Visvanatha: Sahityadarpana 3

तृतीयः परिच्छेदः विभावेनानुभावेन व्यक्तः संचारिणा तथा । रसताम् एति रत्यादिः स्थायी भावः स-चेतसाम्

tṛtīyaḥ paricchedaḥ vibhāvenānubhāvena vyaktaḥ saṃcāriṇā tathā / rasatām eti ratyādiḥ sthāyī bhāvaḥ sa-cetasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सत्त्वोद्रेकाद् अखण्ड-स्वर्-प्रकाशानन्द-चिन्-मयः । वेद्यान्तर-स्पर्श-शून्यो ब्रह्मास्वाद-सहोदरः

sattvodrekād akhaṇḍa-svar-prakāśānanda-cin-mayaḥ / vedyāntara-sparśa-śūnyo brahmāsvāda-sahodaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लोकोत्तर-चमत्कार-प्राणः कैश्चित् प्रमातृभिः । स्वाकारवद् अभिन्नत्वेन्(अ)--आयम् आस्वाद्यते रसः

lokottara-camatkāra-prāṇaḥ kaiścit pramātṛbhiḥ / svākāravad abhinnatven(a)--āyam āsvādyate rasaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

करुणादाव् अपि रसे जायते यत्परं सुखम् । सचेतसाम् अनुभवः प्रमाणं तत्र केवलम्

karuṇādāv api rase jāyate yatparaṃ sukham / sacetasām anubhavaḥ pramāṇaṃ tatra kevalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं च तेषु यदा दुःखं न को ऽपि स्यात् तद्-उन्मुखः । तथा रामायणादीनां भविता दुःख-हेतुता

kiṃ ca teṣu yadā duḥkhaṃ na ko 'pi syāt tad-unmukhaḥ / tathā rāmāyaṇādīnāṃ bhavitā duḥkha-hetutā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतुत्वं शोक-हर्षादेर् गतेभ्यो लोक-संश्रयात् । शोक-हर्षादयो लोके जायन्तां नाम लौकिकाः

hetutvaṃ śoka-harṣāder gatebhyo loka-saṃśrayāt / śoka-harṣādayo loke jāyantāṃ nāma laukikāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अलौकिक-विभावत्वं प्राप्तेभ्यः काव्य-संश्रयात् । सुखं सञ्जायते तेभ्यः सर्वेभ्यो ऽपीति का क्षतिः

alaukika-vibhāvatvaṃ prāptebhyaḥ kāvya-saṃśrayāt / sukhaṃ sañjāyate tebhyaḥ sarvebhyo 'pīti kā kṣatiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अश्रु-पातादयस् तद्वद् द्रुतत्वाच् चेतसो मताः । न जायते तद्-आस्वादो विना रत्य्-आदि-वासनाम्

aśru-pātādayas tadvad drutatvāc cetaso matāḥ / na jāyate tad-āsvādo vinā raty-ādi-vāsanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यापारो ऽस्ति विभावादेर् नाम्ना साधारणी-कृतिः । तत्-प्रभावेण यस्यासन् पाथोधि-प्लवनादयः

vyāpāro 'sti vibhāvāder nāmnā sādhāraṇī-kṛtiḥ / tat-prabhāveṇa yasyāsan pāthodhi-plavanādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रमाता तद्-अभेदेन स्वात्मानं प्रतिपद्यते । उत्सादादि-समुद्बोधः साधारण्याभिमानतः

pramātā tad-abhedena svātmānaṃ pratipadyate / utsādādi-samudbodhaḥ sādhāraṇyābhimānataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृणाम् अपि समुद्रादि-लङ्घनादौ न दुष्यति । साधारण्येन रत्य्-आदिर् अपि तद्वत् प्रतीयते

nṛṇām api samudrādi-laṅghanādau na duṣyati / sādhāraṇyena raty-ādir api tadvat pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परस्य न परस्येति ममेति न ममेति च । तद्-आस्वादे विभावादेः परिच्छेदो न विद्यते

parasya na parasyeti mameti na mameti ca / tad-āsvāde vibhāvādeḥ paricchedo na vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभावनादि-व्यापारम् अलौकिकम् उपेयुषाम् । अलौकिकत्वम् एतेषां भूषणं न तु दूषणम्

vibhāvanādi-vyāpāram alaukikam upeyuṣām / alaukikatvam eteṣāṃ bhūṣaṇaṃ na tu dūṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कारण-कार्य-सञ्चारि-रूपा अपि हि लोकतः । रसोद्बोधे विभावाद्याः कारणान्य् एव ते मताः

kāraṇa-kārya-sañcāri-rūpā api hi lokataḥ / rasodbodhe vibhāvādyāḥ kāraṇāny eva te matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतीयमानः प्रथमं प्रत्येकं हेतुर् उच्यते । ततः संवलितः सर्वो विभावादिः स-चेतसाम्

pratīyamānaḥ prathamaṃ pratyekaṃ hetur ucyate / tataḥ saṃvalitaḥ sarvo vibhāvādiḥ sa-cetasām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रपाणक-रस-न्यायाच् चर्व्यमाणो रसो भवेत् । सद्-भावश् चेद् विभावादेर् द्वयोर् एकस्य वा भवेत्

prapāṇaka-rasa-nyāyāc carvyamāṇo raso bhavet / sad-bhāvaś ced vibhāvāder dvayor ekasya vā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

झटित्य् अन्यसम् आक्षेपे तदा दोषो न विद्यते । पारिमित्य्याल् लौकिकत्वात् सान्तरायतया तथा

jhaṭity anyasam ākṣepe tadā doṣo na vidyate / pārimityyāl laukikatvāt sāntarāyatayā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुकार्यस्य रत्यादेर् उद्बोधो न रसो भवेत् । शिक्षाभ्यासादि-मात्रेण राघवादेः स्वरूपताम्

anukāryasya ratyāder udbodho na raso bhavet / śikṣābhyāsādi-mātreṇa rāghavādeḥ svarūpatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दर्शयन् नर्तको नैव रसस्यास्वादको भवेत् । काव्यार्थ-भावेनायम् अपि सभ्य-पदास्पदम्

darśayan nartako naiva rasasyāsvādako bhavet / kāvyārtha-bhāvenāyam api sabhya-padāspadam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नायं ज्ञाप्यः स्व-सत्तायां प्रतीत्य् अव्यभिचारतः । यस्माद् एष विभावादि-समूहालम्बनात्मकः

nāyaṃ jñāpyaḥ sva-sattāyāṃ pratīty avyabhicārataḥ / yasmād eṣa vibhāvādi-samūhālambanātmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्मान् न कार्यः नो नित्यः पूर्व-संवेदनोज्झितः । असंवेदन-काले हि न भावो ऽप्य् अस्य विद्यते

tasmān na kāryaḥ no nityaḥ pūrva-saṃvedanojjhitaḥ / asaṃvedana-kāle hi na bhāvo 'py asya vidyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नापि भविष्यन् साक्षाद् आनन्द-मय-स्वप्रकाश-रूपत्वात् । कार्य-ज्ञाप्य-विलक्षण-भावान् नो वर्तमानो ऽपि

nāpi bhaviṣyan sākṣād ānanda-maya-svaprakāśa-rūpatvāt / kārya-jñāpya-vilakṣaṇa-bhāvān no vartamāno 'pi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विभावादि-परामर्श-विषयत्वात् सचेतसाम् । परानन्दमयत्वेन संवेद्यत्वाद् अपि स्फुटम्

vibhāvādi-parāmarśa-viṣayatvāt sacetasām / parānandamayatvena saṃvedyatvād api sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

न निर्विकल्पकं ज्ञानं तस्य ग्राहकम् इष्यते । तथाभिलाप-संसर्ग-योग्यत्व-विरहान् न च

na nirvikalpakaṃ jñānaṃ tasya grāhakam iṣyate / tathābhilāpa-saṃsarga-yogyatva-virahān na ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सविकल्पक-संवेद्यः साक्षात्कारतया न च । परोक्षस् तत्-प्रकाशो ना-परोक्षः शब्द-संभवात्

savikalpaka-saṃvedyaḥ sākṣātkāratayā na ca / parokṣas tat-prakāśo nā-parokṣaḥ śabda-saṃbhavāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्माद् अलौकिकः सत्यं वेद्यः सहृदयैर् अयम् । प्रमाणं चर्वणैवात्र स्वाभिन्ने विदुषां मतम्

tasmād alaukikaḥ satyaṃ vedyaḥ sahṛdayair ayam / pramāṇaṃ carvaṇaivātra svābhinne viduṣāṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निष्पत्त्या चर्वणस्यास्य निष्पत्तिर् उपचारतः । अवाच्यत्वादिकं तस्य वक्ष्ये व्यञ्जन-रूपणे

niṣpattyā carvaṇasyāsya niṣpattir upacārataḥ / avācyatvādikaṃ tasya vakṣye vyañjana-rūpaṇe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्यादि-ज्ञान-तादात्म्याद् एव यस्माद् रसो भवेत् । अतो ऽस्य स्व-प्रकाशत्वम् अखण्डत्वं च सिध्यति

ratyādi-jñāna-tādātmyād eva yasmād raso bhavet / ato 'sya sva-prakāśatvam akhaṇḍatvaṃ ca sidhyati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रत्य्-आद्य्-उद्बोधका लोके विभावाः काव्य-नाट्ययोः । आलम्बनोद्दीपनाख्यौ तस्य भेदाव् उभौ स्मृतौ । आलम्बनं नायकादिस् तम् आलम्ब्य रसोद्गमात्

raty-ādy-udbodhakā loke vibhāvāḥ kāvya-nāṭyayoḥ / ālambanoddīpanākhyau tasya bhedāv ubhau smṛtau / ālambanaṃ nāyakādis tam ālambya rasodgamāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्यागी कृती कुलीनः सु-श्रीको रूप-यौवनोत्साही । दक्षो ऽनुरक्त-लोकस् तेजो-वैदग्ध्य-शीलवान् नेता

tyāgī kṛtī kulīnaḥ su-śrīko rūpa-yauvanotsāhī / dakṣo 'nurakta-lokas tejo-vaidagdhya-śīlavān netā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धीरोदात्तो धीरोद्धतस् तथा धीर-ललितश् च । धीर-प्रशान्त इत्य् अयम् उक्तः प्रथमश् चतुर्भेदः

dhīrodātto dhīroddhatas tathā dhīra-lalitaś ca / dhīra-praśānta ity ayam uktaḥ prathamaś caturbhedaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अविकत्थनः क्षमावान् अतिगम्भीरो महा-सत्त्वः । स्थेयान् निगूढमानो धीरोदात्तो दृढ-व्रतः कथितः

avikatthanaḥ kṣamāvān atigambhīro mahā-sattvaḥ / stheyān nigūḍhamāno dhīrodātto dṛḍha-vrataḥ kathitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माया-परः प्रचण्डश् चपलो ऽहङ्कार-दर्प-भूयिष्ठः । आत्म-श्लाघा-निरतो धीरैर् धीरोद्धतः कथितः

māyā-paraḥ pracaṇḍaś capalo 'haṅkāra-darpa-bhūyiṣṭhaḥ / ātma-ślāghā-nirato dhīrair dhīroddhataḥ kathitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निश्चिन्तो मृदुर् अनिशं कला-परो धीर-ललितः स्यात् । सामान्य-गुणैर् भूयान् दिव्जादिको धीर-प्रशान्तः स्यात्

niścinto mṛdur aniśaṃ kalā-paro dhīra-lalitaḥ syāt / sāmānya-guṇair bhūyān divjādiko dhīra-praśāntaḥ syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एभिर् दक्षिण-धृष्टानुकूल-शठ-रूपिभिस् तु षोडशधा । एषु त्व् अनेक-महिलासु समरागो दक्षिणः कथितः

ebhir dakṣiṇa-dhṛṣṭānukūla-śaṭha-rūpibhis tu ṣoḍaśadhā / eṣu tv aneka-mahilāsu samarāgo dakṣiṇaḥ kathitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कृतागा अपि निःशङ्कस् तर्जितो ऽपि न लज्जितः । दृष्ट-दोषो ऽपि मिथ्यावा-क्वथितो धृष्ट-नायकः

kṛtāgā api niḥśaṅkas tarjito 'pi na lajjitaḥ / dṛṣṭa-doṣo 'pi mithyāvā-kvathito dhṛṣṭa-nāyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुकूल एक-निरतः शठो ऽयम् एकत्र बद्ध-भावो यः । दर्शित-बहिर्-अनुरागो विप्रियम् अन्यत्र गूढम् आचरति

anukūla eka-nirataḥ śaṭho 'yam ekatra baddha-bhāvo yaḥ / darśita-bahir-anurāgo vipriyam anyatra gūḍham ācarati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषां च त्रैविध्याद् उत्तम-मध्याधमत्वेन । उक्ता नायक-भेदाश् चत्वारिंशत् तथाष्टौ च

eṣāṃ ca traividhyād uttama-madhyādhamatvena / uktā nāyaka-bhedāś catvāriṃśat tathāṣṭau ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूरान्वर्तिनि स्यात् तस्य प्रासाङ्गिकेतिवृत्ते तु । किञ्चित् तद्-गुण-हीनः सहाय एवास्य पीठ-मर्दाख्यः

dūrānvartini syāt tasya prāsāṅgiketivṛtte tu / kiñcit tad-guṇa-hīnaḥ sahāya evāsya pīṭha-mardākhyaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गारो ऽस्य सहाया विट-चेट-विदूषकाद्याः स्युः । भक्ता नर्मसु निपुणाः कुपित-वधू-मान-भञ्जनाः शुद्धाः

śṛṅgāro 'sya sahāyā viṭa-ceṭa-vidūṣakādyāḥ syuḥ / bhaktā narmasu nipuṇāḥ kupita-vadhū-māna-bhañjanāḥ śuddhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संभोग-हीन-सम्पद् विटस् तु धूर्तः कलैक-देश-ज्ञः । वेशोपचार-कुशलो वाग्मी मधुरो ऽथ बहु-मतो गोष्ठ्याम्

saṃbhoga-hīna-sampad viṭas tu dhūrtaḥ kalaika-deśa-jñaḥ / veśopacāra-kuśalo vāgmī madhuro 'tha bahu-mato goṣṭhyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुसुम-वसन्ताद्य्-अभिधः कर्म-वपुर् वेष-भाषाद्यैः । हास्य-करः कलह-रतिर् विदूषकः स्यात् स्व-कर्म-ज्ञः

kusuma-vasantādy-abhidhaḥ karma-vapur veṣa-bhāṣādyaiḥ / hāsya-karaḥ kalaha-ratir vidūṣakaḥ syāt sva-karma-jñaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्री स्याद् अर्थानां चिन्तायां तद्वद् अवरोधे । वामन-षण्ड-किरात-म्लेच्छाभीराः शकार-कुब्जाद्याः

mantrī syād arthānāṃ cintāyāṃ tadvad avarodhe / vāmana-ṣaṇḍa-kirāta-mlecchābhīrāḥ śakāra-kubjādyāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद-मूर्खताभिमानी दुष्कुलतैश्वर्य-संयुक्तः । सो ऽयम् अनूढ-भ्राता राज्ञः श्यालः शकार इत्य् उक्तः

mada-mūrkhatābhimānī duṣkulataiśvarya-saṃyuktaḥ / so 'yam anūḍha-bhrātā rājñaḥ śyālaḥ śakāra ity uktaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दण्डे सुहृत्-कुमाराटविकाः सामन्त-सैनिकाद्याश् च । ऋत्विक्-पुरोधसः स्युर् ब्रह्म-विदस् तापसास् तथा धर्मे

daṇḍe suhṛt-kumārāṭavikāḥ sāmanta-sainikādyāś ca / ṛtvik-purodhasaḥ syur brahma-vidas tāpasās tathā dharme

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तमाः पीठमर्दाद्याः मध्यौ विट-विदूषकौ । तथा शकार-चेटाद्या अधमा परिकीर्तिताः

uttamāḥ pīṭhamardādyāḥ madhyau viṭa-vidūṣakau / tathā śakāra-ceṭādyā adhamā parikīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निसृष्टार्थो मितार्थश् च तथा सन्देश-हारकः । कार्य-प्रेष्यस् त्रिधा दूतो दूत्यश् चापि तथाविधाः

nisṛṣṭārtho mitārthaś ca tathā sandeśa-hārakaḥ / kārya-preṣyas tridhā dūto dūtyaś cāpi tathāvidhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उभयोर् भावम् उन्नीय स्वयं वदति चोत्तरम् । सुश्लिष्टं कुरुते कार्यं निसृष्टार्थस् तु स स्मृतः

ubhayor bhāvam unnīya svayaṃ vadati cottaram / suśliṣṭaṃ kurute kāryaṃ nisṛṣṭārthas tu sa smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मितार्थ-भाषी कार्यस्य सिद्ध-कारा मितार्थकः । यावद् भाषित-सन्देश-हारः सन्देश-हारकः

mitārtha-bhāṣī kāryasya siddha-kārā mitārthakaḥ / yāvad bhāṣita-sandeśa-hāraḥ sandeśa-hārakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोभा विलासो माधुर्यं गाम्भीर्यं धैर्य-तेजसी । ललितौदार्यम् इत्य् अष्टौ सत्त्वजाः पौरुषा गुणाः

śobhā vilāso mādhuryaṃ gāmbhīryaṃ dhairya-tejasī / lalitaudāryam ity aṣṭau sattvajāḥ pauruṣā guṇāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शूरता दक्षता सत्यं महोत्साहो ऽनुरागिता । नीचे घूणाधिके स्पर्धा यतः शोभेति तां विदुः

śūratā dakṣatā satyaṃ mahotsāho 'nurāgitā / nīce ghūṇādhike spardhā yataḥ śobheti tāṃ viduḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धीरा दृष्टिर् गतिश् चित्रा विलासे सस्मितं वचः । साङ्क्षोभेष्व् अप्य् अनुद्वेगो माधुर्यं परिकीर्तितम्

dhīrā dṛṣṭir gatiś citrā vilāse sasmitaṃ vacaḥ / sāṅkṣobheṣv apy anudvego mādhuryaṃ parikīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भी-शोक-क्रोध-हर्षाद्यैर् गाम्भीर्यं निर्विकारता । व्यवसायाद् अचलनं धैर्यं विघ्ने महत्य् अपि

bhī-śoka-krodha-harṣādyair gāmbhīryaṃ nirvikāratā / vyavasāyād acalanaṃ dhairyaṃ vighne mahaty api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिक्षेपापमानादेः प्रयुक्तस्य परेण यत् । प्राणात्यये ऽप्य् असहनं तत्-तेजः समुदाहृतम्

adhikṣepāpamānādeḥ prayuktasya pareṇa yat / prāṇātyaye 'py asahanaṃ tat-tejaḥ samudāhṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाग्-वेशयोर् मधुरता, तद्वच् छृङ्गार-चेष्टितं ललितम् । दानं स-प्रिय-भाषणम् औदार्यं शत्रु-मित्रयोः समता

vāg-veśayor madhuratā, tadvac chṛṅgāra-ceṣṭitaṃ lalitam / dānaṃ sa-priya-bhāṣaṇam audāryaṃ śatru-mitrayoḥ samatā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अथ नायिका त्रि-भेदा स्वान्या साधारणा स्त्रीति । नायक-सामान्य-गुणैर् भवति यथा-संभवैर् युक्ता

atha nāyikā tri-bhedā svānyā sādhāraṇā strīti / nāyaka-sāmānya-guṇair bhavati yathā-saṃbhavair yuktā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विनयार्जवादि-युक्ता गृह-कर्म-परा पति-व्रता स्वीया । सापि कथिता त्रिभेदा मुग्धा मध्या प्रगल्भेति

vinayārjavādi-yuktā gṛha-karma-parā pati-vratā svīyā / sāpi kathitā tribhedā mugdhā madhyā pragalbheti

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रथमावतीर्ण-यौवन-मदन-विकारा रतौ वामा । कथिता मृदुश् च माने समधिक-लज्जावती मुग्धा

prathamāvatīrṇa-yauvana-madana-vikārā ratau vāmā / kathitā mṛduś ca māne samadhika-lajjāvatī mugdhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्या विचित्र-सुरता प्ररूढ-स्मर-यौवना । ईषत्-प्रगल्भ-वचना मध्यम-व्रीडिता मता

madhyā vicitra-suratā prarūḍha-smara-yauvanā / īṣat-pragalbha-vacanā madhyama-vrīḍitā matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मरान्धा गाढतारुण्या समस्त-रत-कोविदा । भावोन्नता दर-व्रीडा प्रगल्भाक्रान्त-नायका

smarāndhā gāḍhatāruṇyā samasta-rata-kovidā / bhāvonnatā dara-vrīḍā pragalbhākrānta-nāyakā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ते धीरा चाप्य् अधीरा च धीराधीरेति षड्-विधे । प्रियं सोत्प्रास-वक्रोक्त्या मध्या धीरा दहेद् रुषा

te dhīrā cāpy adhīrā ca dhīrādhīreti ṣaḍ-vidhe / priyaṃ sotprāsa-vakroktyā madhyā dhīrā dahed ruṣā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

धीराधीरा तु रुदितैर् अधीरा पुरुषोक्तिभिः । प्रगल्भा यदि धीरा स्याच् छन्न-कोपाकृतिस् तदा

dhīrādhīrā tu ruditair adhīrā puruṣoktibhiḥ / pragalbhā yadi dhīrā syāc channa-kopākṛtis tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदास्ते सुरते तत्र दर्शयन्त्य् आदरान् बहिः । धीराधीरा तु सोल्लुण्ठ-भाषितैः खेदयत्य् अमुम्

udāste surate tatra darśayanty ādarān bahiḥ / dhīrādhīrā tu solluṇṭha-bhāṣitaiḥ khedayaty amum

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्जयेत् ताडयेद् अन्या प्रत्येकं ता अपि द्विधा । कनिष्ठ-ज्येष्ठ-रूपत्वान् नायक-प्रणयं प्रति

tarjayet tāḍayed anyā pratyekaṃ tā api dvidhā / kaniṣṭha-jyeṣṭha-rūpatvān nāyaka-praṇayaṃ prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्या-प्रगल्भयोर् भेदास् तस्माद् द्वादश कीर्तिताः । मुग्धा त्व् एकैव तेन स्युः स्वीयाभेदास् त्रयोदशा

madhyā-pragalbhayor bhedās tasmād dvādaśa kīrtitāḥ / mugdhā tv ekaiva tena syuḥ svīyābhedās trayodaśā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परकीया द्विधा प्रोक्ता परोढा कन्यका तथा । यात्रादि-निरस्तान्योढा कुलटा गलित-त्रपा

parakīyā dvidhā proktā paroḍhā kanyakā tathā / yātrādi-nirastānyoḍhā kulaṭā galita-trapā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कन्या त्व् अजातोपयमा स-लज्जा नव-यौवना । धीरा कला-प्रगल्भा स्याद् वेश्यासामान्य-नायिका

kanyā tv ajātopayamā sa-lajjā nava-yauvanā / dhīrā kalā-pragalbhā syād veśyāsāmānya-nāyikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्गुणान् अपि न द्वेष्टि न रज्यति गुणिष्व् अपि । वित्त-मात्रं समालोक्य सा रागं दर्शयेद् बहिः

nirguṇān api na dveṣṭi na rajyati guṇiṣv api / vitta-mātraṃ samālokya sā rāgaṃ darśayed bahiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कामं अङ्गीकृतम् अपि परिक्षीण-धनं नरम् । मात्रा निःसारयेद् एषा पुनः-सन्धान-काङ्क्षया

kāmaṃ aṅgīkṛtam api parikṣīṇa-dhanaṃ naram / mātrā niḥsārayed eṣā punaḥ-sandhāna-kāṅkṣayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्कराः षण्डका मूर्खाः सुख-प्राप्त-धनास् तथा । लिङ्गिनश् छन्न-कामाद्या अस्याः प्रायेण वल्लभाः

taskarāḥ ṣaṇḍakā mūrkhāḥ sukha-prāpta-dhanās tathā / liṅginaś channa-kāmādyā asyāḥ prāyeṇa vallabhāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एषापि मदनायत्ता क्वापि सत्यानुरागिणी । रक्तायां वा विरक्तायां रतम् अस्यां सत्यानुरागिणी

eṣāpi madanāyattā kvāpi satyānurāgiṇī / raktāyāṃ vā viraktāyāṃ ratam asyāṃ satyānurāgiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवस्थाभिर् भवन्त्य् अष्टाव् एताः षोडश-भेदिताः । स्वाधीन-भर्तृका तद्वत् खण्डिताथाभिसारिका

avasthābhir bhavanty aṣṭāv etāḥ ṣoḍaśa-bheditāḥ / svādhīna-bhartṛkā tadvat khaṇḍitāthābhisārikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कलहान्तरिता विप्र-लब्धा प्रोषित-भर्तृका । अन्या वासक-सज्जा स्याद् विरहोत्कण्ठिता तथा

kalahāntaritā vipra-labdhā proṣita-bhartṛkā / anyā vāsaka-sajjā syād virahotkaṇṭhitā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कान्तो रति-गुणाकृष्टो न जहाति यद्-अन्तिकम् । विचित्र-विभ्रमासक्ता सा स्यात् स्वाधीन-भर्तृका

kānto rati-guṇākṛṣṭo na jahāti yad-antikam / vicitra-vibhramāsaktā sā syāt svādhīna-bhartṛkā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पार्श्वम् एति प्रियो यस्या अन्य-संयोग-चिह्नितः । सा खण्डितेति कथिता धीरैर् ईर्ष्या-कषायिता

pārśvam eti priyo yasyā anya-saṃyoga-cihnitaḥ / sā khaṇḍiteti kathitā dhīrair īrṣyā-kaṣāyitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिसारयते कान्तं या मन्मथ-वशंवदा । स्वयं वाभिसरत्य् एषा धीरैर् उक्ताभिसारिका

abhisārayate kāntaṃ yā manmatha-vaśaṃvadā / svayaṃ vābhisaraty eṣā dhīrair uktābhisārikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संलीना स्वेषु गात्रेषु मूकीकृत-विभूषणा । अवगुण्ठन-संवीता कुलजाभिसरेद् यदि

saṃlīnā sveṣu gātreṣu mūkīkṛta-vibhūṣaṇā / avaguṇṭhana-saṃvītā kulajābhisared yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचित्रोज्ज्वल-वेषा तु रणन्-नूपुर-कङ्कणा । प्रमोद-स्मेर-वदना स्याद् वेश्याभिसरेद् यदि

vicitrojjvala-veṣā tu raṇan-nūpura-kaṅkaṇā / pramoda-smera-vadanā syād veśyābhisared yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मद-स्खलित-संलापा विभ्रमोत्फुल्ल-लोचना । आविद्ध-गति-सञ्चारा स्यात् प्रेष्याभिसरेद् यदि

mada-skhalita-saṃlāpā vibhramotphulla-locanā / āviddha-gati-sañcārā syāt preṣyābhisared yadi

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्षेत्रं वाटी भग्न-देवालयो दूती-गृहं वनम् । माला-पञ्चः श्मशानं च नद्यादीनां तटी तथा

kṣetraṃ vāṭī bhagna-devālayo dūtī-gṛhaṃ vanam / mālā-pañcaḥ śmaśānaṃ ca nadyādīnāṃ taṭī tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एवं कृताभिसाराणां पुंश्चलीनां विनोदने । स्थानान्य् अष्टौ तथा ध्वान्त-च्छन्ने कुत्रचिद् आश्रये

evaṃ kṛtābhisārāṇāṃ puṃścalīnāṃ vinodane / sthānāny aṣṭau tathā dhvānta-cchanne kutracid āśraye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चाटुकारम् अपि प्राण-नाथं रोषाद् अपास्य या । पश्चात् तापम् अवाप्नोति कलहान्तरिता तु सा

cāṭukāram api prāṇa-nāthaṃ roṣād apāsya yā / paścāt tāpam avāpnoti kalahāntaritā tu sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रियः कृत्वापि सङ्केतं यस्या नायाति संनिधिम् । विप्रलब्धा तु सा ज्ञेया नितान्तम् अवमानिता

priyaḥ kṛtvāpi saṅketaṃ yasyā nāyāti saṃnidhim / vipralabdhā tu sā jñeyā nitāntam avamānitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाना-कार्य-वशाद् यस्या दूर-देशं गतः पतिः । सा मनोभव-दुःखार्ता भवेत् प्रोषित-भर्तृका

nānā-kārya-vaśād yasyā dūra-deśaṃ gataḥ patiḥ / sā manobhava-duḥkhārtā bhavet proṣita-bhartṛkā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुरुते मण्डनं यस्याः सज्जिते वास-वेश्मनि । सा तु वासक-सज्जा स्याद् विदित-प्रिय-सङ्गमा

kurute maṇḍanaṃ yasyāḥ sajjite vāsa-veśmani / sā tu vāsaka-sajjā syād vidita-priya-saṅgamā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आगन्तुं कृत-चित्तो ऽपि दैवान् नायाति यत् प्रियः । तद्-अनागत-दुःखार्ता विरहोत्कण्ठिता तु सा

āgantuṃ kṛta-citto 'pi daivān nāyāti yat priyaḥ / tad-anāgata-duḥkhārtā virahotkaṇṭhitā tu sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति साष्टाविंशति-शतम् उत्तम-मध्याधम-स्वरूपेण । चतुरधिकाशीति-युतं शत-त्रयं नायिका-भेदाः

iti sāṣṭāviṃśati-śatam uttama-madhyādhama-svarūpeṇa / caturadhikāśīti-yutaṃ śata-trayaṃ nāyikā-bhedāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वचिदन्योन्य-साङ्कर्यम् आसां लक्ष्येषु दृश्यते । इतरा अप्य् असङ्ख्यास् ता नोक्ता विस्तर-शङ्कया

kvacidanyonya-sāṅkaryam āsāṃ lakṣyeṣu dṛśyate / itarā apy asaṅkhyās tā noktā vistara-śaṅkayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यौवने सत्त्वजास् तासाम् अष्टाविंशति-सङ्ख्यकाः । अलङ्कारास् तत्र भाव-हाव-हेलास् त्रयो ऽङ्गजाः

yauvane sattvajās tāsām aṣṭāviṃśati-saṅkhyakāḥ / alaṅkārās tatra bhāva-hāva-helās trayo 'ṅgajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शोभा कान्तिश् च दीप्तिश् च म् आधुर्यं च प्रगल्भता । औदार्यं धैर्यम् इत्य् एते सप्तैव स्युर् अयत्नजाः

śobhā kāntiś ca dīptiś ca m ādhuryaṃ ca pragalbhatā / audāryaṃ dhairyam ity ete saptaiva syur ayatnajāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लीला विलासो विच्छित्तिर् बिब्बोकः किलकिञ्चितम् । मोट्टायितं कुट्टमितं विभ्रमो ललितं मदः

līlā vilāso vicchittir bibbokaḥ kilakiñcitam / moṭṭāyitaṃ kuṭṭamitaṃ vibhramo lalitaṃ madaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विहृतं तपनं मौग्ध्यं विक्षेपश् च कुतूहलम् । हसितं चकितं केलिर् इत्य् अष्टादश-सङ्ख्यकाः

vihṛtaṃ tapanaṃ maugdhyaṃ vikṣepaś ca kutūhalam / hasitaṃ cakitaṃ kelir ity aṣṭādaśa-saṅkhyakāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वभावाजाश् च भावाद्या दश पुंसां भवन्त्य् अपि । निर्विकारात्मके चित्ते भावः प्रथम-विक्रिया

svabhāvājāś ca bhāvādyā daśa puṃsāṃ bhavanty api / nirvikārātmake citte bhāvaḥ prathama-vikriyā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भ्रू-नेत्रादि-विकारैस् तु संभोगेच्छा-प्रकाशकः । भाव एवाल्प-संलक्ष्य-विकारो हाव उच्यते

bhrū-netrādi-vikārais tu saṃbhogecchā-prakāśakaḥ / bhāva evālpa-saṃlakṣya-vikāro hāva ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेलात्यन्त-समालक्ष्य-विकारः स्यात् स एव तु । रूप-यौवन-लालित्य-भोगाद्यैर् अङ्ग-भूषणम्

helātyanta-samālakṣya-vikāraḥ syāt sa eva tu / rūpa-yauvana-lālitya-bhogādyair aṅga-bhūṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सैव कान्तिर् मन्मथाप्यायित-द्युतिः । कान्तिर् एवातिविस्तीर्णा दीप्तिर् इत्य् अभिधीयते

saiva kāntir manmathāpyāyita-dyutiḥ / kāntir evātivistīrṇā dīptir ity abhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्वावस्था-विशेषेषु माधुर्यं रमणीयता । निःसाध्वसत्वं प्रागल्भ्यम् औदार्यं विनयः सदा

sarvāvasthā-viśeṣeṣu mādhuryaṃ ramaṇīyatā / niḥsādhvasatvaṃ prāgalbhyam audāryaṃ vinayaḥ sadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मुक्तात्म-श्लाघना धैर्यं मनोवृत्तिर् अचञ्चला । अङ्गैर् वेषैर् अलङ्कारैः प्रेमिभिर् वचनैर् अपि

muktātma-ślāghanā dhairyaṃ manovṛttir acañcalā / aṅgair veṣair alaṅkāraiḥ premibhir vacanair api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रीति-प्रयोजैतैर् लीलां प्रियस्यानुकृतिं विदुः । यानस्थानासनादीनां मुख-नेत्रादि-कर्मणाम्

prīti-prayojaitair līlāṃ priyasyānukṛtiṃ viduḥ / yānasthānāsanādīnāṃ mukha-netrādi-karmaṇām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषस् तु विलासः स्याद् इष्ट-सन्दर्शनादिना । स्तोकाप्य् आकल्प-रचना विच्छित्तिः कान्ति-पोष-कृत्

viśeṣas tu vilāsaḥ syād iṣṭa-sandarśanādinā / stokāpy ākalpa-racanā vicchittiḥ kānti-poṣa-kṛt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्मित-शुष्क-रुदित-हसित-त्रास-क्रोध-श्रमादीनाम् । साङ्कर्यं किलकिञ्चितम् ईष्टतम-सङ्गमादिजाद् धर्षात्

smita-śuṣka-rudita-hasita-trāsa-krodha-śramādīnām / sāṅkaryaṃ kilakiñcitam īṣṭatama-saṅgamādijād dharṣāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्-भाव-भाविते चित्ते वल्लभस्य कथादिषु । मोट्टायितम् इति प्राहुः कर्ण-कण्डूयनादिकम्

tad-bhāva-bhāvite citte vallabhasya kathādiṣu / moṭṭāyitam iti prāhuḥ karṇa-kaṇḍūyanādikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

केशस्तनाधरादीनां ग्रहे हर्षे ऽपि संभ्रमात् । आहुः कुट्टमितं नाम शिरः-कर-विधूननम्

keśastanādharādīnāṃ grahe harṣe 'pi saṃbhramāt / āhuḥ kuṭṭamitaṃ nāma śiraḥ-kara-vidhūnanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्वरया हर्ष-रागादेर् दयिता-गमनादिषु । अस्थाने विभ्रमादीनां विन्यासो विभ्रमो मतः

tvarayā harṣa-rāgāder dayitā-gamanādiṣu / asthāne vibhramādīnāṃ vinyāso vibhramo mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुकुमारतयाङ्गानां विन्यासो ललितं भवेत् । मदो विकारः सौभाग्य-यौवनाद्य्-अवलेपजः

sukumāratayāṅgānāṃ vinyāso lalitaṃ bhavet / mado vikāraḥ saubhāgya-yauvanādy-avalepajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वक्तव्य-काले ऽप्य् अवचो व्रीडया विहृतं मतम् । तपनं प्रिय-विच्छेदे स्मर-वेगोत्थ-चेष्टितम्

vaktavya-kāle 'py avaco vrīḍayā vihṛtaṃ matam / tapanaṃ priya-vicchede smara-vegottha-ceṣṭitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अज्ञानाद् इव या पृच्छा प्रतीतस्यापि वस्तुनः । वल्लभस्य पुरः प्रोक्तं मौग्ध्यं तत्-तत्त्व-वेदिभिः

ajñānād iva yā pṛcchā pratītasyāpi vastunaḥ / vallabhasya puraḥ proktaṃ maugdhyaṃ tat-tattva-vedibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भूषाणाम् अर्ध-रचना मिथ्या विष्वग्-अवेक्षणम् । रहस्याख्यानम् ईषाच् च विक्षेपो दयितान्तिके

bhūṣāṇām ardha-racanā mithyā viṣvag-avekṣaṇam / rahasyākhyānam īṣāc ca vikṣepo dayitāntike

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रम्य-वस्तु-समालोके लोल्ता स्यात् कुतूहलम् । हसितं तु वृथा-हासो यौवनोद्भेद-संभवः

ramya-vastu-samāloke loltā syāt kutūhalam / hasitaṃ tu vṛthā-hāso yauvanodbheda-saṃbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुतो ऽपि दयितस्याग्रे चकितं भय-संभ्रमः । विहारे सह कान्तेन क्रीडितं केलिर् उच्यते

kuto 'pi dayitasyāgre cakitaṃ bhaya-saṃbhramaḥ / vihāre saha kāntena krīḍitaṃ kelir ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृष्ट्वा दर्शयति व्रीडां संमुखं नैव पश्यति । प्रच्छन्नं वा भ्रमन्तं वा-(अ)तिक्रान्तं पश्यति प्रियम्

dṛṣṭvā darśayati vrīḍāṃ saṃmukhaṃ naiva paśyati / pracchannaṃ vā bhramantaṃ vā-(a)tikrāntaṃ paśyati priyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बहुधा पृच्छ्यमानापि मन्द-मन्दम् अधोमुखी । सगद्गद-स्वरं किञ्चित् प्रियं प्रायेण भाषते

bahudhā pṛcchyamānāpi manda-mandam adhomukhī / sagadgada-svaraṃ kiñcit priyaṃ prāyeṇa bhāṣate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यैः प्रवर्तितां शश्वत् सावधाना च तत्-कथाम् । शृणोत्य् अन्यत्र दत्ताक्षी प्रिये बालानुरागिणी

anyaiḥ pravartitāṃ śaśvat sāvadhānā ca tat-kathām / śṛṇoty anyatra dattākṣī priye bālānurāgiṇī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चिराय सविधे स्थानं प्रियस्य बहु मन्यते । विलोचन-पथं चास्य न गच्छत्य् अनलङ्कृता

cirāya savidhe sthānaṃ priyasya bahu manyate / vilocana-pathaṃ cāsya na gacchaty analaṅkṛtā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

क्वापि कुन्तल-संव्यान-संयम-व्यपदेशतः । बाहु-मूलं स्तनौ नाभि-पङ्कजं दर्शयेत् स्फुटम्

kvāpi kuntala-saṃvyāna-saṃyama-vyapadeśataḥ / bāhu-mūlaṃ stanau nābhi-paṅkajaṃ darśayet sphuṭam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आच्छादयति वाग्-आद्यैः प्रियस्य परिचारकान् । विश्वसित्य् अस्य मित्रेषु बहु-मानं करोति च

ācchādayati vāg-ādyaiḥ priyasya paricārakān / viśvasity asya mitreṣu bahu-mānaṃ karoti ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सखी-मध्ये गुणान् ब्रूते स्व-धनं प्रददाति च । सुप्ते स्वपिति दुःखे ऽस्य दुःखं धत्ते सुखे सुखम्

sakhī-madhye guṇān brūte sva-dhanaṃ pradadāti ca / supte svapiti duḥkhe 'sya duḥkhaṃ dhatte sukhe sukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्थिता दृष्टि-पथे शश्वत्-प्रिये पश्यति दूरतः । आभाषते परिजनं संमुखं स्मर-विक्रियम्

sthitā dṛṣṭi-pathe śaśvat-priye paśyati dūrataḥ / ābhāṣate parijanaṃ saṃmukhaṃ smara-vikriyam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् किञ्चिद् अपि संवीक्ष्य कुरुते हसितं मुधा । कर्ण-कण्डूयनं तद्वत् कवरी-मोक्ष-संयमौ

yat kiñcid api saṃvīkṣya kurute hasitaṃ mudhā / karṇa-kaṇḍūyanaṃ tadvat kavarī-mokṣa-saṃyamau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

जृम्भते स्फोटयत्य् अङ्गं बालम् आश्लिष्य चुम्बति । भाले तथा वयस्याया रचयेत् तिलक-क्रियाम्

jṛmbhate sphoṭayaty aṅgaṃ bālam āśliṣya cumbati / bhāle tathā vayasyāyā racayet tilaka-kriyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.