Library·Vidyakara: Subhasitaratnakosa·37
असन्तो नाभ्यर्थ्याः सुहृद् अपि न याच्यस् तनु-धनः प्रिया वृत्तिर् न्याय्या चरितम् असुभङ्गे ऽप्य् अमलिनम् । विपद्य् उच्चैः स्थेयं पदम् अनुविधेयं च महतां सतां केनोद्दिष्टं विषमम् असि-धारा-व्रतम् इदम्
asanto nābhyarthyāḥ suhṛd api na yācyas tanu-dhanaḥ priyā vṛttir nyāyyā caritam asubhaṅge 'py amalinam / vipady uccaiḥ stheyaṃ padam anuvidheyaṃ ca mahatāṃ satāṃ kenoddiṣṭaṃ viṣamam asi-dhārā-vratam idam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
धर्मकीर्तेः -- प्रिय-प्राया वृत्तिर् विनय-मधुरो वाचि नियमः प्रकृत्या कल्याणी मतिर् अनवगीतः परिचयः । पुरो वा पश्चाद् वा तद् इदम् अविपर्यासित-रसं रहस्यं साधूनाम् अनुपदि विशुद्धं विजयते
dharmakīrteḥ -- priya-prāyā vṛttir vinaya-madhuro vāci niyamaḥ prakṛtyā kalyāṇī matir anavagītaḥ paricayaḥ / puro vā paścād vā tad idam aviparyāsita-rasaṃ rahasyaṃ sādhūnām anupadi viśuddhaṃ vijayate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निन्दन्तु नीति-निपुणा यदि वा स्तुवन्तु लक्ष्मीः परापततु गच्छतु वा यथेष्टम् । अद्यैव वा मरणम् अस्तु युगान्तरे वा न्याय्यात् पथः प्रविचलन्ति पदं न धीराः
nindantu nīti-nipuṇā yadi vā stuvantu lakṣmīḥ parāpatatu gacchatu vā yatheṣṭam / adyaiva vā maraṇam astu yugāntare vā nyāyyāt pathaḥ pravicalanti padaṃ na dhīrāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भर्तृहरेः (नीतिशतक ७४) निर्मलानां कुतो रन्ध्रं कथंचिद् अपविध्यते । विधीयते गुणैर् एव तच् च मुक्ता-मणेर् इव
bhartṛhareḥ (nītiśataka 74) nirmalānāṃ kuto randhraṃ kathaṃcid apavidhyate / vidhīyate guṇair eva tac ca muktā-maṇer iva
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्र्यम्बकस्य -- यदा किंचिज्-ज्ञो ऽहं गज इव मदान्धः समभवं तदा सर्वज्ञो ऽस्मीत्य् अभवद् अवलिप्तं मम मनः । यदा किंचित् किंचिद् बुध-जन-सकाशाद् अधिगतं तदा मूर्खो ऽस्मीति ज्वर इव मदो मे व्यपगतः
tryambakasya -- yadā kiṃcij-jño 'haṃ gaja iva madāndhaḥ samabhavaṃ tadā sarvajño 'smīty abhavad avaliptaṃ mama manaḥ / yadā kiṃcit kiṃcid budha-jana-sakāśād adhigataṃ tadā mūrkho 'smīti jvara iva mado me vyapagataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालिदासस्य अनुहरतः खलसुजनाव् अग्रिमपाश्चात्यभागयोः सूच्योः । एकः कुरुते च्छिद्रं गुणवान् अन्यः प्रपूरयति
kālidāsasya anuharataḥ khalasujanāv agrimapāścātyabhāgayoḥ sūcyoḥ / ekaḥ kurute cchidraṃ guṇavān anyaḥ prapūrayati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालिदासस्य (नीतिशतक ८) अनुहरतः खल-सुजनाव् अग्रिम-पाश्चात्य-भागयोः सूच्योः ।* एकः कुरुते च्छिद्रं गुणवान् अन्यः प्रपूरयति ॥ विद्स्र्क् ३७।६ *(१२१८) ॥* गोभट्टस्य -- पुण्ड्रेक्षु-काण्ड-सुहृदो मधुराम्बु-भावाः सन्तः स्वयं यदि नमन्ति नमन्ति कामम् । आन्दोलितास् तु नमन-स्पृहया परेण भज्यन्त एव शतधा न पुनर् नमन्ति
kālidāsasya (nītiśataka 8) anuharataḥ khala-sujanāv agrima-pāścātya-bhāgayoḥ sūcyoḥ /* ekaḥ kurute cchidraṃ guṇavān anyaḥ prapūrayati // VidSrk 37.6 *(1218) //* gobhaṭṭasya -- puṇḍrekṣu-kāṇḍa-suhṛdo madhurāmbu-bhāvāḥ santaḥ svayaṃ yadi namanti namanti kāmam / āndolitās tu namana-spṛhayā pareṇa bhajyanta eva śatadhā na punar namanti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
जतुपङ्कायते दोषः प्रविश्यैवासतां हृदि । सतां तु न विशत्य् एव यदि वा पारदायते
jatupaṅkāyate doṣaḥ praviśyaivāsatāṃ hṛdi / satāṃ tu na viśaty eva yadi vā pāradāyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कुसुम-स्तवकस्येव द्वयी वृत्तिर् मनस्विनः । सर्व-लोकस्य वा मूर्ध्नि शीर्यते वन एव वा
kusuma-stavakasyeva dvayī vṛttir manasvinaḥ / sarva-lokasya vā mūrdhni śīryate vana eva vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्यासस्य (नीतिशतक २५) राजा त्वं वयम् अप्य् उपासित-गुरु-प्रज्ञाभिमानोन्नताः ख्यातस् त्वं विभवैर् यशांसि कवयो दिक्षु प्रतन्वन्ति नः । इत्थं मानद नातिदूरम् उभयोर् अप्य् आवयोर् अन्तरं यद्य् अस्मासु पराङ्मुखो ऽसि वयम् अप्य् एकान्ततो निःस्पृहाः
vyāsasya (nītiśataka 25) rājā tvaṃ vayam apy upāsita-guru-prajñābhimānonnatāḥ khyātas tvaṃ vibhavair yaśāṃsi kavayo dikṣu pratanvanti naḥ / itthaṃ mānada nātidūram ubhayor apy āvayor antaraṃ yady asmāsu parāṅmukho 'si vayam apy ekāntato niḥspṛhāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भर्तृहरेः -- उदन्वच्छिन्ना भूः स च निधिरपां योजन-शतं सदा पान्थः पूषा गगन-परिमाणं कलयति । इति प्रायो भावाः स्फुरद्-अवधि-मुद्रा-मुकुलिताः सतां प्रज्ञोन्मेषः पुनर् अयम् असीमा विजयते
bhartṛhareḥ -- udanvacchinnā bhūḥ sa ca nidhirapāṃ yojana-śataṃ sadā pānthaḥ pūṣā gagana-parimāṇaṃ kalayati / iti prāyo bhāvāḥ sphurad-avadhi-mudrā-mukulitāḥ satāṃ prajñonmeṣaḥ punar ayam asīmā vijayate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
राजशेखरस्य । (ब्र्बारा। १।८, स्व्सुआ। ३२२, स्द्साद। उन्देर् ७।४, स्क्म्सौक। २१२३) सत्-पक्षासृजवः शुद्धाः सफला गुण-सेविनः । तुल्यैर् अपि गुणैश् चित्रं सन्तः सन्तः शराः शराः
rājaśekharasya | (Brbā.rā. 1.8, Svsu.ā. 322, Sdsā.da. under 7.4, Skmsa.u.ka. 2123) sat-pakṣāsṛjavaḥ śuddhāḥ saphalā guṇa-sevinaḥ / tulyair api guṇaiś citraṃ santaḥ santaḥ śarāḥ śarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विपदि धैर्यम् अथाभ्युदये क्षमा सदसि वाक्-पटुता युधि विक्रमः । यशसि चाभिरतिर् व्यसनं श्रुतौ प्रकृति-सिद्धम् इदं हि महात्मनाम्
vipadi dhairyam athābhyudaye kṣamā sadasi vāk-paṭutā yudhi vikramaḥ / yaśasi cābhiratir vyasanaṃ śrutau prakṛti-siddham idaṃ hi mahātmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स साधुर् यो विपन्नानां साहाय्यम् अधिगच्छति । न तु दुर्विहितातीत- वस्तु-पालन-पण्डितः
sa sādhur yo vipannānāṃ sāhāyyam adhigacchati / na tu durvihitātīta- vastu-pālana-paṇḍitaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सत्यं गुणा गुणवतां विधि-वैपरीत्याद् यत्नार्जिता अपि कलौ विफला भवन्ति । साफल्यम् अस्ति सुतराम् इदम् एव तेषां यत् तापयन्ति हृदयानि पुनः खलानाम्
satyaṃ guṇā guṇavatāṃ vidhi-vaiparītyād yatnārjitā api kalau viphalā bhavanti / sāphalyam asti sutarām idam eva teṣāṃ yat tāpayanti hṛdayāni punaḥ khalānām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपूर्वः को ऽपि कोपाग्निः सज्जनस्य खलस्य च । एकस्य शाम्यति स्नेहाद् वर्धते ऽन्यस्य वारितः
apūrvaḥ ko 'pi kopāgniḥ sajjanasya khalasya ca / ekasya śāmyati snehād vardhate 'nyasya vāritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छायां कुर्वन्ति चान्यस्य तापं तिष्ठन्ति वातपे । फलन्ति च परार्थाय पादपा इव सज्जनाः
chāyāṃ kurvanti cānyasya tāpaṃ tiṣṭhanti vātape / phalanti ca parārthāya pādapā iva sajjanāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपेक्षन्ते न च स्नेहं न पात्रं न दशान्तरम् । सदा लोकहिते सक्ता रत्न-दीपा इवोत्तमाः
apekṣante na ca snehaṃ na pātraṃ na daśāntaram / sadā lokahite saktā ratna-dīpā ivottamāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लक्ष्मीं तृणाय मन्यन्ते तद्-भरेण नमन्ति च । अहो किम् अपि चित्राणि चरित्राणि महात्मनाम्
lakṣmīṃ tṛṇāya manyante tad-bhareṇa namanti ca / aho kim api citrāṇi caritrāṇi mahātmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अञ्जलि-स्थानि पुष्पाणि वासयन्ति कर-द्वयम् । अहो सुमनसां वृत्तिर् वाम-दक्षिणयोः समा
añjali-sthāni puṣpāṇi vāsayanti kara-dvayam / aho sumanasāṃ vṛttir vāma-dakṣiṇayoḥ samā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
परगुणतत्त्वग्रहणं स्वगुणावरणं परव्यसनमौनम् । मधुरम् अशठं च वाक्यं केना७प्य् उपदिष्टम् आर्याणाम्
paraguṇatattvagrahaṇaṃ svaguṇāvaraṇaṃ paravyasanamaunam / madhuram aśaṭhaṃ ca vākyaṃ kenā7py upadiṣṭam āryāṇām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पर-गुण-तत्त्व-ग्रहणं स्व-गुणावरणं पर-व्यसन-मौनम् ।* मधुरम् अशठं च वाक्यं केनाप्य् उपदिष्टम् आर्याणाम् ॥ विद्स्र्क् ३७।२१ *(१२३३) ॥* विचिन्त्यमानो हि करोति विस्मयं विसारिणा सच्-चरितेन सज्जनः । यदा तु चक्षुः-पथम् एति देहिनां तदामृतेनेव मनांसि सिञ्चति
para-guṇa-tattva-grahaṇaṃ sva-guṇāvaraṇaṃ para-vyasana-maunam /* madhuram aśaṭhaṃ ca vākyaṃ kenāpy upadiṣṭam āryāṇām // VidSrk 37.21 *(1233) //* vicintyamāno hi karoti vismayaṃ visāriṇā sac-caritena sajjanaḥ / yadā tu cakṣuḥ-patham eti dehināṃ tadāmṛteneva manāṃsi siñcati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संपर्केण तमो-भिदां जगद्-अघ-प्रध्वंसिनां धीमतां क्रूरो ऽपि प्रकृतं विहाय मलिनाम् आलम्बते भद्रताम् । यत् तृष्णा-ग्लपितो ऽपि नेच्छति जनः पातुं तद् एव क्षणाद् उज्झत्य् अम्बुधरोदर-स्थितम् अपां पत्युः पयः क्षारताम्
saṃparkeṇa tamo-bhidāṃ jagad-agha-pradhvaṃsināṃ dhīmatāṃ krūro 'pi prakṛtaṃ vihāya malinām ālambate bhadratām / yat tṛṣṇā-glapito 'pi necchati janaḥ pātuṃ tad eva kṣaṇād ujjhaty ambudharodara-sthitam apāṃ patyuḥ payaḥ kṣāratām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वाकराणारुषां संख्या संख्याताः कारण-क्रुधः । कारणे ऽपि न कुप्यन्ति ये ते जगति पञ्चषाः
kvākarāṇāruṣāṃ saṃkhyā saṃkhyātāḥ kāraṇa-krudhaḥ / kāraṇe 'pi na kupyanti ye te jagati pañcaṣāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुजनाः परुषाभिधायिनो यदि कः स्याद् अपरो ऽपि मञ्जुवाक् । यदि चन्द्रकराः सवह्नयो ननु जायेत सुधा कृतो ऽन्यतः
sujanāḥ paruṣābhidhāyino yadi kaḥ syād aparo 'pi mañjuvāk / yadi candrakarāḥ savahnayo nanu jāyeta sudhā kṛto 'nyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुजनाः परुषाभिधायिनो यदि कः स्याद् अपरो ऽपि मञ्जु-वाक् ।* यदि चन्द्र-कराः स-वह्नयो ननु जायेत सुधा कृतो ऽन्यतः ॥ विद्स्र्क् ३७।२५ *(१२३७) ॥* मङ्गलस्य ॥ ये दीनेषु कृपालवः स्पृशति यान् अल्पो ऽपि न श्रीमदः श्रान्ता ये च परोपकार-करणे हृष्यन्ति ये याचिताः । स्वस्थाः सत्य् अपि यौवनोदय-महा-व्याधि-प्रकोपे ऽपि ये ते भू-मण्डल-मण्डनैक-तिलकाः सन्तः कियन्तो जनाः
sujanāḥ paruṣābhidhāyino yadi kaḥ syād aparo 'pi mañju-vāk /* yadi candra-karāḥ sa-vahnayo nanu jāyeta sudhā kṛto 'nyataḥ // VidSrk 37.25 *(1237) //* maṅgalasya || ye dīneṣu kṛpālavaḥ spṛśati yān alpo 'pi na śrīmadaḥ śrāntā ye ca paropakāra-karaṇe hṛṣyanti ye yācitāḥ / svasthāḥ saty api yauvanodaya-mahā-vyādhi-prakope 'pi ye te bhū-maṇḍala-maṇḍanaika-tilakāḥ santaḥ kiyanto janāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यशो रक्षन्ति न प्राणान् पापाद् बिभति न द्विषः । अन्विष्यन्त्य् अर्थिनो नार्थान् निसर्गो ऽयं महात्मनाम्
yaśo rakṣanti na prāṇān pāpād bibhati na dviṣaḥ / anviṣyanty arthino nārthān nisargo 'yaṃ mahātmanām
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यथा यथा परां कोटिर् गुणः समधिरोहति । सन्तः कोदण्ड-धर्माणो विरमन्ति तथा तथा
yathā yathā parāṃ koṭir guṇaḥ samadhirohati / santaḥ kodaṇḍa-dharmāṇo viramanti tathā tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अयं निजः परो वेति गणना लघु-चेतसाम् । उदार-चरितानां तु वसुधैव कुटुम्बकम्
ayaṃ nijaḥ paro veti gaṇanā laghu-cetasām / udāra-caritānāṃ tu vasudhaiva kuṭumbakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ये प्राप्ते व्यसने ऽप्य् अनाकुल-धियः संपत्सु नैवोन्नताः प्राप्ते नैव पराङ्-मुखाः प्रणयिनि प्राणोपयोगैर् अपि । ह्रीमन्तः स्व-गुण-प्रशंसन-विधाव् अन्य-स्तुतौ पण्डिता धिग् धात्रा कृपणेन येन न कृताः कल्पान्त-दीर्घायुषः
ye prāpte vyasane 'py anākula-dhiyaḥ saṃpatsu naivonnatāḥ prāpte naiva parāṅ-mukhāḥ praṇayini prāṇopayogair api / hrīmantaḥ sva-guṇa-praśaṃsana-vidhāv anya-stutau paṇḍitā dhig dhātrā kṛpaṇena yena na kṛtāḥ kalpānta-dīrghāyuṣaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
करे श्लाघ्यस् त्यागः शिरसि गुरु-पाद-प्रणयिता मुखे सत्या वाणी श्रुतम् अनवगीतं श्रवणयोः । हृदि स्वच्छा वृत्तिर् विजयि-भुजयोर् वीर्यम् अतुलं विनाप्य् ऐश्वर्येण स्फुरति महतां मण्डनम् इदम्
kare ślāghyas tyāgaḥ śirasi guru-pāda-praṇayitā mukhe satyā vāṇī śrutam anavagītaṃ śravaṇayoḥ / hṛdi svacchā vṛttir vijayi-bhujayor vīryam atulaṃ vināpy aiśvaryeṇa sphurati mahatāṃ maṇḍanam idam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वज्राद् अपि कठोराणि मृदूनि कुसुमाद् अपि । लोकोत्तराणां चेतांसि को हि विज्ञातुम् अर्हति
vajrād api kaṭhorāṇi mṛdūni kusumād api / lokottarāṇāṃ cetāṃsi ko hi vijñātum arhati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चेः आ परितोषाद् विदुषां न साधु मन्ये प्रयोगविज्ञानम् । बलवद् अपि शिक्षितानाम् आत्मन्य् अप्रत्ययं चेतः
ceḥ ā paritoṣād viduṣāṃ na sādhu manye prayogavijñānam / balavad api śikṣitānām ātmany apratyayaṃ cetaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पुराणम् इत्य् एव न साधु सर्वं न चापि काव्यं नवम् इत्य् अवद्यम् । सन्तः परीक्ष्यान्यतरद् भजन्ते मूढः पर-प्रत्यय-हार्य-बुद्धिः
purāṇam ity eva na sādhu sarvaṃ na cāpi kāvyaṃ navam ity avadyam / santaḥ parīkṣyānyatarad bhajante mūḍhaḥ para-pratyaya-hārya-buddhiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालिदासस्यै७तौ गुह्यपिधानैकपरः सुजनो वस्त्रायते सदा पिशुनम् । भवताम् अयं विडम्बो यद् इदं छिद्रैर् विसूत्रयतु
kālidāsasyai7tau guhyapidhānaikaparaḥ sujano vastrāyate sadā piśunam / bhavatām ayaṃ viḍambo yad idaṃ chidrair visūtrayatu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कालिदासस्यैतौ (मअमि। १।२) -- गुह्य-पिधानैक-परः सुजनो वस्त्रायते सदा पिशुनम् ।* भवताम् अयं विडम्बो यद् इदं छिद्रैर् विसूत्रयतु ॥ विद्स्र्क् ३७।३५ *(१२४७) ॥* ब्रूत नूतन-कूष्माण्ड- फलानां के भवन्त्य् अमी । अङ्गुली-कथनाद् एव यन् न जीवन्ति मानिनः
kālidāsasyaitau (ma.a.mi. 1.2) -- guhya-pidhānaika-paraḥ sujano vastrāyate sadā piśunam /* bhavatām ayaṃ viḍambo yad idaṃ chidrair visūtrayatu // VidSrk 37.35 *(1247) //* brūta nūtana-kūṣmāṇḍa- phalānāṃ ke bhavanty amī / aṅgulī-kathanād eva yan na jīvanti māninaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यन् नेत्रैस् त्रिभिर् ईक्षते न गिरिशो नाष्टाभिर् अप्य् अब्ज-भूः सक्न्दो द्वादशभिस् न वा न मघवा चक्षुः-सहस्रेण वा । संभूयापि जगत्-त्रयस्य नयनैर् द्रष्टुं न यत् शक्यते प्रत्यादिश्य दृशौ समाहित-धियः पश्यन्ति तत्-पण्डिताः
yan netrais tribhir īkṣate na giriśo nāṣṭābhir apy abja-bhūḥ sakndo dvādaśabhis na vā na maghavā cakṣuḥ-sahasreṇa vā / saṃbhūyāpi jagat-trayasya nayanair draṣṭuṃ na yat śakyate pratyādiśya dṛśau samāhita-dhiyaḥ paśyanti tat-paṇḍitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कस्यचित् । (स्क्म्सौक। २१२२, शालिक-नाथस्य) नीरसान्य् अपि रोचन्ते कर्पासस्य फलानि नः । येषां गुणमयं जन्म परेषां गुह्य-गुप्तये
kasyacit | (Skmsa.u.ka. 2122, śālika-nāthasya) nīrasāny api rocante karpāsasya phalāni naḥ / yeṣāṃ guṇamayaṃ janma pareṣāṃ guhya-guptaye
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गुणवत्-पात्र मात्रैक- हार्य-निर्यासम् आशयन् । आत्मनावैति ते लोकः स्व-बन्धुर् इति धावति
guṇavat-pātra mātraika- hārya-niryāsam āśayan / ātmanāvaiti te lokaḥ sva-bandhur iti dhāvati
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सततम् असत्याद् बिभ्यति मा भैषीर् इति वदन्ति भीतेषु । अतिथिजनशेषम् अश्नति सज्जनजिह्वे कृताथा९सि
satatam asatyād bibhyati mā bhaiṣīr iti vadanti bhīteṣu / atithijanaśeṣam aśnati sajjanajihve kṛtāthā9si
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
यद्य् अपि दैवात् स्नेहो नश्यति साधोस् तथा९पि सत्त्वेषु । घण्टाध्वनेर् इवा७न्तश् चिरम् अनुबध्नाति संस्कारः
yady api daivāt sneho naśyati sādhos tathā9pi sattveṣu / ghaṇṭādhvaner ivā7ntaś ciram anubadhnāti saṃskāraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.