Visvanatha: Sahityadarpana 3

निष्ठीवनास्य-वलन-नेत्र-सङ्कोचनादयः । अनुभावास् तत्र मतास् तथा स्युर् व्यभिचारिणः

niṣṭhīvanāsya-valana-netra-saṅkocanādayaḥ / anubhāvās tatra matās tathā syur vyabhicāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोहो ऽपस्मार आवेगो व्याधिश् च मरणादयः । अद्भुतो विस्मय-स्थायि-भावो गन्धर्व-दैवतः

moho 'pasmāra āvego vyādhiś ca maraṇādayaḥ / adbhuto vismaya-sthāyi-bhāvo gandharva-daivataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पीत-वर्णो वस्तु लोका-तिगम् आलम्बनं मतम् । गुणानां तस्य महिमा भवेद् उद्दीपनं पुनः

pīta-varṇo vastu lokā-tigam ālambanaṃ matam / guṇānāṃ tasya mahimā bhaved uddīpanaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्तम्भः स्वेदो ऽथ रोमाञ्च-गद्गद-स्वर-संभ्रमाः । तथा नेत्र-विकासाद्या अनुभावाः प्रकीर्तिताः

stambhaḥ svedo 'tha romāñca-gadgada-svara-saṃbhramāḥ / tathā netra-vikāsādyā anubhāvāḥ prakīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वितर्कावेग-संभ्रान्ति-हर्षाद्या व्यभिचारिणः । शान्तः शम-स्थायि-भाव उत्तम-प्रकृतिर् मतः

vitarkāvega-saṃbhrānti-harṣādyā vyabhicāriṇaḥ / śāntaḥ śama-sthāyi-bhāva uttama-prakṛtir mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुन्देन्दु-सुन्दर-च्छायः श्री-नारायण-दैवतः । अनित्यत्वादिनाशेष-वस्तु-निःसारता तु या

kundendu-sundara-cchāyaḥ śrī-nārāyaṇa-daivataḥ / anityatvādināśeṣa-vastu-niḥsāratā tu yā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परमात्म-स्वरूपं वा तस्यालम्बनम् इष्यते । पुण्याश्रमहरिक्षेत्र-तीर्थ-रम्य-वनादयः

paramātma-svarūpaṃ vā tasyālambanam iṣyate / puṇyāśramaharikṣetra-tīrtha-ramya-vanādayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

महा-पुरुष-सङ्गाद्यास् तस्योद्दीपन-रूपिणः । रोमाञ्चाद्याश् चानुभावास् तथा स्युर् व्यभिचारिणः

mahā-puruṣa-saṅgādyās tasyoddīpana-rūpiṇaḥ / romāñcādyāś cānubhāvās tathā syur vyabhicāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निर्वेद-हर्ष-स्मरणम् अतिभूत-दयादयः । निरहङ्कार-रूपत्वाद् दया-वीरादिर् एष नो

nirveda-harṣa-smaraṇam atibhūta-dayādayaḥ / nirahaṅkāra-rūpatvād dayā-vīrādir eṣa no

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्त-वियुक्त-दशायाम् अवस्थितो यः शमः स एव यतः । रसताम् एति तद् अस्मिन् सञ्चार्यादेः स्थितिश् च न विशुद्धा

yukta-viyukta-daśāyām avasthito yaḥ śamaḥ sa eva yataḥ / rasatām eti tad asmin sañcāryādeḥ sthitiś ca na viśuddhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्फुटं चमत्कारितया वत्सलं च रसं विदुः । स्थायी वत्सलता स्नेहः पुत्राद्य्-आलम्बनं मतम्

sphuṭaṃ camatkāritayā vatsalaṃ ca rasaṃ viduḥ / sthāyī vatsalatā snehaḥ putrādy-ālambanaṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्दीपनानि तच् चेष्टा विद्या-शौर्य-दयादयः । आलिङ्गनाङ्ग-संस्पर्श-शिरश् चुम्बनम् ईक्षणम्

uddīpanāni tac ceṣṭā vidyā-śaurya-dayādayaḥ / āliṅganāṅga-saṃsparśa-śiraś cumbanam īkṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुलकानन्द-बाष्पाद्या अनुभावाः प्रकीर्तिताः । सञ्चारिणो ऽनिष्ट-शङ्का-हर्ष-गर्वादयो मताः

pulakānanda-bāṣpādyā anubhāvāḥ prakīrtitāḥ / sañcāriṇo 'niṣṭa-śaṅkā-harṣa-garvādayo matāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पद्म-गर्भ-च्छविर् वर्णो दैवतं लोक-मातरः । आद्यः करुण-बीभत्स-रौद्र-वीर-भयानकैः

padma-garbha-cchavir varṇo daivataṃ loka-mātaraḥ / ādyaḥ karuṇa-bībhatsa-raudra-vīra-bhayānakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भयानकेन करुणेनापि हास्यो विरोध-भाक् । करुणो हास्य-शृङ्गार-रसाभ्याम् अपि तादृशः

bhayānakena karuṇenāpi hāsyo virodha-bhāk / karuṇo hāsya-śṛṅgāra-rasābhyām api tādṛśaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रौद्रस् तु हास्य-शृङ्गार-भयानक-रसैर् अपि । भयानकेन शान्तेन तथा वीर-रसः स्मृतः

raudras tu hāsya-śṛṅgāra-bhayānaka-rasair api / bhayānakena śāntena tathā vīra-rasaḥ smṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गार-वीर-रौद्राख्य-हास्य-शान्तैर् भयानकः । शान्तस् तु वीर-शृङ्गार-रौद्र-हास्य-भयानकैः

śṛṅgāra-vīra-raudrākhya-hāsya-śāntair bhayānakaḥ / śāntas tu vīra-śṛṅgāra-raudra-hāsya-bhayānakaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गारेण तु बीभत्स इत्य् आख्याता विरोधिता । कुतो ऽपि कारणात् क्वापि स्थिरताम् उपयन्न् अपि

śṛṅgāreṇa tu bībhatsa ity ākhyātā virodhitā / kuto 'pi kāraṇāt kvāpi sthiratām upayann api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उन्मादादिर् न तु स्थायी न पात्रे स्थैर्यम् एति यत् । रस-भावौ तद्-आभासौ भावस्य प्रशमोदयौ

unmādādir na tu sthāyī na pātre sthairyam eti yat / rasa-bhāvau tad-ābhāsau bhāvasya praśamodayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्धिः शबलता चेति सर्वे ऽपि रसनाद् रसाः । सञ्चारिणः प्रधानानि देवादि-विषया रतिः

sandhiḥ śabalatā ceti sarve 'pi rasanād rasāḥ / sañcāriṇaḥ pradhānāni devādi-viṣayā ratiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्बुद्ध-मात्रः स्थायी च भाव इत्य् अभिधीयते । यथा मरिच-खण्डादेर् एकीभावे प्रपाणके

udbuddha-mātraḥ sthāyī ca bhāva ity abhidhīyate / yathā marica-khaṇḍāder ekībhāve prapāṇake

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्रेकः कस्यचित् क्वापि तथा सञ्चारिणो रसे । अनौचित्य-प्रवृत्तत्व आभासो रस-भावयोः

udrekaḥ kasyacit kvāpi tathā sañcāriṇo rase / anaucitya-pravṛttatva ābhāso rasa-bhāvayoḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपनायक-संस्थायां मुनि-गुरु-पत्नी-गतायां च । नायक-विषयायां रतौ तथानुभय-निष्ठायाम्

upanāyaka-saṃsthāyāṃ muni-guru-patnī-gatāyāṃ ca / nāyaka-viṣayāyāṃ ratau tathānubhaya-niṣṭhāyām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रतिनायक-निष्ठत्वे तद्वद् अधम-पात्र-तिर्यग्-आदि-गते । शृङ्गारे ऽअनुचित्यं रौद्रे गुर्व्-आदि-गत-कोपे

pratināyaka-niṣṭhatve tadvad adhama-pātra-tiryag-ādi-gate / śṛṅgāre 'anucityaṃ raudre gurv-ādi-gata-kope

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शान्ते च हीन-निष्ठे गुर्व्-आद्य् आलम्बने हास्ये । ब्रह्म-वधाद्य्-उत्साहे ऽधम-पात्र-गते तथा वीरे

śānte ca hīna-niṣṭhe gurv-ādy ālambane hāsye / brahma-vadhādy-utsāhe 'dhama-pātra-gate tathā vīre

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उत्तम-पात्र-गतत्वे भयानके ज्ञेयम् एवम् अन्यत्र । भावाभासो लज्जादिके तु वेश्यादि-विषये स्यात्

uttama-pātra-gatatve bhayānake jñeyam evam anyatra / bhāvābhāso lajjādike tu veśyādi-viṣaye syāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भावस्य शान्ताव् उदये सन्धि-मिश्रितयोः क्रमात् । भावस्य शान्तिर् उदयः सन्धिः शबलता मता

bhāvasya śāntāv udaye sandhi-miśritayoḥ kramāt / bhāvasya śāntir udayaḥ sandhiḥ śabalatā matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.