर्गतम् । तस्यानावृतरूपत्वान् न निरोधोऽस्ति कुत्रचित्

* nanv evaṃbhūtaśaṃkarasvarūpasattāyāṃ kiṃ pramāṇaṃ kutaś copādānādihetuṃ vinā jagad asau janayati tasyaivopādānatve mṛtpiṇḍasyeva ghaṭena jagatā tirodhānaṃ kriyeta tirohitātirohitatāyāṃ ca bhagavataḥ svabhāvabhedaḥ syāt punar unmajjane ca hetuścintyo jagadudayeca dveetaprasaṅga ityetāḥ śaṅkā eka prahāreṇāpahartumāha || VSpkC 1.1:59] yatra sthitamidaṃ sarvaṃ kāryaṃ yasmāc ca nirgatam / tasyānāvṛtarūpatvān na nirodho'sti kutracit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ननु जागरादिदशस्व् ईदृशः स्वभावो नानुभूयते यदि चायमुक्तयुक्तिभिर्न केनचित् निरुध्यते तत् जागराद्यवस्था स्वयमेव निरोत्स्यते इति शङ्कात उक्तमप्यर्थम् अप्रतिपद्यमानं प्रतिबोधयन्न् उपदिशति ॥ व्स्प्क्च् १।२:५२] जाग्रदादिविभेदेऽपि तदभिन्ने प्रसर्पति । निवर्तते निजान् नैव स्वभावादुपलब्धृतः

* nanu jāgarādidaśasv īdṛśaḥ svabhāvo nānubhūyate yadi cāyamuktayuktibhirna kenacit nirudhyate tat jāgarādyavasthā svayameva nirotsyate iti śaṅkāta uktamapyartham apratipadyamānaṃ pratibodhayann upadiśati || VSpkC 1.2:52] jāgradādivibhede'pi tadabhinne prasarpati / nivartate nijān naiva svabhāvādupalabdhṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अथ ये एकमेवेदं संविद्रूपं हर्षविषादाद्यनेकाकारविवर्तं पश्याम इत्युक्त्या ज्ञानसंतान एव तत्त्वमिति सौगता मन्यन्ते ये चाहंप्रतीतिप्रत्येयः सदैव सुखाद्युपधितिरस्कृत आत्मेति मीमांसकाः प्रतिपन्नास् तानेकेनैव श्लोकेनापवदति ॥ व्स्प्क्च् १।३:१९] अहं सुखी च दुःखी च रक्तश्चेत्यादिसंविदः । सुखाद्यवस्थानुस्यूते वर्तन्ते ऽन्यत्र ताः स्फुटम्

* atha ye ekamevedaṃ saṃvidrūpaṃ harṣaviṣādādyanekākāravivartaṃ paśyāma ityuktyā jñānasaṃtāna eva tattvamiti saugatā manyante ye cāhaṃpratītipratyeyaḥ sadaiva sukhādyupadhitiraskṛta ātmeti mīmāṃsakāḥ pratipannās tānekenaiva ślokenāpavadati || VSpkC 1.3:19] ahaṃ sukhī ca duḥkhī ca raktaścetyādisaṃvidaḥ / sukhādyavasthānusyūte vartante 'nyatra tāḥ sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* उक्तोपपत्तिसिद्धां समस्तवादानाम् अनुपपन्नताम् अनुवदन्न् उपपत्तिसिद्धं स्पन्दतत्त्वम् एवास्तीति प्रतिजानाति युक्त्यनुभवागमज्ञो रहस्यगुरुप्रवरः ॥ व्स्प्क्च् १।४:१२] न दुःखं न सुखं यत्र न ग्राह्यं ग्राहकं न च । न चास्ति मूढभावोऽपि तदस्ति परमार्थतः

* uktopapattisiddhāṃ samastavādānām anupapannatām anuvadann upapattisiddhaṃ spandatattvam evāstīti pratijānāti yuktyanubhavāgamajño rahasyagurupravaraḥ || VSpkC 1.4:12] na duḥkhaṃ na sukhaṃ yatra na grāhyaṃ grāhakaṃ na ca / na cāsti mūḍhabhāvo'pi tadasti paramārthataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* एवम् उपपत्तिपरिघटिततत्त्वप्रत्यभिज्ञानाय साभिज्ञानम् उपायं निरूपयति ॥ व्स्प्क्च् १।५:२४] यतः करणवर्गो ऽयं विमूढो ऽमूढवत् स्वयम् । सहान्तरेण चक्रेण प्रवृत्तिस्थितिसंहृतीः

* evam upapattiparighaṭitatattvapratyabhijñānāya sābhijñānam upāyaṃ nirūpayati || VSpkC 1.5:24] yataḥ karaṇavargo 'yaṃ vimūḍho 'mūḍhavat svayam / sahāntareṇa cakreṇa pravṛttisthitisaṃhṛtīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लभते तत्प्रयत्नेन परीक्ष्यं तत्त्वमादरात् । यतः स्वतन्त्रता तस्य सर्वत्रेयम् अकृत्रिमा

labhate tatprayatnena parīkṣyaṃ tattvamādarāt / yataḥ svatantratā tasya sarvatreyam akṛtrimā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यद् अप्युक्तं तत् तत्त्वं प्रयत्नेन परीक्ष्यम् इति तदपि कथं यतो ऽस्माकम् इच्छा बहिर् एवानुधावति न तु तत्त्वपरीक्षायां प्रवर्तितुम् उत्सहत इत्य् आशङ्क्याह ॥ व्स्प्क्च् १।६-७:१६] न हीच्छानोदनस्यायं प्रेरकत्वेन वर्तते । अपि त्व् आत्मबलस्पर्शात् पुरुषस् तत्समो भवेत्

* yad apyuktaṃ tat tattvaṃ prayatnena parīkṣyam iti tadapi kathaṃ yato 'smākam icchā bahir evānudhāvati na tu tattvaparīkṣāyāṃ pravartitum utsahata ity āśaṅkyāha || VSpkC 1.6-7:16] na hīcchānodanasyāyaṃ prerakatvena vartate / api tv ātmabalasparśāt puruṣas tatsamo bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ननु चायं क्षेत्री परमेश्वरमयो ऽपि किं न सदा पारिपूर्ण्येन स्फुरति कस्माद् अन्तर्मुखात्मबलस्पर्शम् अपेक्षत इत्य् आशङ्क्याह ॥ व्स्प्क्च् १।८:८] निजाशुद्ध्यासमर्थस्य कर्तव्येष्वभिलाषिणः । यदा क्षोभः प्रलीयेत तदा स्यात्परमं पदम्

* nanu cāyaṃ kṣetrī parameśvaramayo 'pi kiṃ na sadā pāripūrṇyena sphurati kasmād antarmukhātmabalasparśam apekṣata ity āśaṅkyāha || VSpkC 1.8:8] nijāśuddhyāsamarthasya kartavyeṣvabhilāṣiṇaḥ / yadā kṣobhaḥ pralīyeta tadā syātparamaṃ padam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ननु च ग्राहकाहम्भावात्मनि क्षोभे क्षीणे निस्तरङ्गजलधिप्रख्यम् अस्पन्दमेव तत्त्वं प्रसक्तम् इत्याशङ्कां शमयति ॥ व्स्प्क्च् १।९:६] तदास्याकृत्रिमो धर्मो ज्ञत्वकर्तृत्वलक्षणः । यतस् तदेप्सितं सर्वं जानाति च करोति च

* nanu ca grāhakāhambhāvātmani kṣobhe kṣīṇe nistaraṅgajaladhiprakhyam aspandameva tattvaṃ prasaktam ityāśaṅkāṃ śamayati || VSpkC 1.9:6] tadāsyākṛtrimo dharmo jñatvakartṛtvalakṣaṇaḥ / yatas tadepsitaṃ sarvaṃ jānāti ca karoti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अथ यतः करणेति निजाशुद्धीति सूत्रप्रतिपादितोन्मेषक्रमसमाधानसाक्षात्कृतस्य स्पन्दतत्त्वस्य दृढावष्टम्भाद् व्युत्थानमपि समाध्येकरसं कुर्वतो भवोच्छेदो भवतीत्याह ॥ व्स्प्क्च् १।१०:४] तमधिष्ठातृभावेन स्वभावमवलोकयन् । स्मयमान इवास्ते यस् तस्येयं कुसृतिः कुतः

* atha yataḥ karaṇeti nijāśuddhīti sūtrapratipāditonmeṣakramasamādhānasākṣātkṛtasya spandatattvasya dṛḍhāvaṣṭambhād vyutthānamapi samādhyekarasaṃ kurvato bhavocchedo bhavatītyāha || VSpkC 1.10:4] tamadhiṣṭhātṛbhāvena svabhāvamavalokayan / smayamāna ivāste yas tasyeyaṃ kusṛtiḥ kutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* अथ ये श्रुत्यन्तविदक्षपादमाध्यमिकादयः क्षोभप्रलये विश्वोच्छेदरूपम् अभावात्मकमेव तत्त्वम् अवशिष्यत इत्य् उपादिक्षन् तान् प्रतिबोधयितुं तदुपगततत्त्वप्रातिपक्ष्येण लोकोत्तरतां प्रकरणशरीरस्य स्पन्दतत्त्वस्य निरूपयति ॥ व्स्प्क्च् १।११:९] नाभावो भाव्यतामेति न च तत्रास्त्य् अमूढता । यतो ऽभियोगसंस्पर्शात् तदासीद् इति निश्चयः

* atha ye śrutyantavidakṣapādamādhyamikādayaḥ kṣobhapralaye viśvocchedarūpam abhāvātmakameva tattvam avaśiṣyata ity upādikṣan tān pratibodhayituṃ tadupagatatattvaprātipakṣyeṇa lokottaratāṃ prakaraṇaśarīrasya spandatattvasya nirūpayati || VSpkC 1.11:9] nābhāvo bhāvyatāmeti na ca tatrāsty amūḍhatā / yato 'bhiyogasaṃsparśāt tadāsīd iti niścayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतस् तत् कृत्रिमं ज्ञेयं सौषुप्तपदवत् सदा । न त्व् एवं स्मर्यमाणत्वं तत् तत्त्वं प्रतिपद्यते

atas tat kṛtrimaṃ jñeyaṃ sauṣuptapadavat sadā / na tv evaṃ smaryamāṇatvaṃ tat tattvaṃ pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* ननु यत्र स्थितमित्यादौ चिद्रूपस्यैव विश्वकार्यरूपताग्राहित्वमुक्तं तद्ध्यानोत्थापितं कृत्रिममभावात्मकं रूपं ते नैव गृहीतमिति कथम् अस्यानवच्छिन्नचमत्काररूपम् अमूढत्वम् इत्याशङ्कायाम् आह ॥ व्स्प्क्च् १।१२-१३:४१] अवस्थायुगलं चात्र कार्यकर्तृत्वशब्दितम् । कार्यता क्षयिणी तत्र कर्तृत्वं पुनरक्षयम्

* nanu yatra sthitamityādau cidrūpasyaiva viśvakāryarūpatāgrāhitvamuktaṃ taddhyānotthāpitaṃ kṛtrimamabhāvātmakaṃ rūpaṃ te naiva gṛhītamiti katham asyānavacchinnacamatkārarūpam amūḍhatvam ityāśaṅkāyām āha || VSpkC 1.12-13:41] avasthāyugalaṃ cātra kāryakartṛtvaśabditam / kāryatā kṣayiṇī tatra kartṛtvaṃ punarakṣayam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्योन्मुखः प्रयत्नो यः केवलं सो ऽत्र लुप्यते । तस्मिंल् लुप्ते विलुप्तो ऽस्मीत्यबुधः प्रतिपद्यते

kāryonmukhaḥ prayatno yaḥ kevalaṃ so 'tra lupyate / tasmiṃl lupte vilupto 'smītyabudhaḥ pratipadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न तु यो ऽन्तर्मुखो भावः सर्वज्ञत्वगुणास्पदम् । तस्य लोपः कदाचित्स्याद् अन्यस्यानुपलम्भनात्

na tu yo 'ntarmukho bhāvaḥ sarvajñatvaguṇāspadam / tasya lopaḥ kadācitsyād anyasyānupalambhanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* एवम् अप्रबुद्धो बहिर्मुखव्यापारनिरोधे ग्राहकस्याप्यात्मनो ऽनुपपन्नम् अप्यभावं निश्चिनुत इति प्रतिपाद्य सुप्रबुद्धाप्रबुद्धयोर् यादृग् आत्मोपलम्भस्तं निरूपयति ॥ व्स्प्क्च् १।१४-१६:१७] तस्योपलब्धिः सततं त्रिपदाव्यभिचारिणी । नित्यं स्यात्सुप्रबुद्धस्य तदाद्यन्ते परस्य तु

* evam aprabuddho bahirmukhavyāpāranirodhe grāhakasyāpyātmano 'nupapannam apyabhāvaṃ niścinuta iti pratipādya suprabuddhāprabuddhayor yādṛg ātmopalambhastaṃ nirūpayati || VSpkC 1.14-16:17] tasyopalabdhiḥ satataṃ tripadāvyabhicāriṇī / nityaṃ syātsuprabuddhasya tadādyante parasya tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* सुप्रबुद्धस्य त्रिषु पदेषु यादृश्य् उपलब्धिस् तां विभागेन दर्शयति ॥ व्स्प्क्च् १।१७:११] ज्ञानज्ञेयस्वरूपिण्या शक्त्या परमया युतः । पदद्वये विभुर्भाति तदन्यत्र तु चिन्मयः

* suprabuddhasya triṣu padeṣu yādṛśy upalabdhis tāṃ vibhāgena darśayati || VSpkC 1.17:11] jñānajñeyasvarūpiṇyā śaktyā paramayā yutaḥ / padadvaye vibhurbhāti tadanyatra tu cinmayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यथेयं जागरादिमध्यदशापि प्रबुद्धं न प्रतिबध्नाति तथोपपादयति ॥ व्स्प्क्च् १।१८:४] गुणादिस्पन्दनिःष्यन्दाः सामान्यस्पन्दसंश्रयात् । लब्धात्मलाभाः सततं स्युर् ज्ञस्यापरिपन्थिनः

* yatheyaṃ jāgarādimadhyadaśāpi prabuddhaṃ na pratibadhnāti tathopapādayati || VSpkC 1.18:4] guṇādispandaniḥṣyandāḥ sāmānyaspandasaṃśrayāt / labdhātmalābhāḥ satataṃ syur jñasyāparipanthinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यथा त्व् अप्रबुद्धान् बध्नन्त्य् एते तत् प्रतिपादयति ॥ व्स्प्क्च् १।१९:७] अप्रबुद्धधियस् त्व् एते स्वस्थितिस्थगनोद्यताः । पातयन्ति दुरुत्तारे घोरे संसारवर्त्मनि

* yathā tv aprabuddhān badhnanty ete tat pratipādayati || VSpkC 1.19:7] aprabuddhadhiyas tv ete svasthitisthaganodyatāḥ / pātayanti duruttāre ghore saṃsāravartmani

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यत एवम् ॥ व्स्प्क्च् १।२०:९] अतः सततमुद्युक्तः स्पन्दतत्त्वविविक्तये । जाग्रदेव निजं भावम् अचिरेणाधिगच्छति

* yata evam || VSpkC 1.20:9] ataḥ satatamudyuktaḥ spandatattvaviviktaye / jāgradeva nijaṃ bhāvam acireṇādhigacchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* यथास्योद्युक्तस्य बलवदालम्बनवशोदितानायासतदन्यसकलवृत्तिक्षयमयीषु नियतासु यास्ववस्थासु स्पन्दनिधानम् उन्मुद्रितम् अभिमुखीभूतम् आस्ते ता एताः प्रथमम् उद्योगस्य विषया इत्युपदेष्टुम् आह ॥ व्स्प्क्च् १।२१:३] अतिक्रुद्धः प्रहृष्टो वा किं करोमीति वा मृशन् । धावन्वा यत्पदं गच्छेत् तत्र स्पन्दः प्रतिष्ठितः

* yathāsyodyuktasya balavadālambanavaśoditānāyāsatadanyasakalavṛttikṣayamayīṣu niyatāsu yāsvavasthāsu spandanidhānam unmudritam abhimukhībhūtam āste tā etāḥ prathamam udyogasya viṣayā ityupadeṣṭum āha || VSpkC 1.21:3] atikruddhaḥ prahṛṣṭo vā kiṃ karomīti vā mṛśan / dhāvanvā yatpadaṃ gacchet tatra spandaḥ pratiṣṭhitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

* एवम् एतास्व् अवस्थासूक्तयुक्त्या प्रथमं स्पन्दशक्तिं परिशील्य तदनु ताम् एवानुसंदधत् सर्वास्ववस्थासु तद्दार्ढ्यानुप्रवेशमयीं जीवन्मुक्तताम् आहरेत् सततोद्युक्त इत्युपदिशति ॥ व्स्प्क्च् १।२२:१०] यामवस्थां समालम्ब्य यदयं मम वक्ष्यति । तदवश्यं करिष्ये ऽहमिति संकल्प्य तिष्ठति

* evam etāsv avasthāsūktayuktyā prathamaṃ spandaśaktiṃ pariśīlya tadanu tām evānusaṃdadhat sarvāsvavasthāsu taddārḍhyānupraveśamayīṃ jīvanmuktatām āharet satatodyukta ityupadiśati || VSpkC 1.22:10] yāmavasthāṃ samālambya yadayaṃ mama vakṣyati / tadavaśyaṃ kariṣye 'hamiti saṃkalpya tiṣṭhati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तामाश्रित्योर्ध्वमार्गेण चन्द्रसूर्याव् उभाव् अपि । सौषुम्नेऽध्वन्य् अस्तमितो हित्वा ब्रह्माण्डगोचरम्

tāmāśrityordhvamārgeṇa candrasūryāv ubhāv api / sauṣumne'dhvany astamito hitvā brahmāṇḍagocaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदा तस्मिन्महाव्योम्नि प्रलीनशशिभास्करे । सौषुप्तपदवन् मूढः प्रबुद्धः स्याद् अनावृतः

tadā tasminmahāvyomni pralīnaśaśibhāskare / sauṣuptapadavan mūḍhaḥ prabuddhaḥ syād anāvṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.