नाटकोदाहरणप्रारम्भः । तत्र साङ्गं नाटकमुदाह्रियते । भद्रां कौतुकवेदिमागतवतोरन्योन्यमासेदुषोः शैलैर्मेरुहिमाचलप्रभृतिर्भिर्देवैर्हरीन्द्रादिभिः । व्याप्तां पार्श्वयुगे पुरो ऽम्बुजभुवा पश्चाच्च मेनादिभिः साध्वीभिः शिवयोरपाङ्गसरणिर्वैवाहिकी पातु वः
nāṭakodāharaṇaprārambhaḥ / tatra sāṅgaṃ nāṭakamudāhriyate / bhadrāṃ kautukavedimāgatavatoranyonyamāseduṣoḥ śailairmeruhimācalaprabhṛtirbhirdevairharīndrādibhiḥ / vyāptāṃ pārśvayuge puro 'mbujabhuvā paścācca menādibhiḥ sādhvībhiḥ śivayorapāṅgasaraṇirvaivāhikī pātu vaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषा द्वाविंशतिपदा नान्दी । अस्यां विवाहप्रवृत्तयोः शिवयोः वर्णनया सकलनरेन्द्रपरिकरस्य प्रतापरुद्रस्य काकतीयराज्यलक्ष्मीप्राप्तिर्नाटकप्रयोजनरूपा किंचिदर्थशक्त्या सूच्यते । देयात् सिद्धिं महालक्ष्मीर्जगद्रक्षाधुरंधरा । विष्णुवक्षः स्फुरन्मालाविहितालयतोरणा
eṣā dvāviṃśatipadā nāndī / asyāṃ vivāhapravṛttayoḥ śivayoḥ varṇanayā sakalanarendraparikarasya pratāparudrasya kākatīyarājyalakṣmīprāptirnāṭakaprayojanarūpā kiṃcidarthaśaktyā sūcyate / deyāt siddhiṃ mahālakṣmīrjagadrakṣādhuraṃdharā / viṣṇuvakṣaḥ sphuranmālāvihitālayatoraṇā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एषा च नान्दी प्रतापरुद्रराज्यलक्ष्मीमङ्गलविधिलक्षणा । नान्द्यन्ते सूत्रधारः (समन्तादवलोक्य सहर्षम्)--- कथमासूत्रित एव समन्ततो रङ्गमङ्गलविधिः ! तथाहि--- आविष्कुर्वन्ति मुरजाः सर्वतः शब्दमाधुरीम् । सङ्गीतोपनिषद्विद्यां वीणाः प्रस्तावयन्त्यमूः
eṣā ca nāndī pratāparudrarājyalakṣmīmaṅgalavidhilakṣaṇā / nāndyante sūtradhāraḥ (samantādavalokya saharṣam)--- kathamāsūtrita eva samantato raṅgamaṅgalavidhiḥ ! tathāhi--- āviṣkurvanti murajāḥ sarvataḥ śabdamādhurīm / saṅgītopaniṣadvidyāṃ vīṇāḥ prastāvayantyamūḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भूभृत्सुतामहादेवौ पितरौ यस्य विश्रुतौ । नरनागाकृतिः श्रीमान् स देवः श्रेयसे ऽस्तु वः
bhūbhṛtsutāmahādevau pitarau yasya viśrutau / naranāgākṛtiḥ śrīmān sa devaḥ śreyase 'stu vaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यतः--- विहरद्राजहंसश्रीर्विलसन्मित्रमण्डलः । प्रसाधयति सन्मार्गं प्रसन्नः शरदागमः
yataḥ--- viharadrājahaṃsaśrīrvilasanmitramaṇḍalaḥ / prasādhayati sanmārgaṃ prasannaḥ śaradāgamaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
"यस्मिञ्जगन्मङ्गलमस्ति वस्तु यस्मै स्वयंभूः स्पृहयत्यजस्रम् । तच्छ्रोत्रयोर्लोचनयोः पथां नः शृङ्गाटकं नाटकमाविरस्तु
"yasmiñjaganmaṅgalamasti vastu yasmai svayaṃbhūḥ spṛhayatyajasram / tacchrotrayorlocanayoḥ pathāṃ naḥ śṛṅgāṭakaṃ nāṭakamāvirastu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् प्रतापरुद्रचरितानुबन्धः प्रबन्धः सामाजिकानां मनसि वर्तते । अहो सर्वं सुघटितमनुविधात्रा विधात्रा ! यतः सभा स्वयंभूपरमेश्वरस्य प्रतापरुद्रस्य गुणा महार्घाः । अहं च नाट्यश्रुतिपारदृश्वा सुधामुचस्तस्य कवेश्च वाचः
yat pratāparudracaritānubandhaḥ prabandhaḥ sāmājikānāṃ manasi vartate / aho sarvaṃ sughaṭitamanuvidhātrā vidhātrā ! yataḥ sabhā svayaṃbhūparameśvarasya pratāparudrasya guṇā mahārghāḥ / ahaṃ ca nāṭyaśrutipāradṛśvā sudhāmucastasya kaveśca vācaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
किं भारईए सुव्वै मंजीररवो सहाए विहरंतीए । अह संगीअसुइ व्वा विण्णादं णट्टप्पमुहतूरणिणाओ
kiṃ bhāraīe suvvai maṃjīraravo sahāe viharaṃtīe / aha saṃgīasui vvā viṇṇādaṃ ṇaṭṭappamuhatūraṇiṇāo
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आज्ञापयतु को नियोगो ऽनुष्ठीयतामिति । ) सूत्रधारः---आर्ये, यद् गेहे कलकण्ठनादमधुरं गास्यामि गीतिं ध्रुवां लास्यं चारुभिरङ्गहारललितैराविष्करिष्यामि यत् । रम्यं यत् किल रङ्गमङ्गलविधिं संपादयिष्याम्यहं प्रागित्युक्तवती तदद्य निपुणे निर्व्यूढमेवं त्वया
ājñāpayatu ko niyogo 'nuṣṭhīyatāmiti / ) sūtradhāraḥ---ārye, yad gehe kalakaṇṭhanādamadhuraṃ gāsyāmi gītiṃ dhruvāṃ lāsyaṃ cārubhiraṅgahāralalitairāviṣkariṣyāmi yat / ramyaṃ yat kila raṅgamaṅgalavidhiṃ saṃpādayiṣyāmyahaṃ prāgityuktavatī tadadya nipuṇe nirvyūḍhamevaṃ tvayā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नटी---(गृहीत्वा संस्कृतमाश्रित्य वाच्यति । ) तेजः पर्यायहरयोः किं किं संबोधनं मतम् । किमाशीर्वादविषयो विद्यानाथकृतिश्च का
naṭī---(gṛhītvā saṃskṛtamāśritya vācyati / ) tejaḥ paryāyaharayoḥ kiṃ kiṃ saṃbodhanaṃ matam / kimāśīrvādaviṣayo vidyānāthakṛtiśca kā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रतापोपपदाङ्कितं तस्य राज्ञो नाम कथं जातमिति पृच्छ्यते । ) सूत्रधारः---प्रिये श्रूयताम् । तं सुजातं समुद्वीक्ष्य क्षोण्यां रविमिवोदितम् । प्रतापरुद्र इत्याख्यामकरोत् काकतीश्वरः
pratāpopapadāṅkitaṃ tasya rājño nāma kathaṃ jātamiti pṛcchyate / ) sūtradhāraḥ---priye śrūyatām / taṃ sujātaṃ samudvīkṣya kṣoṇyāṃ ravimivoditam / pratāparudra ityākhyāmakarot kākatīśvaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यच्च--- विष्णोर्विश्वैकवीरस्य काकतीयकुले स्थितम् । अवतारममुं ज्ञात्वा वीररुद्रं प्रचक्षते
anyacca--- viṣṇorviśvaikavīrasya kākatīyakule sthitam / avatāramamuṃ jñātvā vīrarudraṃ pracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चिरस्य नाट्यविद्यानुवर्तनं फलितं, येन लोकमङ्गलं काकतिनरेन्द्रचरितमभिनीयते ॥)॥ एतन्नाट्यप्रसङ्गेन प्रकृतकार्यावलगनादवलगितं द्वितीयम् । सूत्रधारः---अहो प्रज्ञासंवादो ऽयमायुष्मत्याः, यदियं कवीनां प्रश्नोत्तरमालिका । यथा किल--- किं लोकश्रवसोर्भाग्यं मङ्गलश्रवणं मुहुः । किं मङ्गलं प्रतापाङ्करुद्रस्य चरिताद्भुतम्
cirasya nāṭyavidyānuvartanaṃ phalitaṃ, yena lokamaṅgalaṃ kākatinarendracaritamabhinīyate //)// etannāṭyaprasaṅgena prakṛtakāryāvalaganādavalagitaṃ dvitīyam / sūtradhāraḥ---aho prajñāsaṃvādo 'yamāyuṣmatyāḥ, yadiyaṃ kavīnāṃ praśnottaramālikā / yathā kila--- kiṃ lokaśravasorbhāgyaṃ maṅgalaśravaṇaṃ muhuḥ / kiṃ maṅgalaṃ pratāpāṅkarudrasya caritādbhutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आर्यपरिजनेन सर्वं संपाद्यते । ) सूत्रधारः---आर्ये, त्वया दारैरुदारश्रीर्नाट्यसंपदियं मम । प्रबन्धलक्ष्मी रीत्येव विदर्भफणितिस्पृशा
āryaparijanena sarvaṃ saṃpādyate / ) sūtradhāraḥ---ārye, tvayā dārairudāraśrīrnāṭyasaṃpadiyaṃ mama / prabandhalakṣmī rītyeva vidarbhaphaṇitispṛśā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूत्रधारः---आर्ये, एवमेव । नन्वेषा कविभारत्योर्वाक्केलिः । यथा किल--- मातर्भारति ! वत्स ! किं ? तव कृपां याचे ऽद्य किं प्रस्तुतं ? जिह्वा काकतिवीररुद्रनृपतेः स्तोत्राय संनह्यति । ज्ञातं ते विहरन्तु वाग्लहरयः संध्यानटद्धूर्जटि- त्वङ्गन्मौलितरङ्गिणीकलकलारम्भप्रियंभावुकाः
sūtradhāraḥ---ārye, evameva / nanveṣā kavibhāratyorvākkeliḥ / yathā kila--- mātarbhārati ! vatsa ! kiṃ ? tava kṛpāṃ yāce 'dya kiṃ prastutaṃ ? jihvā kākativīrarudranṛpateḥ stotrāya saṃnahyati / jñātaṃ te viharantu vāglaharayaḥ saṃdhyānaṭaddhūrjaṭi- tvaṅganmaulitaraṅgiṇīkalakalārambhapriyaṃbhāvukāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूत्रधारः---अयि कथमर्धोक्त एव त्वरा, "नाट्यविद्याऽ; इति शेषं न जिघ्रति । एतदुक्तस्यान्यथायोजनरूपमवस्यन्दितम् । आर्ये, नूनं ध्रुवागानोत्सुकं तव चेतः, तदारभ्यतां गीतिः । नटी---(तथा करोति । ) लच्छी सरई अ इमा धवलिअभुवणंतरा विराअंती । विलसंतकुवलअसिरी राअस्स पसाहणं कुणै
sūtradhāraḥ---ayi kathamardhokta eva tvarā, "nāṭyavidyā'; iti śeṣaṃ na jighrati / etaduktasyānyathāyojanarūpamavasyanditam / ārye, nūnaṃ dhruvāgānotsukaṃ tava cetaḥ, tadārabhyatāṃ gītiḥ / naṭī---(tathā karoti / ) lacchī saraī a imā dhavaliabhuvaṇaṃtarā virāaṃtī / vilasaṃtakuvalaasirī rāassa pasāhaṇaṃ kuṇai
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विलसत्कुवलयश्री राज्ञः प्रसाधनं कुरुते ॥)॥ सूत्रधारः---(आकर्ण्य सरसावेशं) गाढालिङ्गनसंमर्दप्रत्यक्षरगलत्सुधाम् । ध्रुवां करोमि सर्वाङ्गे श्रोत्रैकामृतवर्षिणीम्
vilasatkuvalayaśrī rājñaḥ prasādhanaṃ kurute //)// sūtradhāraḥ---(ākarṇya sarasāveśaṃ) gāḍhāliṅganasaṃmardapratyakṣaragalatsudhām / dhruvāṃ karomi sarvāṅge śrotraikāmṛtavarṣiṇīm
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एष हास्यलोभकरो व्याहारः । सूत्रधारः---(सव्रीडं) रसास्वादेन तरला ये माद्यन्ति विपश्चितः । त एव भावुक्ता लोके भवन्ति हृदयालवः
eṣa hāsyalobhakaro vyāhāraḥ / sūtradhāraḥ---(savrīḍaṃ) rasāsvādena taralā ye mādyanti vipaścitaḥ / ta eva bhāvuktā loke bhavanti hṛdayālavaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूत्रधारः---नन्वयमिदानीं सभापतिर्देवः स्वयंभूरुपश्लोक्यते । सर्वाङ्गविलस्तसर्वमङ्गलालंकृताकृतेः । रुद्रस्य महिमा भाति विश्वानुग्रहकारिणः
sūtradhāraḥ---nanvayamidānīṃ sabhāpatirdevaḥ svayaṃbhūrupaślokyate / sarvāṅgavilastasarvamaṅgalālaṃkṛtākṛteḥ / rudrasya mahimā bhāti viśvānugrahakāriṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रथमः---(सहर्षं) यो ऽयं जातस्त्रिलोकीप्रथितसुचरिते काकतीयान्ववाये यस्मै श्रेयांस्यजस्रं वितरति भगवान् देवदेवः स्वयंभूः । यस्याज्ञा सर्वपृथ्वीपतिमणिमुकुटश्रेणिकेलीवयस्या सो ऽयं भूपालमौलिर्जयति गुणमहान् रुद्रदेवो नरेन्द्रः
prathamaḥ---(saharṣaṃ) yo 'yaṃ jātastrilokīprathitasucarite kākatīyānvavāye yasmai śreyāṃsyajasraṃ vitarati bhagavān devadevaḥ svayaṃbhūḥ / yasyājñā sarvapṛthvīpatimaṇimukuṭaśreṇikelīvayasyā so 'yaṃ bhūpālamaulirjayati guṇamahān rudradevo narendraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्वयंभूदेवश्रेयोवितरणरूपबीजन्यासादुपक्षेपो ऽङ्गम् । द्वितीयः---सखे ! किमुच्यते, यो रुद्रो रजताचले स्थितिमगादर्धाङ्गनारिः पुरा सो ऽयं संप्रति काकतीश्वरकुले सर्वाङ्गनारी स्थितः । स्थाने यद्विषमावलोकनकलामात्रेण भस्मीकृता- न्यासन् वैरिपुराणि चित्रमधुना खड्गे विषं धार्यते
svayaṃbhūdevaśreyovitaraṇarūpabījanyāsādupakṣepo 'ṅgam / dvitīyaḥ---sakhe ! kimucyate, yo rudro rajatācale sthitimagādardhāṅganāriḥ purā so 'yaṃ saṃprati kākatīśvarakule sarvāṅganārī sthitaḥ / sthāne yadviṣamāvalokanakalāmātreṇa bhasmīkṛtā- nyāsan vairipurāṇi citramadhunā khaḍge viṣaṃ dhāryate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजा---(सहर्षातिशयं) अहो प्रसादातिशयः परमेश्वरस्य ! सोमार्काभिजनं तमद्य जयति श्रीकाकतीयान्वयः पातिव्रत्यमुपैति सांप्रतममीष्वस्मासु विश्वंभरा । अस्माभिर्निजदोः प्रसूतिमधुना धन्यामजो मन्यते यत्कर्तव्यमुपादिशत् कुलपतिर्देवः स्वयंभूः स्वयम्
rājā---(saharṣātiśayaṃ) aho prasādātiśayaḥ parameśvarasya ! somārkābhijanaṃ tamadya jayati śrīkākatīyānvayaḥ pātivratyamupaiti sāṃpratamamīṣvasmāsu viśvaṃbharā / asmābhirnijadoḥ prasūtimadhunā dhanyāmajo manyate yatkartavyamupādiśat kulapatirdevaḥ svayaṃbhūḥ svayam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरोधसः---महाराज, भवादृशा एव परमार्हन्ति तादृशमहिम्नो देवस्य हितोपदेशान् । अथवा किमत्राभिनवम् । पुत्राणां हितोपदेशाधिकारः पितुरेव । यदित्थं कथयन्ति तद्विदः । सैवोमा चेति निर्दिष्टा सोमा चेति प्रथामगात् । तव माता शिवा साक्षाद्देवो गणपतिः पिता
purodhasaḥ---mahārāja, bhavādṛśā eva paramārhanti tādṛśamahimno devasya hitopadeśān / athavā kimatrābhinavam / putrāṇāṃ hitopadeśādhikāraḥ pitureva / yaditthaṃ kathayanti tadvidaḥ / saivomā ceti nirdiṣṭā somā ceti prathāmagāt / tava mātā śivā sākṣāddevo gaṇapatiḥ pitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मन्त्रिणः---एवमेवैतत् । अन्यथा कथमीश्वरप्रसादादृते निरङ्कुशं स्त्रीव्यक्तिविशेषस्य लोकाधिपत्यम् । एवं मानुषशंभुना गणपतिमहाराजेनाभ्यन्तरस्यानुभवमहिम्नः सदृशमत्र पुत्र इति व्यवहारः कृतः । तदनुगुणा च रुद्र इत्याख्या । पुरोधसः---(सकौतुकं) कीदृशी देवस्य स्वप्नोपदेशपरिपाटी ? राजा---(सादारं) इदं निवेद्यते । कदाचित् कल्याणे रजनीसमये स्मेरवदनं पुरः प्रादुर्भूतं सयुवतिवपुः साक्षनिटिलम् । स्रवन्तीचन्द्राभ्यां महितमुकुटं प्रेक्ष्य किमपि स्वयंभूदेवो ऽसावयमिति हठोत्थानमभजम्
mantriṇaḥ---evamevaitat / anyathā kathamīśvaraprasādādṛte niraṅkuśaṃ strīvyaktiviśeṣasya lokādhipatyam / evaṃ mānuṣaśaṃbhunā gaṇapatimahārājenābhyantarasyānubhavamahimnaḥ sadṛśamatra putra iti vyavahāraḥ kṛtaḥ / tadanuguṇā ca rudra ityākhyā / purodhasaḥ---(sakautukaṃ) kīdṛśī devasya svapnopadeśaparipāṭī ? rājā---(sādāraṃ) idaṃ nivedyate / kadācit kalyāṇe rajanīsamaye smeravadanaṃ puraḥ prādurbhūtaṃ sayuvativapuḥ sākṣaniṭilam / sravantīcandrābhyāṃ mahitamukuṭaṃ prekṣya kimapi svayaṃbhūdevo 'sāvayamiti haṭhotthānamabhajam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अनन्तरं स्वप्न एव वपुषा तं नमस्कृत्य स्तुवन् सूनृतया गिरा । स्वामिने काकतीयानां रत्नासनमुपाहरम्
anantaraṃ svapna eva vapuṣā taṃ namaskṛtya stuvan sūnṛtayā girā / svāmine kākatīyānāṃ ratnāsanamupāharam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुरोधसः---किमुच्यते । आविष्टभक्तयः खलु स्वयंभूदेवे काकतीयनरदेवाः । ततः । राजा--- शय्याशिरः स्थानकृतस्य पूर्णकुम्भस्य तोयैः परिकल्प्य पाद्यम् । अतीन्दुसारैर्मणिभिः किलाहमपूजयं दैवतमस्मदीयम्
purodhasaḥ---kimucyate / āviṣṭabhaktayaḥ khalu svayaṃbhūdeve kākatīyanaradevāḥ / tataḥ / rājā--- śayyāśiraḥ sthānakṛtasya pūrṇakumbhasya toyaiḥ parikalpya pādyam / atīndusārairmaṇibhiḥ kilāhamapūjayaṃ daivatamasmadīyam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अथ च विभुः स्वयंभूरवदच्छुचिस्मितां गिरं स्ववामार्धवधूपलालिताम् । स्पृशन् करेणाभयदानशालिना कृताञ्जलिं मां विनयानताननम्
atha ca vibhuḥ svayaṃbhūravadacchucismitāṃ giraṃ svavāmārdhavadhūpalālitām / spṛśan kareṇābhayadānaśālinā kṛtāñjaliṃ māṃ vinayānatānanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यत् किल उन्मस्तकैर्मध्यमलोकभाग्यैस्तपोविशेषैरनघैः पृथिव्याः । सम्यक्फलैः सच्चरितैः प्रजानां प्रतापरुद्रो ऽयमिहावतीर्णः
yat kila unmastakairmadhyamalokabhāgyaistapoviśeṣairanaghaiḥ pṛthivyāḥ / samyakphalaiḥ saccaritaiḥ prajānāṃ pratāparudro 'yamihāvatīrṇaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वत्स काकतीयकुलप्रदीप ! स्वीकृते पुत्रभावेन दौहित्रे प्राङ्ममाज्ञया । अस्मिन् निधेहि धौरेये गुर्वीमुर्वीधुरामिति
vatsa kākatīyakulapradīpa ! svīkṛte putrabhāvena dauhitre prāṅmamājñayā / asmin nidhehi dhaureye gurvīmurvīdhurāmiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यदिदानीम्--- लोकालोकगिरीन्द्रकन्दरतमः संदोहदर्पापहं त्वत्तेजः पटलं कियन्ति भुवनान्याक्रम्य संक्रीडते । इत्यालोकनकौतुकीव शिथिलस्वीयाधिकारश्रमो भास्वानेष समग्रदीप्तिरधुना व्योमाग्रमारोहति
yadidānīm--- lokālokagirīndrakandaratamaḥ saṃdohadarpāpahaṃ tvattejaḥ paṭalaṃ kiyanti bhuvanānyākramya saṃkrīḍate / ityālokanakautukīva śithilasvīyādhikāraśramo bhāsvāneṣa samagradīptiradhunā vyomāgramārohati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपि च--- उद्गायन्ति शरन्निशाकरकरस्तोमत्विषस्त्वद्गुणान् क्रीडन्त्यो मलयाद्रिचन्दनलताकुञ्जे भुजङ्गाङ्गनाः । पीत्वा तत्तदुदीर्णवर्णगलितां प्रत्यग्रधारां सुधां वाताहारतया प्रभूतमयशः प्रक्षालयन्त्यो निजम्
api ca--- udgāyanti śaranniśākarakarastomatviṣastvadguṇān krīḍantyo malayādricandanalatākuñje bhujaṅgāṅganāḥ / pītvā tattadudīrṇavarṇagalitāṃ pratyagradhārāṃ sudhāṃ vātāhāratayā prabhūtamayaśaḥ prakṣālayantyo nijam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इदानीं खलु--- आघ्राय किरणान् भानोर्यजुरामोदमेदुरान् । यतन्ते कृतिनः सर्वे कर्तुं माध्याह्निकीं क्रियाम्
idānīṃ khalu--- āghrāya kiraṇān bhānoryajurāmodamedurān / yatante kṛtinaḥ sarve kartuṃ mādhyāhnikīṃ kriyām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.