Vidyanatha: Prataparudriya 4

अथ ज्वरः । तापाधिक्यं ज्वरो मतः

atha jvaraḥ / tāpādhikyaṃ jvaro mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा--- अमोहसिसिरोवआरा वहुआ विरहज्जरेण गुरुएण । दाणिं रुद्दणरेसर ! कांखै तुह दंसणामिअअं

yathā--- amohasisirovaārā vahuā virahajjareṇa gurueṇa / dāṇiṃ ruddaṇaresara ! kāṃkhai tuha daṃsaṇāmiaaṃ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ मूर्च्छा । मूर्च्छा त्वभ्यन्तरे ऽवृत्तिर्बाह्येन्द्रियनिमीलनात् । यथा--- अअचिंतंतीए णरेन्दं दट्ठुं हिअअठ्ठिदं मिअच्छीए । करणाइ बाहिराइं विसंति अब्भंतरं वि सुण्णाए

atha mūrcchā / mūrcchā tvabhyantare 'vṛttirbāhyendriyanimīlanāt / yathā--- aaciṃtaṃtīe ṇarendaṃ daṭṭhuṃ hiaaṭhṭhidaṃ miacchīe / karaṇāi bāhirāiṃ visaṃti abbhaṃtaraṃ vi suṇṇāe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करणानि बाह्यानि विशन्ति अभ्यन्तरमपि शून्यायाः ॥) अथ शृङ्गारः । स द्विविधः । संभोगो विप्रलम्भश्चेति । "संयुक्तयोस्तु संभोगो विप्रलम्भो वियुक्तयोः ऽ; इति ऽशृङ्गारतिलकेऽ; । संभोगस्य परस्परावलोकनसंभाषणाऽलिङ्गनचुम्बनाद्यनेकव्यापारमयत्वेनानन्त्यादेकविधत्वेन गणना कृता । यथा-- रहः प्रत्यासन्ने हृदयदयिते रुद्रनृपतौ निवृत्ता मानाज्ञा विरलमपि लज्जाविलसितम् । किमन्यत् ते गोप्यं बहिरबहिरानन्दमसृणः स्मरावेशः को ऽपि प्रियसखि ! नृपेणैकयति माम्

karaṇāni bāhyāni viśanti abhyantaramapi śūnyāyāḥ //) atha śṛṅgāraḥ / sa dvividhaḥ / saṃbhogo vipralambhaśceti / "saṃyuktayostu saṃbhogo vipralambho viyuktayoḥ '; iti 'śṛṅgāratilake'; / saṃbhogasya parasparāvalokanasaṃbhāṣaṇā'liṅganacumbanādyanekavyāpāramayatvenānantyādekavidhatvena gaṇanā kṛtā / yathā-- rahaḥ pratyāsanne hṛdayadayite rudranṛpatau nivṛttā mānājñā viralamapi lajjāvilasitam / kimanyat te gopyaṃ bahirabahirānandamasṛṇaḥ smarāveśaḥ ko 'pi priyasakhi ! nṛpeṇaikayati mām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिलाषो नाम संभोगात् प्रागनुरागः । यथा--- अन्योन्यभाषणमनङ्गविलासगोष्ठी शय्या च सार्धमपदानि मनोरथानाम् । प्रेमानुविद्धमुदयद्बहुलानुरागं लभ्यते रुद्रनृपतेरवलोकितं वा

abhilāṣo nāma saṃbhogāt prāganurāgaḥ / yathā--- anyonyabhāṣaṇamanaṅgavilāsagoṣṭhī śayyā ca sārdhamapadāni manorathānām / premānuviddhamudayadbahulānurāgaṃ labhyate rudranṛpateravalokitaṃ vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तया विप्रलम्भो यथा--- लक्ष्मीरस्य विलोचनाब्जवसतिः सोर्ष्या त्वदालोकने वक्त्रस्था च सस्स्वती न सहते साकं त्वया भाषणम् । लीलाकर्षणविघ्नकृत् त्वयि मही बाहुस्थिता काकति- क्षोणीन्द्रे न हि कैतवानि सुभगे मानेन किं ताम्यसि

tayā vipralambho yathā--- lakṣmīrasya vilocanābjavasatiḥ sorṣyā tvadālokane vaktrasthā ca sassvatī na sahate sākaṃ tvayā bhāṣaṇam / līlākarṣaṇavighnakṛt tvayi mahī bāhusthitā kākati- kṣoṇīndre na hi kaitavāni subhage mānena kiṃ tāmyasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विरहो नाम लब्धसंयोगयोर्नायकयोः केनचित् कारणेन पुनः समागमकालातिक्षेपः । यथा--- अङ्गेषु जीर्णेषु विभूषणानां व्यत्यासमार्गो ऽपि मुहूर्तशोभी । सख्यस्तदास्तां परिकर्मरीतिरानीयतां रुद्रनृपः किमन्यत्

viraho nāma labdhasaṃyogayornāyakayoḥ kenacit kāraṇena punaḥ samāgamakālātikṣepaḥ / yathā--- aṅgeṣu jīrṇeṣu vibhūṣaṇānāṃ vyatyāsamārgo 'pi muhūrtaśobhī / sakhyastadāstāṃ parikarmarītirānīyatāṃ rudranṛpaḥ kimanyat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यूनोर्देशान्तरवृत्तित्वं प्रवासः । तेन विप्रलम्भो यथा--- सेव्यो ऽस्तु रुद्रनृपतिर्निखिलैर्नृपालै- रभ्युत्सवेषु सुलभा न हि वल्लभा नः । इत्थं कलिङ्गसुदृशां विरहार्तितापा- दङ्गानि यान्ति तनुतां दिवसा युगन्ति

yūnordeśāntaravṛttitvaṃ pravāsaḥ / tena vipralambho yathā--- sevyo 'stu rudranṛpatirnikhilairnṛpālai- rabhyutsaveṣu sulabhā na hi vallabhā naḥ / itthaṃ kaliṅgasudṛśāṃ virahārtitāpā- daṅgāni yānti tanutāṃ divasā yuganti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसाभासो यथा--- प्रासादगर्भवलभीषु कपोतपाल्यां पारावतीं रमणचुम्बितचञ्चुकोटिम् । आविर्भवत्सुरतकूजितरक्तकण्ठी- मालोक्य काकतिविभुः स्मितमातनोति

rasābhāso yathā--- prāsādagarbhavalabhīṣu kapotapālyāṃ pārāvatīṃ ramaṇacumbitacañcukoṭim / āvirbhavatsuratakūjitaraktakaṇṭhī- mālokya kākativibhuḥ smitamātanoti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावोदयो यथा--- मुग्धे ! कस्तव वर्तते हृदि मनोजन्मैव नान्यः शपे सख्येतस्य किमत्र कार्यमपरं किं जन्मसद्मादरात् । को ऽन्यस्तत्प्रतिबिम्ब एव निपुणे ! जानासि कामाधिकः प्रेयान् रुद्रनृपस्तवेति कथिता नम्राननाभूद् वधूः

bhāvodayo yathā--- mugdhe ! kastava vartate hṛdi manojanmaiva nānyaḥ śape sakhyetasya kimatra kāryamaparaṃ kiṃ janmasadmādarāt / ko 'nyastatpratibimba eva nipuṇe ! jānāsi kāmādhikaḥ preyān rudranṛpastaveti kathitā namrānanābhūd vadhūḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावशमो यथा--- लक्ष्मीस्त्वं पुरुषोत्तमस्तव पतिः श्रीवीररुद्रो नृपः सृष्ट्यामम्बुजविष्टरस्य सदृशोर्योगश्चि रात् संभृतः । तस्मात् कृत्रिममप्यसाम्प्रतिमिदं वां वैमनस्यं मना- गित्यालिं प्रणतां विलोक्य विकसद्वक्त्राम्बुजा मानिनी

bhāvaśamo yathā--- lakṣmīstvaṃ puruṣottamastava patiḥ śrīvīrarudro nṛpaḥ sṛṣṭyāmambujaviṣṭarasya sadṛśoryogaści rāt saṃbhṛtaḥ / tasmāt kṛtrimamapyasāmpratimidaṃ vāṃ vaimanasyaṃ manā- gityāliṃ praṇatāṃ vilokya vikasadvaktrāmbujā māninī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावसन्धिर्यथा--- प्रतापरुद्रस्य दिगन्तजैत्रयात्राप्रभूतैः पटहप्रणादैः । प्रियानुलापैश्च तथा भटानां रौमाञ्चवर्मावृतमङ्गमासीत्

bhāvasandhiryathā--- pratāparudrasya digantajaitrayātrāprabhūtaiḥ paṭahapraṇādaiḥ / priyānulāpaiśca tathā bhaṭānāṃ raumāñcavarmāvṛtamaṅgamāsīt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावशबलता यथा--- निन्दन्त्वद्य कुलस्त्रियः प्रियतमो लभ्यः सुखं केन वा भाग्येनानुमतं न किं गुरुजनैः का वा सखी प्रेष्यते । किं लोकस्य भवेत् प्रसिद्धमचिरात् स्वच्छन्दमङ्कं कदा- रोक्ष्यामि स्थिरता कदा हृदि भवेद् यातव्य एव प्रियः

bhāvaśabalatā yathā--- nindantvadya kulastriyaḥ priyatamo labhyaḥ sukhaṃ kena vā bhāgyenānumataṃ na kiṃ gurujanaiḥ kā vā sakhī preṣyate / kiṃ lokasya bhavet prasiddhamacirāt svacchandamaṅkaṃ kadā- rokṣyāmi sthiratā kadā hṛdi bhaved yātavya eva priyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र शृङ्गारकरुणयोः संकरो यथा--- आसन्ने ऽपि महोत्सवे कथमितस्त्यक्त्वा प्रवासं व्रजे- र्धिगू धिक् साहसमावयोर्विघटनं को वा विधिः काङ्क्षति । इत्थं स्वप्ननिवारितप्रियतमप्रस्थानबुद्धिस्ततो बुद्ध्वा मूर्च्छति काकतीयनृपते ! त्वद्वैरिनारीजनः

tatra śṛṅgārakaruṇayoḥ saṃkaro yathā--- āsanne 'pi mahotsave kathamitastyaktvā pravāsaṃ vraje- rdhigū dhik sāhasamāvayorvighaṭanaṃ ko vā vidhiḥ kāṅkṣati / itthaṃ svapnanivāritapriyatamaprasthānabuddhistato buddhvā mūrcchati kākatīyanṛpate ! tvadvairinārījanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीत्वा मांसोपदंशं द्विरदगलगलद्रक्तमैरेयधारां मत्तो मस्तिष्कलग्नैर्दलितनृपवपुः कीकसैः स्पष्टदंष्ट्रः । बिभ्रद् रौद्रान्त्रमालां जनितजनभयो भैरवाकारघोरः संग्रामोर्व्याः कलिङ्गैर्बलिविधिमकरोद् वीररुद्रस्य खड्गः

pītvā māṃsopadaṃśaṃ dviradagalagaladraktamaireyadhārāṃ matto mastiṣkalagnairdalitanṛpavapuḥ kīkasaiḥ spaṣṭadaṃṣṭraḥ / bibhrad raudrāntramālāṃ janitajanabhayo bhairavākāraghoraḥ saṃgrāmorvyāḥ kaliṅgairbalividhimakarod vīrarudrasya khaḍgaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवमन्यदपि यथासंभवमुदाहार्यम् । अत्र रसो नायकाश्रय एव । यदिपरं निपुणनटचेष्टया तथाविधकाव्यश्रवणबलेन च सामाजिकैः साक्षाद् भाव्यते, तदा परगतस्यापि रसस्य सम्यग्भावनया परत्र निरतिशयानन्दजननमविरुद्धम् । अथवा मालत्यादिशब्देभ्यो योषिन्मात्रप्रतीतौ (रावणादिशब्देभ्यः शत्रुमात्रप्रतीतौ च) स्मृत्यारूढेन तत्तद्योषिद्विशेषेण अनुकार्येण सामाजिकाश्रयत्वमपि न विरुद्धम् । नटस्यानुकरणमात्रपरतया नैव रसाश्रययोग्यता । तस्य भावुकत्वाभ्युपगमे ऽपि सामाजिकत्वमेव । अनुभावादीनां प्रकाशनं तु शिक्षाभ्यासपाटवेनैव घटते । रसादीनां परस्परविरोधे ऽपि कविप्रौढोक्तिसमाश्रयणेनैकत्र समावेशो न विरुद्धः । विरोधक्रमः ऽशृङ्गारतिलकेऽ; कथितः--- "शृङ्गारबीभत्सरसौ तथा वीरभयानकौ । रौद्राद्भुतौ तथा हास्यकरुणौ वैरिणौ मिथः" ॥ इति। रसाद् रसोत्पत्तिरपि मता । तथा चोक्तं ऽशृङ्गारतिलकेऽ--- "हास्यो भवति शृङ्गारात् करुणो रौद्रकर्मणः । अद्भुतश्च तथा वीराद् बीभत्साच्च भयानकः" ॥ व्यभिचारिभावानां तत्तद्रसानुगुण्यमेवं प्रतिपादितं ऽशृङ्गारतिलकेऽ; । तथा हि--- "शङ्कासूया भयं ग्लानिर्व्याधिश्चिन्ता स्मृतिर्धृतिः । औत्सुक्यविस्मयावेगा व्रीडोन्मादौ मदस्तथा ॥ विषादो जडता निद्रावहित्थं चापलं मृतिः । इति भावाः प्रयोक्तव्याः शृङ्गारे व्यभिचारिणः ॥ श्रमश्चपलता निद्रा स्पप्नो ग्लानिस्तथैव च । शङ्कासूयावहित्थं च हास्ये भावा भवन्त्यमी ॥ संत्रासो मरणं दैन्यं ग्लानिश्चैव भयानके । अपस्मारो विषादश्च भयं वेगो मृतिर्मदः ॥ उन्मादश्चेति विज्ञेया भावा बीभत्ससंभवाः । आवेगो जडता मोहो हर्षणं विस्मयः स्मृतिः ॥ इति भावा निबद्धव्या रसज्ञैरद्भुते रसे । दैन्यं चिन्ता तथा ग्लानिर्निर्वेदो जडता स्मृतिः ॥ व्याधिश्च करुणे वाच्या भावा भावविशारदैः । हर्षो ऽसूया तथा गर्व उत्साहो मद एव च ॥ चापल्यमुग्रता चैव रौद्रे भावाः प्रकीर्तिताः । अमर्षः प्रतिबोधश्च वितर्को ऽथ मतिर्धृतिः ॥ क्रोधो ऽसूयाथ संमोह आवेगश्चोपहर्षणम् । गर्वो मदस्तथोग्रत्वं भावा वीरे भवन्त्यमी" ॥ इति। "रसः सर्वो ऽपि संपूर्णस्तिरोधत्ते रसान्तरम् ॥ः इति भारतीयोक्तप्रक्रीयया यद्यप्येक एव रसः, तथापि महाकविप्रसिद्ध्या रससङकरः स्वीक्रियते । तत्र रसादेरप्राधान्ये रसवदाद्यलंकारा भवन्ति । अन्याङ्गत्वेन रसनिबन्धने रसवदलंकारः । भावनिबन्धने प्रेयो ऽलंकारः । रसाभासभावाभासनिबन्धने ऊर्जस्विदलंकारः । भावशान्तिनिबन्धने समाहितालंकारः । तथा भावोदयादयो ऽपि । एतद् अलङ्कारसर्वस्वे प्रपञ्चेनोक्तम्--- "रसभावतदाभासतत्प्रशमननिबन्धने रसवत्प्रेयऊर्जस्विसमाहितानि । भावोदयभावसन्धिभावशबलताश्च पृथगलंकाराः ऽइति । एतेषामुदाहरणमलंकरणे भविष्यति । गुणालंकारश्रीकृतपरिकरो भावविभवः स्फुरत्प्रादुर्भावः क्रमगलितवेद्यान्तरमतिः । सुखं वा दुः खं वा निबिडयतु यूनोः सहृदये त्वमन्दानन्दात्मा परिणमति पूर्णो रसभरः

evamanyadapi yathāsaṃbhavamudāhāryam / atra raso nāyakāśraya eva / yadiparaṃ nipuṇanaṭaceṣṭayā tathāvidhakāvyaśravaṇabalena ca sāmājikaiḥ sākṣād bhāvyate, tadā paragatasyāpi rasasya samyagbhāvanayā paratra niratiśayānandajananamaviruddham / athavā mālatyādiśabdebhyo yoṣinmātrapratītau (rāvaṇādiśabdebhyaḥ śatrumātrapratītau ca) smṛtyārūḍhena tattadyoṣidviśeṣeṇa anukāryeṇa sāmājikāśrayatvamapi na viruddham / naṭasyānukaraṇamātraparatayā naiva rasāśrayayogyatā / tasya bhāvukatvābhyupagame 'pi sāmājikatvameva / anubhāvādīnāṃ prakāśanaṃ tu śikṣābhyāsapāṭavenaiva ghaṭate / rasādīnāṃ parasparavirodhe 'pi kaviprauḍhoktisamāśrayaṇenaikatra samāveśo na viruddhaḥ / virodhakramaḥ 'śṛṅgāratilake'; kathitaḥ--- "śṛṅgārabībhatsarasau tathā vīrabhayānakau / raudrādbhutau tathā hāsyakaruṇau vairiṇau mithaḥ" // iti/ rasād rasotpattirapi matā / tathā coktaṃ 'śṛṅgāratilake'--- "hāsyo bhavati śṛṅgārāt karuṇo raudrakarmaṇaḥ / adbhutaśca tathā vīrād bībhatsācca bhayānakaḥ" // vyabhicāribhāvānāṃ tattadrasānuguṇyamevaṃ pratipāditaṃ 'śṛṅgāratilake'; / tathā hi--- "śaṅkāsūyā bhayaṃ glānirvyādhiścintā smṛtirdhṛtiḥ / autsukyavismayāvegā vrīḍonmādau madastathā // viṣādo jaḍatā nidrāvahitthaṃ cāpalaṃ mṛtiḥ / iti bhāvāḥ prayoktavyāḥ śṛṅgāre vyabhicāriṇaḥ // śramaścapalatā nidrā spapno glānistathaiva ca / śaṅkāsūyāvahitthaṃ ca hāsye bhāvā bhavantyamī // saṃtrāso maraṇaṃ dainyaṃ glāniścaiva bhayānake / apasmāro viṣādaśca bhayaṃ vego mṛtirmadaḥ // unmādaśceti vijñeyā bhāvā bībhatsasaṃbhavāḥ / āvego jaḍatā moho harṣaṇaṃ vismayaḥ smṛtiḥ // iti bhāvā nibaddhavyā rasajñairadbhute rase / dainyaṃ cintā tathā glānirnirvedo jaḍatā smṛtiḥ // vyādhiśca karuṇe vācyā bhāvā bhāvaviśāradaiḥ / harṣo 'sūyā tathā garva utsāho mada eva ca // cāpalyamugratā caiva raudre bhāvāḥ prakīrtitāḥ / amarṣaḥ pratibodhaśca vitarko 'tha matirdhṛtiḥ // krodho 'sūyātha saṃmoha āvegaścopaharṣaṇam / garvo madastathogratvaṃ bhāvā vīre bhavantyamī" // iti/ "rasaḥ sarvo 'pi saṃpūrṇastirodhatte rasāntaram //ḥ iti bhāratīyoktaprakrīyayā yadyapyeka eva rasaḥ, tathāpi mahākaviprasiddhyā rasasaṅakaraḥ svīkriyate / tatra rasāderaprādhānye rasavadādyalaṃkārā bhavanti / anyāṅgatvena rasanibandhane rasavadalaṃkāraḥ / bhāvanibandhane preyo 'laṃkāraḥ / rasābhāsabhāvābhāsanibandhane ūrjasvidalaṃkāraḥ / bhāvaśāntinibandhane samāhitālaṃkāraḥ / tathā bhāvodayādayo 'pi / etad alaṅkārasarvasve prapañcenoktam--- "rasabhāvatadābhāsatatpraśamananibandhane rasavatpreyaūrjasvisamāhitāni / bhāvodayabhāvasandhibhāvaśabalatāśca pṛthagalaṃkārāḥ 'iti / eteṣāmudāharaṇamalaṃkaraṇe bhaviṣyati / guṇālaṃkāraśrīkṛtaparikaro bhāvavibhavaḥ sphuratprādurbhāvaḥ kramagalitavedyāntaramatiḥ / sukhaṃ vā duḥ khaṃ vā nibiḍayatu yūnoḥ sahṛdaye tvamandānandātmā pariṇamati pūrṇo rasabharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसो वाक्यार्थः सन् विलसति पदार्थाः पुनरमी विभावाद्या यस्मिन् किल दधति विश्रान्तिमुचिताम् । अतो भावा एव क्रमसमुदितान्योन्यविभवा रसीभावं बिभ्रत्यथ च पटतां तन्तव इव

raso vākyārthaḥ san vilasati padārthāḥ punaramī vibhāvādyā yasmin kila dadhati viśrāntimucitām / ato bhāvā eva kramasamuditānyonyavibhavā rasībhāvaṃ bibhratyatha ca paṭatāṃ tantava iva

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावे स्थायिनि वर्धमानविभवे रत्यादिके सिन्धुवत् कल्लोला इव संभवन्ति विलयं चायान्ति भावा मुहुः । निर्वेदाद्युपभोगभावितनिजास्वादातिरेको रसो लोके स्यादनुकार्य एव कथितो नाट्ये तु सामाजिके

bhāve sthāyini vardhamānavibhave ratyādike sindhuvat kallolā iva saṃbhavanti vilayaṃ cāyānti bhāvā muhuḥ / nirvedādyupabhogabhāvitanijāsvādātireko raso loke syādanukārya eva kathito nāṭye tu sāmājike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.