Vidyakara: Subhasitaratnakosa 40

कालिन्द्या दलितेन्द्र-नील-शकल-श्यामाम्भसो ऽन्तर्जले मग्नस्याञ्जन-पुञ्ज-सञ्चय-निभस्याहेः कुतो ऽन्वेषणा । ताराभाः फण-चक्रवाल-मणयो न स्युर् यदि द्योतिनो यैर् एवोन्नतिम् आप्नुवन्ति गुणिनस् तैर् एव यान्त्य् आपदम्

kālindyā dalitendra-nīla-śakala-śyāmāmbhaso 'ntarjale magnasyāñjana-puñja-sañcaya-nibhasyāheḥ kuto 'nveṣaṇā / tārābhāḥ phaṇa-cakravāla-maṇayo na syur yadi dyotino yair evonnatim āpnuvanti guṇinas tair eva yānty āpadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भग्नाशस्य करण्ड-पिण्डित-तनोर् म्लानेन्द्रियस्य क्षुधा कृत्वाखुर् विवरं स्वयं निपतितो नक्तं मुखे भोगिनः । तृप्तस् तत्-पिशितेन सत्वरम् असौ तेनैव यातः पथा स्वस्थास् तिष्ठत दैवम् एव जगतः शान्तौ क्षये चाकुलम्

bhagnāśasya karaṇḍa-piṇḍita-tanor mlānendriyasya kṣudhā kṛtvākhur vivaraṃ svayaṃ nipatito naktaṃ mukhe bhoginaḥ / tṛptas tat-piśitena satvaram asau tenaiva yātaḥ pathā svasthās tiṣṭhata daivam eva jagataḥ śāntau kṣaye cākulam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यस्याः कृते नृपतयस् तृणवत् त्यजन्ति प्राणान् प्रियान् अपि परस्पर-बद्ध-वैराः । तेषाम् असृक् पिबति सैव मही हतानां श्रीः प्रायशो विकृतिम् एति बहूपभुक्ता

yasyāḥ kṛte nṛpatayas tṛṇavat tyajanti prāṇān priyān api paraspara-baddha-vairāḥ / teṣām asṛk pibati saiva mahī hatānāṃ śrīḥ prāyaśo vikṛtim eti bahūpabhuktā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रथस्यैकं चक्रं भुजग-यमिताः सप्त तुरगाः निरालम्बो मार्गश् चरण-रहितः सारथिर् अपि । रविर् यात्य् एवान्तं प्रतिदिनम् अपारस्य नभसः क्रिया-सिद्धिः सत्त्वे भवति महतां नोपकरणे

rathasyaikaṃ cakraṃ bhujaga-yamitāḥ sapta turagāḥ nirālambo mārgaś caraṇa-rahitaḥ sārathir api / ravir yāty evāntaṃ pratidinam apārasya nabhasaḥ kriyā-siddhiḥ sattve bhavati mahatāṃ nopakaraṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वागीश्वरस्य -- पौलस्त्यः कथम् अन्य-दार-हरणे दोषं न विज्ञातवान् काकुत्स्थेन कथं न हेम-हरिणस्यासंभवो लक्षितः । अक्षाणां च युधिष्ठिरेण महता ज्ञातो न दोषः कथं प्रत्यासन्न-विपत्ति-मूढ-मनसां प्रायो मतिः क्षीयते

vāgīśvarasya -- paulastyaḥ katham anya-dāra-haraṇe doṣaṃ na vijñātavān kākutsthena kathaṃ na hema-hariṇasyāsaṃbhavo lakṣitaḥ / akṣāṇāṃ ca yudhiṣṭhireṇa mahatā jñāto na doṣaḥ kathaṃ pratyāsanna-vipatti-mūḍha-manasāṃ prāyo matiḥ kṣīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अकार्ये तथ्यो वा भवति वितथः कामम् अथवा तथाप्य् उच्चैर् धाम्नां हरति महिमानं जन-रवः । तुलोत्तीर्णस्यापि प्रकट-निहताशेष-तमसोअः रवेस् तादृक् तेजो न हि भवति कन्यां गत इति

akārye tathyo vā bhavati vitathaḥ kāmam athavā tathāpy uccair dhāmnāṃ harati mahimānaṃ jana-ravaḥ / tulottīrṇasyāpi prakaṭa-nihatāśeṣa-tamasoaḥ raves tādṛk tejo na hi bhavati kanyāṃ gata iti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतो यद् अह्नस् तनिमा हिमागमे लघीयसी यच् च निदाघ-शर्वरी । अनेन दृष्टान्त-युगेन गम्यते सद्-अर्थ-संकोच-समुद्यतो विधिः

kṛto yad ahnas tanimā himāgame laghīyasī yac ca nidāgha-śarvarī / anena dṛṣṭānta-yugena gamyate sad-artha-saṃkoca-samudyato vidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीताम्बराय तनयां प्रददौ पयोधिस् तत्-कालकूट-गरलं च दिगम्बराय । तत्रानयोर् वदत कस्य गुणातिरेकः प्रायः परिच्छद-कृतादर एव लोकः

pītāmbarāya tanayāṃ pradadau payodhis tat-kālakūṭa-garalaṃ ca digambarāya / tatrānayor vadata kasya guṇātirekaḥ prāyaḥ paricchada-kṛtādara eva lokaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं जन्मना जगति कस्यचिद् ईक्षितेन शक्त्यैव याति निजया पुरुषः प्रतिष्ठाम् । शक्ता हि कूपम् अपि शोषयितुं न कुम्भाः कुम्भोद्भवेन पुनर् अम्बुधिर् एव पीतः

kiṃ janmanā jagati kasyacid īkṣitena śaktyaiva yāti nijayā puruṣaḥ pratiṣṭhām / śaktā hi kūpam api śoṣayituṃ na kumbhāḥ kumbhodbhavena punar ambudhir eva pītaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुंसः स्वरूप-विनिरूपणम् एव कार्यं तज्-जन्म-भूमि-गुण-दोष-कथा वृथैव । कः कालकूटम् अभिनन्दति सागरोत्थं को वारविन्दम् अभिनिन्दति पङ्कजातम्

puṃsaḥ svarūpa-vinirūpaṇam eva kāryaṃ taj-janma-bhūmi-guṇa-doṣa-kathā vṛthaiva / kaḥ kālakūṭam abhinandati sāgarotthaṃ ko vāravindam abhinindati paṅkajātam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खल्वाटो दिवसेश्वरस्य किरणैः संतापितो मूर्धनि छायाम् आतप-वैरिणीम् अनुसरन् बिल्वस्य मूलं गतः । तत्राप्य् आशु कदाचिद् एव पतता बिल्वेन भग्नं शिरः प्रायो गच्छति यत्र भाग्य-रहितस् तत्रापदां भाजनम्

khalvāṭo divaseśvarasya kiraṇaiḥ saṃtāpito mūrdhani chāyām ātapa-vairiṇīm anusaran bilvasya mūlaṃ gataḥ / tatrāpy āśu kadācid eva patatā bilvena bhagnaṃ śiraḥ prāyo gacchati yatra bhāgya-rahitas tatrāpadāṃ bhājanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलंकारः शङ्काकर-नरक-पालः परिकरः प्रशीर्णाङ्गो भृङ्गी वसु च वृष एको बहु-वयाः । अवस्थेयं स्थाणोर् अपि भवति यत्रामर-गुरोर् विधौ वक्रे मूर्ध्नि स्थितवति वयं के पुनर् अमी

alaṃkāraḥ śaṅkākara-naraka-pālaḥ parikaraḥ praśīrṇāṅgo bhṛṅgī vasu ca vṛṣa eko bahu-vayāḥ / avastheyaṃ sthāṇor api bhavati yatrāmara-guror vidhau vakre mūrdhni sthitavati vayaṃ ke punar amī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न संबन्दोपाधिं दधत इह दाक्षिण्य-निधयः प्रहृष्ट-प्रेमाणां स हि सहज एषाम् उदयते । क एते संबन्धान् मलय-मरुतश् चूत-तरवो यद् एतान् आलभ्य प्रतिपरुरुदानं जनयति

na saṃbandopādhiṃ dadhata iha dākṣiṇya-nidhayaḥ prahṛṣṭa-premāṇāṃ sa hi sahaja eṣām udayate / ka ete saṃbandhān malaya-marutaś cūta-taravo yad etān ālabhya pratiparurudānaṃ janayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकोत्तरं चरितम् अर्पयति प्रतिष्ठां पुंसः कुलं न हि निमित्तम् उदात्ततायाः । वातापितापन-मुनेः कलशात् प्रसूतिर् लीलायितं पुनर् अमुष्य समुद्र-पानम्

lokottaraṃ caritam arpayati pratiṣṭhāṃ puṃsaḥ kulaṃ na hi nimittam udāttatāyāḥ / vātāpitāpana-muneḥ kalaśāt prasūtir līlāyitaṃ punar amuṣya samudra-pānam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थलीनां दग्धानाम् उपरि मृगतृष्णानुसरणात् तृषार्तः शारङ्गो विरमति न खिन्ने ऽपि वपुषि । अजानानस् तत्त्वं न स मृगयते ऽन्यां च सरसीम् अभूमौ प्रत्याशा न हि फलति विघ्नं च कुरुते

sthalīnāṃ dagdhānām upari mṛgatṛṣṇānusaraṇāt tṛṣārtaḥ śāraṅgo viramati na khinne 'pi vapuṣi / ajānānas tattvaṃ na sa mṛgayate 'nyāṃ ca sarasīm abhūmau pratyāśā na hi phalati vighnaṃ ca kurute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं कूर्मस्य भर-व्यथा न वपुषि क्ष्मां न क्षिपत्य् एष यत् किं वा नास्ति परिश्रमो दिन-करस्यास्ते न यन् निश्चलः । किं त्व् अङ्गीकृतम् उत्सृजन् कृपणवद् श्लाघ्यो जनो लज्जते निर्व्यूढिः प्रतिपन्न-वस्तुषु सताम् एकं बताहो व्रतम्

kiṃ kūrmasya bhara-vyathā na vapuṣi kṣmāṃ na kṣipaty eṣa yat kiṃ vā nāsti pariśramo dina-karasyāste na yan niścalaḥ / kiṃ tv aṅgīkṛtam utsṛjan kṛpaṇavad ślāghyo jano lajjate nirvyūḍhiḥ pratipanna-vastuṣu satām ekaṃ batāho vratam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वच्छाशयो भवति को ऽपि जनः प्रकृत्या सङ्गः सताम् अभिजनश् च न हेतुर् अत्र । दुग्धाब्धि-लब्ध-जननो हर-कन्धरा-स्थः स्वां कालतां त्यजति जातु न कालकूटः

svacchāśayo bhavati ko 'pi janaḥ prakṛtyā saṅgaḥ satām abhijanaś ca na hetur atra / dugdhābdhi-labdha-janano hara-kandharā-sthaḥ svāṃ kālatāṃ tyajati jātu na kālakūṭaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वासश् चर्म विभूषणं शव-शिरो भिक्षाणतेनाशनं गौर् एकः स च लाङ्गले ऽप्य् अकुशलस् तन्-मात्र-सारं धनम् । शर्वस्येत्य् अवगम्य याति विमुखी रत्नालयं जाह्नवी कष्टं दुर्गतिकस्य जीवितम् अहो दारैर् अपि त्यज्यते

vāsaś carma vibhūṣaṇaṃ śava-śiro bhikṣāṇatenāśanaṃ gaur ekaḥ sa ca lāṅgale 'py akuśalas tan-mātra-sāraṃ dhanam / śarvasyety avagamya yāti vimukhī ratnālayaṃ jāhnavī kaṣṭaṃ durgatikasya jīvitam aho dārair api tyajyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कैवर्त-कर्कश-कर-ग्रहण-च्युतो ऽपि जाले पुनर् निपतितः शफरो वराकः । दैवात् ततो ऽपि गलितो गिलितो बकेन वामे विधौ वद कथं व्यसनस्य शान्तिः

kaivarta-karkaśa-kara-grahaṇa-cyuto 'pi jāle punar nipatitaḥ śapharo varākaḥ / daivāt tato 'pi galito gilito bakena vāme vidhau vada kathaṃ vyasanasya śāntiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

खनति न खुरैः क्षोणी-पृष्ठं न नर्दति सादरं प्रकृति-पुरुषं दृष्ट्वैवाग्रे न कुप्यति गाम् अपि । वहति तु धुरं धुर्यो धैर्याद् अनुद्धत-कन्धरो जगति कृतिनः कार्यौदार्याद् प्त् परान् अतिशेरते

khanati na khuraiḥ kṣoṇī-pṛṣṭhaṃ na nardati sādaraṃ prakṛti-puruṣaṃ dṛṣṭvaivāgre na kupyati gām api / vahati tu dhuraṃ dhuryo dhairyād anuddhata-kandharo jagati kṛtinaḥ kāryaudāryād pt parān atiśerate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिरः शार्वं स्वर्गाद् प्त् पशुपति-शिरस्तः क्षिति-भृतं महीध्राद् उत्तुङ्गाद् अवनि-तलम् अस्माच् च जलधिम् । अधो ऽधो गङ्गावद् वयम् उपगता दूरम् अथवा पद-भ्रंशेतानां भवति विनिपातः शतमुखः

śiraḥ śārvaṃ svargād pt paśupati-śirastaḥ kṣiti-bhṛtaṃ mahīdhrād uttuṅgād avani-talam asmāc ca jaladhim / adho 'dho gaṅgāvad vayam upagatā dūram athavā pada-bhraṃśetānāṃ bhavati vinipātaḥ śatamukhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वापि कस्य च कुतो ऽपि कारणाच् चित्त-वृत्तिर् इह किं गुणागुणैः । उन्नतं यद् अवधीर्य भूधरं नीचम् अब्धिम् अभियाति जाह्नवी

kvāpi kasya ca kuto 'pi kāraṇāc citta-vṛttir iha kiṃ guṇāguṇaiḥ / unnataṃ yad avadhīrya bhūdharaṃ nīcam abdhim abhiyāti jāhnavī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सरसि बहुशस् तारा-च्छायां दशन् परिवञ्चितः कुमुद-विटपान्वेषी हंसो निशासु विचक्षणः । न दशति पुनस् ताराशङ्की दिवापि सितोत्पलं कुहक-चकितो लोकः सत्ये ऽप्य् अपायम् अवेक्षते

sarasi bahuśas tārā-cchāyāṃ daśan parivañcitaḥ kumuda-viṭapānveṣī haṃso niśāsu vicakṣaṇaḥ / na daśati punas tārāśaṅkī divāpi sitotpalaṃ kuhaka-cakito lokaḥ satye 'py apāyam avekṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्थानाभिनिवेशी प्रायो जड एव भवति नो विद्वान् । बालाद् अन्यः को ऽम्भसि जिघृक्षती७न्दोः स्फुरद्बिम्बम्

asthānābhiniveśī prāyo jaḍa eva bhavati no vidvān / bālād anyaḥ ko 'mbhasi jighṛkṣatī7ndoḥ sphuradbimbam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्गुणम् अप्य् अनुरक्तं प्रायो न समाश्रितं जहति सन्तः । सहवृद्धिक्षयभाजं वहति शशाङ्कः कलङ्कम् अपि

nirguṇam apy anuraktaṃ prāyo na samāśritaṃ jahati santaḥ / sahavṛddhikṣayabhājaṃ vahati śaśāṅkaḥ kalaṅkam api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविकारिणम् अपि सज्जनम् अनिशम् अनार्यः प्रबाधते ऽत्यर्थम् । कमलिन्या किम् अपकृतं हिमस्य यस् तां सदा दहति

avikāriṇam api sajjanam aniśam anāryaḥ prabādhate 'tyartham / kamalinyā kim apakṛtaṃ himasya yas tāṃ sadā dahati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्थानाभिनिवेशी प्रायो जड एव भवति नो विद्वान् ।* बालाद् अन्यः को ऽम्भसि जिघृक्षतीन्दोः स्फुरद्-बिम्बम् ॥ विद्स्र्क् ४०।२४ *(१३५६) ॥* निर्गुणम् अप्य् अनुरक्तं प्रायो न समाश्रितं जहति सन्तः ।* सह-वृद्धि-क्षय-भाजं वहति शशाङ्कः कलङ्कम् अपि ॥ विद्स्र्क् ४०।२५ *(१३५७) ॥* अविकारिणम् अपि सज्जनम् अनिशम् अनार्यः प्रबाधते ऽत्यर्थम् ।* कमलिन्या किम् अपकृतं हिमस्य यस् तां सदा दहति ॥ विद्स्र्क् ४०।२६ *(१३५८) ॥* भयं यद् धनुर् ईश्वरस्य शिशिना यज् जामदग्न्यो हतस् त्यक्ता येन गुरोर् गिरा वसुमती बद्धो यद् अम्भोनिधिः । एकैकं दशकन्धर-क्षय-कृतो रामस्य किं वर्ण्यते दैवं वर्णय येन सो ऽपि सहसा नीतः कथा-शेषताम्

asthānābhiniveśī prāyo jaḍa eva bhavati no vidvān /* bālād anyaḥ ko 'mbhasi jighṛkṣatīndoḥ sphurad-bimbam // VidSrk 40.24 *(1356) //* nirguṇam apy anuraktaṃ prāyo na samāśritaṃ jahati santaḥ /* saha-vṛddhi-kṣaya-bhājaṃ vahati śaśāṅkaḥ kalaṅkam api // VidSrk 40.25 *(1357) //* avikāriṇam api sajjanam aniśam anāryaḥ prabādhate 'tyartham /* kamalinyā kim apakṛtaṃ himasya yas tāṃ sadā dahati // VidSrk 40.26 *(1358) //* bhayaṃ yad dhanur īśvarasya śiśinā yaj jāmadagnyo hatas tyaktā yena guror girā vasumatī baddho yad ambhonidhiḥ / ekaikaṃ daśakandhara-kṣaya-kṛto rāmasya kiṃ varṇyate daivaṃ varṇaya yena so 'pi sahasā nītaḥ kathā-śeṣatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शशिनम् उदितं लेखा-मात्रं नमन्ति न चेतरं गगन-सरितं धत्ते मूर्ध्ना हरो न नगात्मजाम् । त्रिभुवन-पतिर् लक्ष्मीं त्यक्त्वा हरिः प्रिय-गोपिकः परिचित-गुण-द्वेषी लोको नवं नवम् इच्छति

śaśinam uditaṃ lekhā-mātraṃ namanti na cetaraṃ gagana-saritaṃ dhatte mūrdhnā haro na nagātmajām / tribhuvana-patir lakṣmīṃ tyaktvā hariḥ priya-gopikaḥ paricita-guṇa-dveṣī loko navaṃ navam icchati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपशम-फलाद् विद्या-बीजाद् प्त् फलं धनम् इच्छतां भवति विफलः प्रारम्भो यत् तद् अत्र किम् अद्भुतम् । नियत-विषयाः सर्वे भावा न यान्ति हि विक्रियां जनयितुम् अलं शालेर् बीजं न जातु जवाङ्कुरम्

upaśama-phalād vidyā-bījād pt phalaṃ dhanam icchatāṃ bhavati viphalaḥ prārambho yat tad atra kim adbhutam / niyata-viṣayāḥ sarve bhāvā na yānti hi vikriyāṃ janayitum alaṃ śāler bījaṃ na jātu javāṅkuram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तृषार्तैः सारङ्गैः प्रति-जलधरं भूरि विरुतं घनैर् मुक्ता धाराः सपदि पयसस् तान् प्रति मुहुः । खगानां के मेघाः क इह विहगा वा जल-मुचाम् अयाच्यो नार्तानाम् अनुपकरणीयो न महताम्

tṛṣārtaiḥ sāraṅgaiḥ prati-jaladharaṃ bhūri virutaṃ ghanair muktā dhārāḥ sapadi payasas tān prati muhuḥ / khagānāṃ ke meghāḥ ka iha vihagā vā jala-mucām ayācyo nārtānām anupakaraṇīyo na mahatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भर्तृहरेः । (स्प्द्शाप। १२०५, स्क्म्सौक। १९५१) पयस् तेजो वायुर् गगनम् अवनिर् विश्वम् अपि वा स्वयं विष्णुस् तस्य त्रिदश-जयिनः किं न सुकरम् । छलान् नीतो ऽधस्ताद् बलिर् अणुक-रूपेण तद् अपि स्वभावाच् चक्री यः प्रगुणम् अपि चक्रेण सृजति

bhartṛhareḥ | (Spdśā.pa. 1205, Skmsa.u.ka. 1951) payas tejo vāyur gaganam avanir viśvam api vā svayaṃ viṣṇus tasya tridaśa-jayinaḥ kiṃ na sukaram / chalān nīto 'dhastād balir aṇuka-rūpeṇa tad api svabhāvāc cakrī yaḥ praguṇam api cakreṇa sṛjati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुष्टिकर-गुहस्य -- किं नोज्ज्वलः किम् उ कलाः सकला न धत्ते दत्ते न किं नयनयोर् मुदम् उन्मयूखः । राहोस् तु चक्र-पतितो ऽस्तमितो ऽयम् इन्दुः सत्यं सताम् अहृदयेषु गुणास् तृणानि

muṣṭikara-guhasya -- kiṃ nojjvalaḥ kim u kalāḥ sakalā na dhatte datte na kiṃ nayanayor mudam unmayūkhaḥ / rāhos tu cakra-patito 'stamito 'yam induḥ satyaṃ satām ahṛdayeṣu guṇās tṛṇāni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अतुलस्य -- लूनास् तिलास् तद्-अनु शोषम् उपागतास् ते शोषाद् हि शुद्धिम् अथ तापम् उपेतवन्तः । तापात् कठोरतर-यन्त्र-निपीडनानि स्नेहो निमित्तम् इति दुःख-परंम्परायाः

atulasya -- lūnās tilās tad-anu śoṣam upāgatās te śoṣād hi śuddhim atha tāpam upetavantaḥ / tāpāt kaṭhoratara-yantra-nipīḍanāni sneho nimittam iti duḥkha-paraṃmparāyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुग्ध मुग्धम् अस्ति यस् त्वया धृतः स्नेह एष विपदेककारणम् । यत्कृते त्वम् अपवासितं पुनश् छिन्नम् उन्मथितम् अग्निसाकृतम्

dugdha mugdham asti yas tvayā dhṛtaḥ sneha eṣa vipadekakāraṇam / yatkṛte tvam apavāsitaṃ punaś chinnam unmathitam agnisākṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दुग्ध मुग्धम् अस्ति यस् त्वया धृतः स्नेह एष विपद्-एक-कारणम् ।* यत्-कृते त्वम् अपवासितं पुनश् छिन्नम् उन्मथितम् अग्नि-सात्कृतम् ॥ विद्स्र्क् ४०।३४ *(१३६६) ॥* मूर्धेन्दुः परमेश्वरेण विधृतो वक्रो जडात्मा क्षयी कर्णान्ते च परापकार-चतुरो न्यस्तो द्विजिह्वाधिपः । नन्दी द्वारि बहिष्कृतो गुणनिधिः कष्टं किम् अत्रोच्यतां पात्रापात्र-विचारणास्व् अनिपुणः प्रायो भवेद् ईश्वरः

dugdha mugdham asti yas tvayā dhṛtaḥ sneha eṣa vipad-eka-kāraṇam /* yat-kṛte tvam apavāsitaṃ punaś chinnam unmathitam agni-sātkṛtam // VidSrk 40.34 *(1366) //* mūrdhenduḥ parameśvareṇa vidhṛto vakro jaḍātmā kṣayī karṇānte ca parāpakāra-caturo nyasto dvijihvādhipaḥ / nandī dvāri bahiṣkṛto guṇanidhiḥ kaṣṭaṃ kim atrocyatāṃ pātrāpātra-vicāraṇāsv anipuṇaḥ prāyo bhaved īśvaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काकुत्स्थस्य दशाननो न कृतवान् दारापहारं यदि क्वाम्भोधिः क्व च सेतुबन्ध-घटना क्वोत्तीर्य लङ्काजयः । पार्थस्यापि पराभवं यदि रिपुःन्र् नादात् क्व तादृक् तपो नीयन्ते रिपुभिः समुन्नति-पदं प्रायः परं मानिनः

kākutsthasya daśānano na kṛtavān dārāpahāraṃ yadi kvāmbhodhiḥ kva ca setubandha-ghaṭanā kvottīrya laṅkājayaḥ / pārthasyāpi parābhavaṃ yadi ripuḥnr nādāt kva tādṛk tapo nīyante ripubhiḥ samunnati-padaṃ prāyaḥ paraṃ māninaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शम्बूकाः किल निर्गतार् जलनिधेस् तीरेषु दावाग्निना दह्यन्ते मणयो वणिक्-कर-तलैर् आयान्ति राज्ञां शिरः । स्थान-प्रच्युतिर् अल्पकस्य विपदे सन्तस् तु देशान्तरं यान्तो यान्ति सदा समर्पित-गुणाः श्लाघ्याः पराम् उन्नतिम्

śambūkāḥ kila nirgatār jalanidhes tīreṣu dāvāgninā dahyante maṇayo vaṇik-kara-talair āyānti rājñāṃ śiraḥ / sthāna-pracyutir alpakasya vipade santas tu deśāntaraṃ yānto yānti sadā samarpita-guṇāḥ ślāghyāḥ parām unnatim

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

य एको लोकानां परम-सुहृद् आनन्द-जनकः कला-शाली श्रीमान् निधुवन-विधौ मङ्गल-घटः । सुधा-सूतिः सो ऽयं त्रिपुर-हर-चूडामणिरहो प्रयात्य् अस्तं हन्त प्रकृति-विषमा दैव-गतयः

ya eko lokānāṃ parama-suhṛd ānanda-janakaḥ kalā-śālī śrīmān nidhuvana-vidhau maṅgala-ghaṭaḥ / sudhā-sūtiḥ so 'yaṃ tripura-hara-cūḍāmaṇiraho prayāty astaṃ hanta prakṛti-viṣamā daiva-gatayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपेताः शत्रुभ्यो वयम् इति विषादो ऽयम् अफलः प्रतीकारस् त्व् एषाम् अनिशम् अनुसंधातुम् उचितः । जरासंधाद् भग्नः सह हलभृता दानव-रिपुर् जघानैनं पश्चान् न किम् अनिल-सूनुः प्रिय-सखः

apetāḥ śatrubhyo vayam iti viṣādo 'yam aphalaḥ pratīkāras tv eṣām aniśam anusaṃdhātum ucitaḥ / jarāsaṃdhād bhagnaḥ saha halabhṛtā dānava-ripur jaghānainaṃ paścān na kim anila-sūnuḥ priya-sakhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चन्द्रः क्षयी प्रकृति-वक्र-तनुर् जडात्मा दोषाकारः स्फुरति मित्र-विपत्ति-काले । मूर्ध्ना तथापि विधृतः परमेश्वरेण नैवाश्रितेषु महतां गुण-दोष-चिन्ता

candraḥ kṣayī prakṛti-vakra-tanur jaḍātmā doṣākāraḥ sphurati mitra-vipatti-kāle / mūrdhnā tathāpi vidhṛtaḥ parameśvareṇa naivāśriteṣu mahatāṃ guṇa-doṣa-cintā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुक्लीकरोति मलिनानि दिगन्तराणि चन्द्रो न शुक्लयति चात्म-गतं कलङ्कम् । नित्यं यथार्थ-घटनाहित-मानसानां स्वार्थोद्यमो भवति नो महतां कदाचित्

śuklīkaroti malināni digantarāṇi candro na śuklayati cātma-gataṃ kalaṅkam / nityaṃ yathārtha-ghaṭanāhita-mānasānāṃ svārthodyamo bhavati no mahatāṃ kadācit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गृह्णाति युक्तम् इतरच् च जहाति धीमान् एष स्वभाव-जनितो महतां विवेकः । अन्योन्य-मिश्रितम् अपि व्यतिरिच्य शुद्धं दुग्धं पिबत्य् उदकम् उज्झति राजहंसः

gṛhṇāti yuktam itarac ca jahāti dhīmān eṣa svabhāva-janito mahatāṃ vivekaḥ / anyonya-miśritam api vyatiricya śuddhaṃ dugdhaṃ pibaty udakam ujjhati rājahaṃsaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायो भवत्य् अनुचित-स्थिति-देश-भाजः श्रेयः स्व-जीव-परिपालन-मात्रम् एव । अन्तः-प्रतप्त-मरु-सैकत-दह्यमान- मूलस्य चम्पक-तरोः क विकाश-चिन्ता

prāyo bhavaty anucita-sthiti-deśa-bhājaḥ śreyaḥ sva-jīva-paripālana-mātram eva / antaḥ-pratapta-maru-saikata-dahyamāna- mūlasya campaka-taroḥ ka vikāśa-cintā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्यायाः ग्रहपरिकवलिततनुर् अपि रविर् इह बोधयति पद्मषण्डानि । भवति विपद्य् अपि महताम् अङ्गीकृतवस्तुनिर्वाहः

vidyāyāḥ grahaparikavalitatanur api ravir iha bodhayati padmaṣaṇḍāni / bhavati vipady api mahatām aṅgīkṛtavastunirvāhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विद्यायाः -- ग्रह-परिकवलित-तनुर् अपि रविर् इह बोधयति पद्म-षण्डानि ।* भवति विपद्य् अपि महताम् अङ्गीकृत-वस्तु-निर्वाहः ॥ विद्स्र्क् ४०।४४ *(१३७६) ॥* प्रणत्या बहु-लाभो ऽपि न सुखाय मनीषिणः । चातकः स्वल्पम् अप्य् अम्बु गृह्णात्य् अनन्त-कन्धरः

vidyāyāḥ -- graha-parikavalita-tanur api ravir iha bodhayati padma-ṣaṇḍāni /* bhavati vipady api mahatām aṅgīkṛta-vastu-nirvāhaḥ // VidSrk 40.44 *(1376) //* praṇatyā bahu-lābho 'pi na sukhāya manīṣiṇaḥ / cātakaḥ svalpam apy ambu gṛhṇāty ananta-kandharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्योपयोग-मात्रेण धनेन रमते मनः । पद-प्रमाणम् आधारम् आरूढः को न कम्पते

kasyopayoga-mātreṇa dhanena ramate manaḥ / pada-pramāṇam ādhāram ārūḍhaḥ ko na kampate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपैति क्षाराब्धिं सहति बहु-वात-व्यतिकरं पुरो नाना-भङ्गान् अनुभवति पश्यैष जलदः । कथंचिल् लब्धानि प्रवितरति तोयानि जगते गुणं वा दोषं वा गणयति न दान-व्यसनिता

upaiti kṣārābdhiṃ sahati bahu-vāta-vyatikaraṃ puro nānā-bhaṅgān anubhavati paśyaiṣa jaladaḥ / kathaṃcil labdhāni pravitarati toyāni jagate guṇaṃ vā doṣaṃ vā gaṇayati na dāna-vyasanitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वल्लणस्य । (स्र्क्म् १९४३) सुधा-धाम्नः कान्तिं ग्लपयति विलुम्पत्य् उडु-गणं किरत्य् उष्णं तेजः कुमुद-वन-लक्ष्मीः शमयति । रविर् जानात्य् एव प्रतिदिवसम् अस्ताद्रि-पतनं तथापि प्रत्यग्राभ्युदय-तरलः किं न कुरुते

vallaṇasya | (Srkm 1943) sudhā-dhāmnaḥ kāntiṃ glapayati vilumpaty uḍu-gaṇaṃ kiraty uṣṇaṃ tejaḥ kumuda-vana-lakṣmīḥ śamayati / ravir jānāty eva pratidivasam astādri-patanaṃ tathāpi pratyagrābhyudaya-taralaḥ kiṃ na kurute

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.