एवमन्यदपि यथासंभवमुदाहार्यम् । अत्र रसो नायकाश्रय एव । यदिपरं निपुणनटचेष्टया तथाविधकाव्यश्रवणबलेन च सामाजिकैः साक्षाद् भाव्यते, तदा परगतस्यापि रसस्य सम्यग्भावनया परत्र निरतिशयानन्दजननमविरुद्धम् । अथवा मालत्यादिशब्देभ्यो योषिन्मात्रप्रतीतौ (रावणादिशब्देभ्यः शत्रुमात्रप्रतीतौ च) स्मृत्यारूढेन तत्तद्योषिद्विशेषेण अनुकार्येण सामाजिकाश्रयत्वमपि न विरुद्धम् । नटस्यानुकरणमात्रपरतया नैव रसाश्रययोग्यता । तस्य भावुकत्वाभ्युपगमे ऽपि सामाजिकत्वमेव । अनुभावादीनां प्रकाशनं तु शिक्षाभ्यासपाटवेनैव घटते । रसादीनां परस्परविरोधे ऽपि कविप्रौढोक्तिसमाश्रयणेनैकत्र समावेशो न विरुद्धः । विरोधक्रमः ऽशृङ्गारतिलकेऽ; कथितः--- "शृङ्गारबीभत्सरसौ तथा वीरभयानकौ । रौद्राद्भुतौ तथा हास्यकरुणौ वैरिणौ मिथः" ॥ इति। रसाद् रसोत्पत्तिरपि मता । तथा चोक्तं ऽशृङ्गारतिलकेऽ--- "हास्यो भवति शृङ्गारात् करुणो रौद्रकर्मणः । अद्भुतश्च तथा वीराद् बीभत्साच्च भयानकः" ॥ व्यभिचारिभावानां तत्तद्रसानुगुण्यमेवं प्रतिपादितं ऽशृङ्गारतिलकेऽ; । तथा हि--- "शङ्कासूया भयं ग्लानिर्व्याधिश्चिन्ता स्मृतिर्धृतिः । औत्सुक्यविस्मयावेगा व्रीडोन्मादौ मदस्तथा ॥ विषादो जडता निद्रावहित्थं चापलं मृतिः । इति भावाः प्रयोक्तव्याः शृङ्गारे व्यभिचारिणः ॥ श्रमश्चपलता निद्रा स्पप्नो ग्लानिस्तथैव च । शङ्कासूयावहित्थं च हास्ये भावा भवन्त्यमी ॥ संत्रासो मरणं दैन्यं ग्लानिश्चैव भयानके । अपस्मारो विषादश्च भयं वेगो मृतिर्मदः ॥ उन्मादश्चेति विज्ञेया भावा बीभत्ससंभवाः । आवेगो जडता मोहो हर्षणं विस्मयः स्मृतिः ॥ इति भावा निबद्धव्या रसज्ञैरद्भुते रसे । दैन्यं चिन्ता तथा ग्लानिर्निर्वेदो जडता स्मृतिः ॥ व्याधिश्च करुणे वाच्या भावा भावविशारदैः । हर्षो ऽसूया तथा गर्व उत्साहो मद एव च ॥ चापल्यमुग्रता चैव रौद्रे भावाः प्रकीर्तिताः । अमर्षः प्रतिबोधश्च वितर्को ऽथ मतिर्धृतिः ॥ क्रोधो ऽसूयाथ संमोह आवेगश्चोपहर्षणम् । गर्वो मदस्तथोग्रत्वं भावा वीरे भवन्त्यमी" ॥ इति। "रसः सर्वो ऽपि संपूर्णस्तिरोधत्ते रसान्तरम् ॥ः इति भारतीयोक्तप्रक्रीयया यद्यप्येक एव रसः, तथापि महाकविप्रसिद्ध्या रससङकरः स्वीक्रियते । तत्र रसादेरप्राधान्ये रसवदाद्यलंकारा भवन्ति । अन्याङ्गत्वेन रसनिबन्धने रसवदलंकारः । भावनिबन्धने प्रेयो ऽलंकारः । रसाभासभावाभासनिबन्धने ऊर्जस्विदलंकारः । भावशान्तिनिबन्धने समाहितालंकारः । तथा भावोदयादयो ऽपि । एतद् अलङ्कारसर्वस्वे प्रपञ्चेनोक्तम्--- "रसभावतदाभासतत्प्रशमननिबन्धने रसवत्प्रेयऊर्जस्विसमाहितानि । भावोदयभावसन्धिभावशबलताश्च पृथगलंकाराः ऽइति । एतेषामुदाहरणमलंकरणे भविष्यति । गुणालंकारश्रीकृतपरिकरो भावविभवः स्फुरत्प्रादुर्भावः क्रमगलितवेद्यान्तरमतिः । सुखं वा दुः खं वा निबिडयतु यूनोः सहृदये त्वमन्दानन्दात्मा परिणमति पूर्णो रसभरः
evamanyadapi yathāsaṃbhavamudāhāryam / atra raso nāyakāśraya eva / yadiparaṃ nipuṇanaṭaceṣṭayā tathāvidhakāvyaśravaṇabalena ca sāmājikaiḥ sākṣād bhāvyate, tadā paragatasyāpi rasasya samyagbhāvanayā paratra niratiśayānandajananamaviruddham / athavā mālatyādiśabdebhyo yoṣinmātrapratītau (rāvaṇādiśabdebhyaḥ śatrumātrapratītau ca) smṛtyārūḍhena tattadyoṣidviśeṣeṇa anukāryeṇa sāmājikāśrayatvamapi na viruddham / naṭasyānukaraṇamātraparatayā naiva rasāśrayayogyatā / tasya bhāvukatvābhyupagame 'pi sāmājikatvameva / anubhāvādīnāṃ prakāśanaṃ tu śikṣābhyāsapāṭavenaiva ghaṭate / rasādīnāṃ parasparavirodhe 'pi kaviprauḍhoktisamāśrayaṇenaikatra samāveśo na viruddhaḥ / virodhakramaḥ 'śṛṅgāratilake'; kathitaḥ--- "śṛṅgārabībhatsarasau tathā vīrabhayānakau / raudrādbhutau tathā hāsyakaruṇau vairiṇau mithaḥ" // iti/ rasād rasotpattirapi matā / tathā coktaṃ 'śṛṅgāratilake'--- "hāsyo bhavati śṛṅgārāt karuṇo raudrakarmaṇaḥ / adbhutaśca tathā vīrād bībhatsācca bhayānakaḥ" // vyabhicāribhāvānāṃ tattadrasānuguṇyamevaṃ pratipāditaṃ 'śṛṅgāratilake'; / tathā hi--- "śaṅkāsūyā bhayaṃ glānirvyādhiścintā smṛtirdhṛtiḥ / autsukyavismayāvegā vrīḍonmādau madastathā // viṣādo jaḍatā nidrāvahitthaṃ cāpalaṃ mṛtiḥ / iti bhāvāḥ prayoktavyāḥ śṛṅgāre vyabhicāriṇaḥ // śramaścapalatā nidrā spapno glānistathaiva ca / śaṅkāsūyāvahitthaṃ ca hāsye bhāvā bhavantyamī // saṃtrāso maraṇaṃ dainyaṃ glāniścaiva bhayānake / apasmāro viṣādaśca bhayaṃ vego mṛtirmadaḥ // unmādaśceti vijñeyā bhāvā bībhatsasaṃbhavāḥ / āvego jaḍatā moho harṣaṇaṃ vismayaḥ smṛtiḥ // iti bhāvā nibaddhavyā rasajñairadbhute rase / dainyaṃ cintā tathā glānirnirvedo jaḍatā smṛtiḥ // vyādhiśca karuṇe vācyā bhāvā bhāvaviśāradaiḥ / harṣo 'sūyā tathā garva utsāho mada eva ca // cāpalyamugratā caiva raudre bhāvāḥ prakīrtitāḥ / amarṣaḥ pratibodhaśca vitarko 'tha matirdhṛtiḥ // krodho 'sūyātha saṃmoha āvegaścopaharṣaṇam / garvo madastathogratvaṃ bhāvā vīre bhavantyamī" // iti/ "rasaḥ sarvo 'pi saṃpūrṇastirodhatte rasāntaram //ḥ iti bhāratīyoktaprakrīyayā yadyapyeka eva rasaḥ, tathāpi mahākaviprasiddhyā rasasaṅakaraḥ svīkriyate / tatra rasāderaprādhānye rasavadādyalaṃkārā bhavanti / anyāṅgatvena rasanibandhane rasavadalaṃkāraḥ / bhāvanibandhane preyo 'laṃkāraḥ / rasābhāsabhāvābhāsanibandhane ūrjasvidalaṃkāraḥ / bhāvaśāntinibandhane samāhitālaṃkāraḥ / tathā bhāvodayādayo 'pi / etad alaṅkārasarvasve prapañcenoktam--- "rasabhāvatadābhāsatatpraśamananibandhane rasavatpreyaūrjasvisamāhitāni / bhāvodayabhāvasandhibhāvaśabalatāśca pṛthagalaṃkārāḥ 'iti / eteṣāmudāharaṇamalaṃkaraṇe bhaviṣyati / guṇālaṃkāraśrīkṛtaparikaro bhāvavibhavaḥ sphuratprādurbhāvaḥ kramagalitavedyāntaramatiḥ / sukhaṃ vā duḥ khaṃ vā nibiḍayatu yūnoḥ sahṛdaye tvamandānandātmā pariṇamati pūrṇo rasabharaḥ
Devanagari rendered by HREEM from the edition's roman (IAST) text; the IAST is the edition's own.
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.