Vidyakara: Subhasitaratnakosa 9

विश्लेषो जनितः प्रियैर् अपि जनैर् उज्जृम्भितं नालिकैर् मित्रेणापि खरायितं रतुणया दीर्घायितं तृष्णया । गुर्वी वल्लभता जडैर् अधिगता दोषाकरः सेव्यते हा कालः किम् अयं कलिर् न हि न हि प्राप्तः स घर्मागमः

viśleṣo janitaḥ priyair api janair ujjṛmbhitaṃ nālikair mitreṇāpi kharāyitaṃ ratuṇayā dīrghāyitaṃ tṛṣṇayā / gurvī vallabhatā jaḍair adhigatā doṣākaraḥ sevyate hā kālaḥ kim ayaṃ kalir na hi na hi prāptaḥ sa gharmāgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तदात्व-स्नातानां मलयज-रसैर् आर्द्र-वपुषां कुचान् बिभ्राणानां दर-विकच-मल्ली-मुकुलिनः । निदाघार्क-प्रोष-ग्लपित-महिमानं मृग-दृशां परिष्वङ्गो ऽनङ्गं पुनर् अपि शनैर् अङ्कुरयति

tadātva-snātānāṃ malayaja-rasair ārdra-vapuṣāṃ kucān bibhrāṇānāṃ dara-vikaca-mallī-mukulinaḥ / nidāghārka-proṣa-glapita-mahimānaṃ mṛga-dṛśāṃ pariṣvaṅgo 'naṅgaṃ punar api śanair aṅkurayati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मङ्गलार्जुनस्य प्रवृद्धतापो दिवसो ऽतिमात्रम् अत्यर्थम् एव क्षणदा च तन्वी । उभौ विरोधक्रियया विभिन्नौ जायापती सानुशयाव् इव स्तः

maṅgalārjunasya pravṛddhatāpo divaso 'timātram atyartham eva kṣaṇadā ca tanvī / ubhau virodhakriyayā vibhinnau jāyāpatī sānuśayāv iva staḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मङ्गलार्जुनस्य । (स्क्म्सौक। १२६६, स्प्द्शाप। ३८३४) प्रवृद्ध-तापो दिवसो ऽतिमात्रम् अत्यर्थम् एव क्षणदा च तन्वी ।* उभौ विरोध-क्रियया विभिन्नौ जायापती सानुशयाव् इव स्तः ॥ विद्स्र्क् ९।३ *(१९३) ॥* बटोः -- सर्वाशा-रुधि दग्ध-वीरुधि सदा सारङ्ग-बद्ध-क्रुधि क्षाम-क्ष्मारुहि मन्दं उन्मधुलिहि स्वच्छन्द-कुन्द-द्रुहि । शुष्यच्-छ्रोतसि तप्त-भूमि-रजसि ज्वालायमानाम्भसि ज्येष्ठे मासि खरार्क-तेजसि कथं पान्थ व्रजन् जीवसि

maṅgalārjunasya | (Skmsa.u.ka. 1266, Spdśā.pa. 3834) pravṛddha-tāpo divaso 'timātram atyartham eva kṣaṇadā ca tanvī /* ubhau virodha-kriyayā vibhinnau jāyāpatī sānuśayāv iva staḥ // VidSrk 9.3 *(193) //* baṭoḥ -- sarvāśā-rudhi dagdha-vīrudhi sadā sāraṅga-baddha-krudhi kṣāma-kṣmāruhi mandaṃ unmadhulihi svacchanda-kunda-druhi / śuṣyac-chrotasi tapta-bhūmi-rajasi jvālāyamānāmbhasi jyeṣṭhe māsi kharārka-tejasi kathaṃ pāntha vrajan jīvasi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाणस्य -- गुरुर् गर्भारम्भः क्लमयति कलत्रं बलि-भुजः समग्रोष्मा चूतं पचति पिचु-मर्दं च दिवसः । इदानीं नीहार-स्तिमित-पवन-प्रीति-जनितां निशा-शेषो निद्रां नुदति पट-धूम्याट-मुखरः

bāṇasya -- gurur garbhārambhaḥ klamayati kalatraṃ bali-bhujaḥ samagroṣmā cūtaṃ pacati picu-mardaṃ ca divasaḥ / idānīṃ nīhāra-stimita-pavana-prīti-janitāṃ niśā-śeṣo nidrāṃ nudati paṭa-dhūmyāṭa-mukharaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजशेखरस्य -- सान्द्र-क्षीण-प्रतत-विततच्-छिन्न-भुग्नोन्नताभिः प्रायः कश्मीरज-रुचि-जुषो दाव-वह्नेः शिखाभिः । वायुः सञ्चारिण इव लिखत्य् आनने दिग्-वधूनां धूमोद्गारैर् अगुरु-पवनैः सान्तरान् पत्र-भङ्गान्

rājaśekharasya -- sāndra-kṣīṇa-pratata-vitatac-chinna-bhugnonnatābhiḥ prāyaḥ kaśmīraja-ruci-juṣo dāva-vahneḥ śikhābhiḥ / vāyuḥ sañcāriṇa iva likhaty ānane dig-vadhūnāṃ dhūmodgārair aguru-pavanaiḥ sāntarān patra-bhaṅgān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हिन्दोला-मधुरोपलालन-रस-प्रीत-प्रपा-पालिका- गीतावर्जित-मुग्ध-वात-हरिण-श्रेणी-परीतान्तिकाः । औत्सुक्यं जनयन्ति पान्थ-परिषद्-घर्माम्बु-बिन्दूत्कर- व्याक्षेप-क्षम-मन्द-मन्द-मरुतो मार्ग-स्थली-पादपाः

hindolā-madhuropalālana-rasa-prīta-prapā-pālikā- gītāvarjita-mugdha-vāta-hariṇa-śreṇī-parītāntikāḥ / autsukyaṃ janayanti pāntha-pariṣad-gharmāmbu-bindūtkara- vyākṣepa-kṣama-manda-manda-maruto mārga-sthalī-pādapāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चञ्चच्-चञ्चु-गुणोदरैः शिथिलित-प्रायांसं उत्पक्ष्मल- न्यञ्चत्-पक्ष-पुटावकाश-विरमत्-पार्श्वोष्मभिर् नीयते । जङ्घा-कुञ्चन-लब्ध-नीड-निविडावष्टम्भ-कष्टोज्झित- क्षेपीयः-पवनाभिघात-रभसोत्क्षेपैर् अहः पक्षिभिः

cañcac-cañcu-guṇodaraiḥ śithilita-prāyāṃsaṃ utpakṣmala- nyañcat-pakṣa-puṭāvakāśa-viramat-pārśvoṣmabhir nīyate / jaṅghā-kuñcana-labdha-nīḍa-niviḍāvaṣṭambha-kaṣṭojjhita- kṣepīyaḥ-pavanābhighāta-rabhasotkṣepair ahaḥ pakṣibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धास्यत्य् अद्य सितातपत्र-सुभगं सा राजहंसी शिशोः स्मेराम्भोरुह-वासिनो ऽपि शिरसि स्नेहेन पक्ष-द्वयम् । तृष्णार्तः शुक-शावको ऽपि सुतनोः पीन-स्तनासङ्गिनीं मुक्ताहार-लतां तद्-अङ्क-वसतिस् तोयाशया पास्यति

dhāsyaty adya sitātapatra-subhagaṃ sā rājahaṃsī śiśoḥ smerāmbhoruha-vāsino 'pi śirasi snehena pakṣa-dvayam / tṛṣṇārtaḥ śuka-śāvako 'pi sutanoḥ pīna-stanāsaṅginīṃ muktāhāra-latāṃ tad-aṅka-vasatis toyāśayā pāsyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भुवां घर्मारम्भे पवन-चलितं ताप-हृतये पट-च्छत्राकारं वहति गगनं धूलि-पटलम् । अमी मन्दाराणां दव-दहन-संदेहित-धियो न डौकन्ते पातुः झटिति मकरन्दं मधुलिहः

bhuvāṃ gharmārambhe pavana-calitaṃ tāpa-hṛtaye paṭa-cchatrākāraṃ vahati gaganaṃ dhūli-paṭalam / amī mandārāṇāṃ dava-dahana-saṃdehita-dhiyo na ḍaukante pātuḥ jhaṭiti makarandaṃ madhulihaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भव-भूतेः (स्क्म्सौक। १२५६) अपां मूले लीनं क्षण-परिचितं चन्दन-रसे मृणाली-हारादौ कृत-लघु-पदं चन्द्रमसि च । मुहूर्तं विश्रान्तं सरस-कदली-कानन-तटे प्रिया-कण्ठाश्लेषे निविशति पदं शैत्यम् अधुना

bhava-bhūteḥ (Skmsa.u.ka. 1256) apāṃ mūle līnaṃ kṣaṇa-paricitaṃ candana-rase mṛṇālī-hārādau kṛta-laghu-padaṃ candramasi ca / muhūrtaṃ viśrāntaṃ sarasa-kadalī-kānana-taṭe priyā-kaṇṭhāśleṣe niviśati padaṃ śaityam adhunā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कस्यचित् (स्क्म्सौक। १२६७) प्रान्तारक्त-विलोचनाञ्चल-दरी-व्यग्राल्प-मक्षी-भय- प्रोद्भूतोभय-शृङ्ग-कोटि-विगलच्-छैवाल-वल्ली-सखैः । पाथो-बिन्दुभिर् अक्षि-सन्धिषु शनैः संसिच्यमानः सुखं मग्नो वारिणि दूर-निःसहतया निद्रायते सैरिभः

kasyacit (Skmsa.u.ka. 1267) prāntārakta-vilocanāñcala-darī-vyagrālpa-makṣī-bhaya- prodbhūtobhaya-śṛṅga-koṭi-vigalac-chaivāla-vallī-sakhaiḥ / pātho-bindubhir akṣi-sandhiṣu śanaiḥ saṃsicyamānaḥ sukhaṃ magno vāriṇi dūra-niḥsahatayā nidrāyate sairibhaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तापं स्तम्बेरमस्य प्रकटयति करः शीकरैः कुक्षुम् उक्षत्- पङ्काङ्कं पल्वलानां वहति तट-वनं माहिषैः काय-काषैः । उत्ताम्यत्-तालवश् च प्रतपति तरणावांशवीं ताप-तन्द्रीं अद्रि-द्रोणी-कुटीरे कुहरिणि हरिणारातयो यापयन्ति

tāpaṃ stamberamasya prakaṭayati karaḥ śīkaraiḥ kukṣum ukṣat- paṅkāṅkaṃ palvalānāṃ vahati taṭa-vanaṃ māhiṣaiḥ kāya-kāṣaiḥ / uttāmyat-tālavaś ca pratapati taraṇāvāṃśavīṃ tāpa-tandrīṃ adri-droṇī-kuṭīre kuhariṇi hariṇārātayo yāpayanti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जाताः पान्थनखंपचाः प्रचयिनो गन्त्रीपथे पांशवः कासारोदरशेषम् अम्बु महिषो मथ्नाति ताम्यत्तिमि । दृष्टिर् धावति धातकीवनम् असृक्तर्षेण तारक्षवी कण्ठाद् बिभ्रति विष्किराः शरशमी-नीडेषु नाडिन्धमान्

jātāḥ pānthanakhaṃpacāḥ pracayino gantrīpathe pāṃśavaḥ kāsārodaraśeṣam ambu mahiṣo mathnāti tāmyattimi / dṛṣṭir dhāvati dhātakīvanam asṛktarṣeṇa tārakṣavī kaṇṭhād bibhrati viṣkirāḥ śaraśamī-nīḍeṣu nāḍindhamān

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाणस्यै७तौ सुभगसलिलावगाहाः पाटलिसंसर्गसुरभिवनवाताः । प्रच्छायसुलभनिद्रा दिवसाः परिणामरमणीयाः

bāṇasyai7tau subhagasalilāvagāhāḥ pāṭalisaṃsargasurabhivanavātāḥ / pracchāyasulabhanidrā divasāḥ pariṇāmaramaṇīyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बाणस्यैतौ सुभग-सलिलावगाहाः पाटलि-संसर्ग-सुरभि-वन-वाताः ।* प्रच्छाय-सुलभ-निद्रा दिवसाः परिणाम-रमणीयाः ॥ विद्स्र्क् ९।१५ *(२०५) ॥* कालिदासस्य (शाकुन्तल १।३) अग्रे तप्त-जलाःन् नितान्तशिशिरा मूले मुहुर् बाहुभिः व्यामथ्योपरत-प्रपेषु पथिकैर् मार्गेषु मध्यन्दिने । आधाराः प्लुत-बाल-शैवल-दल-च्छेदावकीर्णोर्मयः पीयन्ते हल-मुक्त-मग्न-महिष-प्रक्षोभ-पर्याविलाः

bāṇasyaitau subhaga-salilāvagāhāḥ pāṭali-saṃsarga-surabhi-vana-vātāḥ /* pracchāya-sulabha-nidrā divasāḥ pariṇāma-ramaṇīyāḥ // VidSrk 9.15 *(205) //* kālidāsasya (śākuntala 1.3) agre tapta-jalāḥn nitāntaśiśirā mūle muhur bāhubhiḥ vyāmathyoparata-prapeṣu pathikair mārgeṣu madhyandine / ādhārāḥ pluta-bāla-śaivala-dala-cchedāvakīrṇormayaḥ pīyante hala-mukta-magna-mahiṣa-prakṣobha-paryāvilāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योगेश्वरस्य -- मृद्-भूयिष्ठतया गुरून् परिहरन् आरण्यकान् गोमयान् वल्मीकान् उपगूहति प्रशिथिलं ज्वालाभिर् उद्बल्वजान् । वह्निर् नीडि-किलिञ्ज-सञ्चय-समुत्सिक्तश् चरन् कानने प्रस्निग्धान् इह विष्किराण्डकललान् आज्याशया लुम्पति

yogeśvarasya -- mṛd-bhūyiṣṭhatayā gurūn pariharan āraṇyakān gomayān valmīkān upagūhati praśithilaṃ jvālābhir udbalvajān / vahnir nīḍi-kiliñja-sañcaya-samutsiktaś caran kānane prasnigdhān iha viṣkirāṇḍakalalān ājyāśayā lumpati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यैव -- दूरीभूत-शरारि विक्लव-बकं संक्रान्त-कारण्डवं क्लाम्यत्-कङ्कम् अचक्रवाकम् अमिलन्-मद्गु प्रयात-प्लवम् । क्लिष्ट-क्रौञ्चम् अधार्तराष्ट्रम् अपतत्-कोयष्टि निष्टीटिभं सीदत्-सार-सम-प्रसक्त-कुररं कालेन जातं सरः

tasyaiva -- dūrībhūta-śarāri viklava-bakaṃ saṃkrānta-kāraṇḍavaṃ klāmyat-kaṅkam acakravākam amilan-madgu prayāta-plavam / kliṣṭa-krauñcam adhārtarāṣṭram apatat-koyaṣṭi niṣṭīṭibhaṃ sīdat-sāra-sama-prasakta-kuraraṃ kālena jātaṃ saraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्यैव -- तोयोत्तीर्णा श्रयति कबरी शेखरं सप्तलानां शैत्यं सिञ्चत्य् उपरि कुचयोः पाटलाकण्ठ-दाम । कान्तं कर्णावभिनिविशते कोमलाग्रं शिरीषं स्त्रीणाम् अङ्गे विभजति तपस् तत्र तत्रात्म-चिह्नम्

tasyaiva -- toyottīrṇā śrayati kabarī śekharaṃ saptalānāṃ śaityaṃ siñcaty upari kucayoḥ pāṭalākaṇṭha-dāma / kāntaṃ karṇāvabhiniviśate komalāgraṃ śirīṣaṃ strīṇām aṅge vibhajati tapas tatra tatrātma-cihnam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधुशीलस्य शुकपत्रहरितकोमलकुसुमशटानां शिरीषयष्टीनाम् । तलम् आश्रयति दिनातपभयेन परिपिण्डितं शैत्यम्

madhuśīlasya śukapatraharitakomalakusumaśaṭānāṃ śirīṣayaṣṭīnām / talam āśrayati dinātapabhayena paripiṇḍitaṃ śaityam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मधु-शीलस्य (स्क्म्सौक। १२६२, मधुर-शीलस्य) शुक-पत्र-हरित-कोमल-कुसुम-शतानां शिरीष-यष्टीनाम् ।* तलम् आश्रयति दिनातप-भयेन परिपिण्डितं शैत्यम् ॥ विद्स्र्क् ९।२० *(२१०) ॥* वागुरस्य -- हरन्ति हृदयानि यच् छ्रवण-शीतला वेणवो यद् अर्घति करम्बिता शिशिर-वारिणा वारुणी । भवन्ति च हिमोपमाः स्तन-भुवो यद् एणी-दृशां शुचेर् उपरि संस्थितो रति-पतेः प्रसादो गुरुः

madhu-śīlasya (Skmsa.u.ka. 1262, madhura-śīlasya) śuka-patra-harita-komala-kusuma-śatānāṃ śirīṣa-yaṣṭīnām /* talam āśrayati dinātapa-bhayena paripiṇḍitaṃ śaityam // VidSrk 9.20 *(210) //* vāgurasya -- haranti hṛdayāni yac chravaṇa-śītalā veṇavo yad arghati karambitā śiśira-vāriṇā vāruṇī / bhavanti ca himopamāḥ stana-bhuvo yad eṇī-dṛśāṃ śucer upari saṃsthito rati-pateḥ prasādo guruḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजशेखरस्य (व्स्ब्विशाभ। ४।४, स्क्म्सौक। १२६९) जलार्द्रं संव्यानं बिस-किसलयैः केलि-वलयाः शिरीषैर् उत्तंसो विचकिल-मयी हार-रचना । शुचाव् एणाक्षीणां मलयज-रसार्द्राश् च तनवो विना तन्त्रं मन्त्रं रति-रमण-मृत्युञ्जय-विधिः

rājaśekharasya (Vsbvi.śā.bha. 4.4, Skmsa.u.ka. 1269) jalārdraṃ saṃvyānaṃ bisa-kisalayaiḥ keli-valayāḥ śirīṣair uttaṃso vicakila-mayī hāra-racanā / śucāv eṇākṣīṇāṃ malayaja-rasārdrāś ca tanavo vinā tantraṃ mantraṃ rati-ramaṇa-mṛtyuñjaya-vidhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजशेखरस्य (व्स्ब्विशाभ। ४।३, स्क्म्सौक। १२६१, कस्यचित्) रजनि-विरम-यामेष्व् आदिशन्ती रतेच्छां किम् अपि कठिनयन्ती नारिकेली-फलाम्भः । अपि परिणमयित्री राज-रम्भा-फलानां दिन-परिणति-रम्या वर्तते ग्रीष्म-लक्ष्मीः

rājaśekharasya (Vsbvi.śā.bha. 4.3, Skmsa.u.ka. 1261, kasyacit) rajani-virama-yāmeṣv ādiśantī ratecchāṃ kim api kaṭhinayantī nārikelī-phalāmbhaḥ / api pariṇamayitrī rāja-rambhā-phalānāṃ dina-pariṇati-ramyā vartate grīṣma-lakṣmīḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एते राजशेखरस्य -- अम्भोधेर् जल-यन्त्र-मन्दिर-परिस्पन्दे ऽपि निद्राणयोः श्री-नारायणयोर् घनं विघटयन्त्य् ऊष्मा समालिङ्गनम् । किं चोत्तप्त-वियत्-कपाल-फलके कङ्काल-शेष-श्रियं चन्द्रं मर्मरयन्ति पर्पटकर-क्रूरा रवेर् अंशवः

ete rājaśekharasya -- ambhodher jala-yantra-mandira-parispande 'pi nidrāṇayoḥ śrī-nārāyaṇayor ghanaṃ vighaṭayanty ūṣmā samāliṅganam / kiṃ cottapta-viyat-kapāla-phalake kaṅkāla-śeṣa-śriyaṃ candraṃ marmarayanti parpaṭakara-krūrā raver aṃśavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.