Visvanatha: Sahityadarpana 6

षष्ठः परिच्छेदः दृश्य-श्रव्यत्व-भेदेन पुनः काव्यं द्विधा मतम् । दृश्यं तत्राभिनेयं तद्-रूपारोपात् तु रूपकम्

ṣaṣṭhaḥ paricchedaḥ dṛśya-śravyatva-bhedena punaḥ kāvyaṃ dvidhā matam / dṛśyaṃ tatrābhineyaṃ tad-rūpāropāt tu rūpakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भवेद् अभिनयो ऽवस्थानुकारः स चतुर्विधः । आङ्गिको वाचिकश् चैवम् आहार्यः सात्त्विकस् तथा

bhaved abhinayo 'vasthānukāraḥ sa caturvidhaḥ / āṅgiko vācikaś caivam āhāryaḥ sāttvikas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाटकम् अथ प्रकरणं भाण-व्यायोग-समवकार-डिमाः । ईहामृगाङ्क-वीथ्यः प्रहसनम् इति रूपकाणि दश

nāṭakam atha prakaraṇaṃ bhāṇa-vyāyoga-samavakāra-ḍimāḥ / īhāmṛgāṅka-vīthyaḥ prahasanam iti rūpakāṇi daśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाटिका त्रोटकं गोष्ठी सट्टकं नाट्य-रासकम् । प्रस्थानोल्लाप्य-काव्यानि प्रेङ्खणं रासकं तथा

nāṭikā troṭakaṃ goṣṭhī saṭṭakaṃ nāṭya-rāsakam / prasthānollāpya-kāvyāni preṅkhaṇaṃ rāsakaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संलापकं श्री-गदितं शिल्पकं च विलासिका । दुर्मल्लिका प्रकरणी हल्लीशको भाणिकेति च

saṃlāpakaṃ śrī-gaditaṃ śilpakaṃ ca vilāsikā / durmallikā prakaraṇī hallīśako bhāṇiketi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अष्टादश प्राहुर् उपरूपकाणि मनीषिणः । विना विशेषं सर्वेषां लक्ष्म नाटकवन् मतम्

aṣṭādaśa prāhur uparūpakāṇi manīṣiṇaḥ / vinā viśeṣaṃ sarveṣāṃ lakṣma nāṭakavan matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाटकं ख्यात-वृत्तं स्यात् पञ्च-सन्धि-समन्वितम् । विलास-र्द्ध्यादि-गुणवद् युक्तं नाना-विभूतिभिः

nāṭakaṃ khyāta-vṛttaṃ syāt pañca-sandhi-samanvitam / vilāsa-rddhyādi-guṇavad yuktaṃ nānā-vibhūtibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सुख-दुःख-समुद्भूति नाना-रस-निरन्तरम् । पञ्चादिका दश-परास् तत्राङ्काः परिकीर्तिताः

sukha-duḥkha-samudbhūti nānā-rasa-nirantaram / pañcādikā daśa-parās tatrāṅkāḥ parikīrtitāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रख्यात-वंशो राजर्षि-धीरोदात्तः प्रतापवान् । दिव्यो ऽथ दिव्यादिव्यो वा गुणवान् नायको मतः

prakhyāta-vaṃśo rājarṣi-dhīrodāttaḥ pratāpavān / divyo 'tha divyādivyo vā guṇavān nāyako mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एक एव भवेद् अङ्गी शृङ्गारो वीर एव वा । अङ्गम् अन्ये रसाः सर्वे कार्यो निर्वहणे ऽद्भुतः

eka eva bhaved aṅgī śṛṅgāro vīra eva vā / aṅgam anye rasāḥ sarve kāryo nirvahaṇe 'dbhutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चत्वारः पञ्च वा मुख्याः कार्य-व्यापृत-पूरुषाः । गोपुच्छाग्र-समाग्रं तु बन्धनं तस्य कीर्तितम्

catvāraḥ pañca vā mukhyāḥ kārya-vyāpṛta-pūruṣāḥ / gopucchāgra-samāgraṃ tu bandhanaṃ tasya kīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्ष-नेतृ-चरितो रस-भाव-समुज्ज्वलः । भवेद् अगूढ-शब्दाथः क्षुद्र-चूर्णक-संयुतः

pratyakṣa-netṛ-carito rasa-bhāva-samujjvalaḥ / bhaved agūḍha-śabdāthaḥ kṣudra-cūrṇaka-saṃyutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विच्छिन्नावान्तरैकार्थः किञ्चित् संलग्न-बिन्दुकः । युक्तो न बहुभिः कार्यैर् बीज-संहृतिमान् न च

vicchinnāvāntaraikārthaḥ kiñcit saṃlagna-bindukaḥ / yukto na bahubhiḥ kāryair bīja-saṃhṛtimān na ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नाना-विधान-संयुक्तो नातिप्रचुर-पद्यवान् । आवश्यकानां कार्याणाम् अवोर्धाद् विनिर्मितः

nānā-vidhāna-saṃyukto nātipracura-padyavān / āvaśyakānāṃ kāryāṇām avordhād vinirmitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नानेक-दिन-निर्वर्त्य-कथया संप्रयोजितः । आसन्न-नायकः पात्रैर् युक्तस् त्रि-चतुरैस् तथा

nāneka-dina-nirvartya-kathayā saṃprayojitaḥ / āsanna-nāyakaḥ pātrair yuktas tri-caturais tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूराह्वानं वधो युद्धं राज्यदेशादि-विप्लवः । विवाहो भोजनं शापोत्सर्गौ मृत्यू रतं तथा

dūrāhvānaṃ vadho yuddhaṃ rājyadeśādi-viplavaḥ / vivāho bhojanaṃ śāpotsargau mṛtyū rataṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दन्त-च्छेद्यं नख-च्छेद्यम् अन्यद् व्रीडाकरं च यत् । शयनाधर-पानादि नगराद्य्-अवरोधनम्

danta-cchedyaṃ nakha-cchedyam anyad vrīḍākaraṃ ca yat / śayanādhara-pānādi nagarādy-avarodhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्नानानुलेपने चैभिर् वर्जितो नातिविस्तरः । देवी-परिजनादीनाम् अमात्य-वणिजाम् अपि

snānānulepane caibhir varjito nātivistaraḥ / devī-parijanādīnām amātya-vaṇijām api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्यक्ष-चित्र-चरितैर् युक्तो भाव-रसोद्भवैः । अन्त-निष्क्रान्त-निखिल-पात्रो ऽङ्क इति कीर्तितः

pratyakṣa-citra-caritair yukto bhāva-rasodbhavaiḥ / anta-niṣkrānta-nikhila-pātro 'ṅka iti kīrtitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्कोदर-प्रविष्टो यो रङ्ग-दारा-मुखादिमान् । अङ्को ऽपरः स गर्भाङ्कः स-बीजः फलवान् अपि

aṅkodara-praviṣṭo yo raṅga-dārā-mukhādimān / aṅko 'paraḥ sa garbhāṅkaḥ sa-bījaḥ phalavān api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र पूर्वं पूर्व-रङ्गः सभा-पूजा ततः परम् । कथनं कवि-संज्ञादेर् नाटकस्याप्य् अथामुखम्

tatra pūrvaṃ pūrva-raṅgaḥ sabhā-pūjā tataḥ param / kathanaṃ kavi-saṃjñāder nāṭakasyāpy athāmukham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यन् नाट्य-वस्तुनः पूर्वं रङ्ग-विघ्नोपशान्तये । कुशीलवाः प्रकुर्वन्ति पूर्व-रङ्गः स उच्यते

yan nāṭya-vastunaḥ pūrvaṃ raṅga-vighnopaśāntaye / kuśīlavāḥ prakurvanti pūrva-raṅgaḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रत्याहारादिकान्य् अङ्गान्य् अस्य भूयांसि यद्यपि । तथाप्य् अवश्यं कर्तव्या नान्दी विघ्नोपशान्तये

pratyāhārādikāny aṅgāny asya bhūyāṃsi yadyapi / tathāpy avaśyaṃ kartavyā nāndī vighnopaśāntaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशीर्-वचन-संयुक्ता स्तुतिर् यस्मात् प्रयुज्यते । देव-द्विज-नृपादीनां तस्मान् नान्दीति संज्ञिता

āśīr-vacana-saṃyuktā stutir yasmāt prayujyate / deva-dvija-nṛpādīnāṃ tasmān nāndīti saṃjñitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माङ्गल्य-शङ्ख-चन्द्राब्ज-कोक-कैरव-शंसिनी । पदैर् युक्ता द्वादशभिर् अष्टाभिर् वा पदैर् उत

māṅgalya-śaṅkha-candrābja-koka-kairava-śaṃsinī / padair yuktā dvādaśabhir aṣṭābhir vā padair uta

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्व-रङ्गं विधायैव सूत्रधारो निवर्तते । प्रविश्य स्थापकस् तद्वत् काव्यम् आस्थापयेत् ततः

pūrva-raṅgaṃ vidhāyaiva sūtradhāro nivartate / praviśya sthāpakas tadvat kāvyam āsthāpayet tataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिव्य-मर्त्ये स तद्-रूपो मिश्रम् अन्यतरस् तयोः । सूचयेद् वस्तु बीजं वा मुखं पात्रम् अथापि वा

divya-martye sa tad-rūpo miśram anyataras tayoḥ / sūcayed vastu bījaṃ vā mukhaṃ pātram athāpi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रङ्गं प्रसाद्य मधुरैः श्लोकैः काव्यार्थ-सूचकैः । रूपकस्य कवेर् आख्यां गोत्राद्यापि स कीर्तयेत्

raṅgaṃ prasādya madhuraiḥ ślokaiḥ kāvyārtha-sūcakaiḥ / rūpakasya kaver ākhyāṃ gotrādyāpi sa kīrtayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऋतुं च कञ्चित् प्रायेण भारतीं वृत्तिम् आश्रितः । भारती संस्कृत-प्रायो वाग्-व्यापारो नटाश्रयः

ṛtuṃ ca kañcit prāyeṇa bhāratīṃ vṛttim āśritaḥ / bhāratī saṃskṛta-prāyo vāg-vyāpāro naṭāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तस्याः प्ररोचना वीथी तथा प्रहसनामुखे । अङ्गान्य् अत्रोन्मुखीकारः प्रशंसातः प्ररोचना

tasyāḥ prarocanā vīthī tathā prahasanāmukhe / aṅgāny atronmukhīkāraḥ praśaṃsātaḥ prarocanā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नटी विदूषाको वापि पारिपार्श्विक एव वा । सूत्रधारेण सहिताः संलापं यत्र कुर्वते

naṭī vidūṣāko vāpi pāripārśvika eva vā / sūtradhāreṇa sahitāḥ saṃlāpaṃ yatra kurvate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चितरिर् वाक्यैः स्वकार्योत्थैः प्रस्तुताक्षेपिभिर् मिथः । आमुखं तत् तु विज्ञेयं नाम्ना प्रस्तावनापि सा

citarir vākyaiḥ svakāryotthaiḥ prastutākṣepibhir mithaḥ / āmukhaṃ tat tu vijñeyaṃ nāmnā prastāvanāpi sā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उद्धात्यकः कथोद्धातः प्रयोगातिशयस् तथा । प्रवर्तका-लगिते पञ्च प्रस्तावनाभिदाः

uddhātyakaḥ kathoddhātaḥ prayogātiśayas tathā / pravartakā-lagite pañca prastāvanābhidāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पदानि त्व् अगतार्थानि तद्-अर्थ-गतये नराः । योजयन्ति पदैर् अन्यैः स उद्धात्यक उच्यते

padāni tv agatārthāni tad-artha-gataye narāḥ / yojayanti padair anyaiḥ sa uddhātyaka ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूत्रधारस्य वाक्यं वा समादायार्थम् अस्य वा । भवेत् पात्र-प्रवेशश् चेत् कथोद्घातः स उच्यते

sūtradhārasya vākyaṃ vā samādāyārtham asya vā / bhavet pātra-praveśaś cet kathodghātaḥ sa ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यदि प्रयोग एकस्मिन् प्रयोगो ऽन्यः प्रयुज्यते । तेन पात्र-प्रवेशश् चेत् प्रयोगातिशयस् तदा

yadi prayoga ekasmin prayogo 'nyaḥ prayujyate / tena pātra-praveśaś cet prayogātiśayas tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कालं प्रवृत्तम् आश्रित्य सूत्र-धृग् यत्र वर्णयेत् । तद्-आश्रयश् च पात्रस्य प्रवेशस् तत्-प्रवर्तकम्

kālaṃ pravṛttam āśritya sūtra-dhṛg yatra varṇayet / tad-āśrayaś ca pātrasya praveśas tat-pravartakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रैकत्र समावेशात् कार्यम् अन्यत् प्रसाध्यते । प्रयोगे खलु तज् ज्ञेयं नाम्नावलगितं बुधैः

yatraikatra samāveśāt kāryam anyat prasādhyate / prayoge khalu taj jñeyaṃ nāmnāvalagitaṃ budhaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योज्यान्य् अत्र यथा-लाभं वीथ्य्-अङ्गानीतराण्य् अपि । नेपथोक्तं श्रुतं यत्र त्व् आकाश-वचनं तथा

yojyāny atra yathā-lābhaṃ vīthy-aṅgānītarāṇy api / nepathoktaṃ śrutaṃ yatra tv ākāśa-vacanaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समाश्रित्यापि कर्तव्यम् आमुखं नाटकादिषु । एषाम् आमुख-भेदानाम् एकं कञ्चित् प्रयोजयेत्

samāśrityāpi kartavyam āmukhaṃ nāṭakādiṣu / eṣām āmukha-bhedānām ekaṃ kañcit prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनार्थम् अथ पात्रं वा समाक्षिप्यैव सूत्र-धृक् । प्रस्तावनान्ते निर्गच्छेत् ततो वस्तु प्रयोजयेत्

tenārtham atha pātraṃ vā samākṣipyaiva sūtra-dhṛk / prastāvanānte nirgacchet tato vastu prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इदं पुनर् वस्तु बुधैर् द्विविधं परिकल्प्यते । आधिकारिकम् एकं स्यात् प्रासङ्गिकम् अथापरम्

idaṃ punar vastu budhair dvividhaṃ parikalpyate / ādhikārikam ekaṃ syāt prāsaṅgikam athāparam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अधिकारः फले स्वाम्यम् अधिकारी च तत्-प्रभुः । तस्येतिवृत्तं कविभिर् आधिकारिकम् उच्यते

adhikāraḥ phale svāmyam adhikārī ca tat-prabhuḥ / tasyetivṛttaṃ kavibhir ādhikārikam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अस्योपकरणर्थं तु प्रासङ्गिकम् इतीष्यते । पताका-स्थानकं योज्यं सुविचार्येह वस्तुनि

asyopakaraṇarthaṃ tu prāsaṅgikam itīṣyate / patākā-sthānakaṃ yojyaṃ suvicāryeha vastuni

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रार्थे चिन्तिते ऽन्यस्मिंस् तल्-लिङ्गो ऽन्यः प्रयुज्यते । आगन्तुकेन भावेन पताका-स्थानकं तु तत्

yatrārthe cintite 'nyasmiṃs tal-liṅgo 'nyaḥ prayujyate / āgantukena bhāvena patākā-sthānakaṃ tu tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहसैवार्थ-संपत्तिर् गुणवत्य् उपचारतः । पताका-स्थानकम् इदं प्रथमं परिकीर्तितम्

sahasaivārtha-saṃpattir guṇavaty upacārataḥ / patākā-sthānakam idaṃ prathamaṃ parikīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वचः सातिशयं श्लिष्टं नाना-बन्ध-समाश्रयम् । पताका-स्थानकम् इदं द्वितीयं परिकीर्तितम्

vacaḥ sātiśayaṃ śliṣṭaṃ nānā-bandha-samāśrayam / patākā-sthānakam idaṃ dvitīyaṃ parikīrtitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थोपक्षेपकं यत् तु लीनं स-विनयं भवेत् । श्लिष्ट-प्रत्युत्तरोपेतं तृतीयम् इदम् उच्यते

arthopakṣepakaṃ yat tu līnaṃ sa-vinayaṃ bhavet / śliṣṭa-pratyuttaropetaṃ tṛtīyam idam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्व्य्-अर्थो वचन-विन्यासः सुश्लिष्टः काव्य-योजितः । प्रधानार्थान्तराक्षेपी पताका-स्थानकं परम्

dvy-artho vacana-vinyāsaḥ suśliṣṭaḥ kāvya-yojitaḥ / pradhānārthāntarākṣepī patākā-sthānakaṃ param

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् स्याद् अनुचितं वस्तु नायकस्य रसस्य वा । विरुद्धं तत् परित्याज्यम् अन्यथा वा प्रकल्पयेत्

yat syād anucitaṃ vastu nāyakasya rasasya vā / viruddhaṃ tat parityājyam anyathā vā prakalpayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्केष्व् अदर्शनीया या वक्तव्यैव च संमता । या च स्याद् वर्ष-पर्यन्तं कथा दिन-द्वयादिजा

aṅkeṣv adarśanīyā yā vaktavyaiva ca saṃmatā / yā ca syād varṣa-paryantaṃ kathā dina-dvayādijā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्या च विस्तरा सूच्या सार्थोपक्षेपैर् बुधैः । वर्षाद् ऊर्ध्वं तु यद् वस्तु तत् स्याद् वर्षाद् अधोभवम्

anyā ca vistarā sūcyā sārthopakṣepair budhaiḥ / varṣād ūrdhvaṃ tu yad vastu tat syād varṣād adhobhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिनावसाने कार्यं यद् दिने नैवोपपद्यते । अर्थोपक्षेपकैर् वाच्यम् अङ्क-च्छेदं विधाय तत्

dināvasāne kāryaṃ yad dine naivopapadyate / arthopakṣepakair vācyam aṅka-cchedaṃ vidhāya tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थोपक्षेपकाः पञ्च विष्कम्भक-प्रवेशकौ । चूलिकाङ्कावतारो ऽथ स्याद् अङ्क-मुखम् इत्य् अपि

arthopakṣepakāḥ pañca viṣkambhaka-praveśakau / cūlikāṅkāvatāro 'tha syād aṅka-mukham ity api

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृत्त-वर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः । सङ्क्षिप्तार्थस् तु विष्कम्भ आदाव् अङ्कस्य दर्शितः

vṛtta-vartiṣyamāṇānāṃ kathāṃśānāṃ nidarśakaḥ / saṅkṣiptārthas tu viṣkambha ādāv aṅkasya darśitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मध्येन मध्यमाभ्यां वा पात्राभ्यां संप्रयोजितः । शुद्धः स्यात् स तु सङ्कीर्णो नीच-मध्यम-कल्पितः

madhyena madhyamābhyāṃ vā pātrābhyāṃ saṃprayojitaḥ / śuddhaḥ syāt sa tu saṅkīrṇo nīca-madhyama-kalpitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवेशको ऽनुदात्तोक्त्या नीच-पात्र-प्रयोजितः । अङ्क-द्वयान्तर् विज्ञेयः शेषं विष्कम्भके यथा

praveśako 'nudāttoktyā nīca-pātra-prayojitaḥ / aṅka-dvayāntar vijñeyaḥ śeṣaṃ viṣkambhake yathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तर्-जवनिका-संस्थैः सूचनार्थस्य चूलिका । अङ्कान्ते सूचितः पात्रैस् तद्-अङ्कस्याविभागतः

antar-javanikā-saṃsthaiḥ sūcanārthasya cūlikā / aṅkānte sūcitaḥ pātrais tad-aṅkasyāvibhāgataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्राङ्को ऽवतरत्य् एषो ऽङ्कावतार इति स्मृतः । यत्र स्याद् अङ्क एकस्मिन्न् अङ्कानां सूचनाखिला

yatrāṅko 'vataraty eṣo 'ṅkāvatāra iti smṛtaḥ / yatra syād aṅka ekasminn aṅkānāṃ sūcanākhilā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तद्-अङ्क-मुखम् इत्य् आहुर् बीजार्थ-ख्यापकं च तत् । अङ्कान्त-पात्रैर् वाङ्कास्यं छिन्नाङ्कस्यार्थ-सूचनात्

tad-aṅka-mukham ity āhur bījārtha-khyāpakaṃ ca tat / aṅkānta-pātrair vāṅkāsyaṃ chinnāṅkasyārtha-sūcanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपेक्षितं परित्याज्यं नीरसं वस्तु विस्तरम् । यदा सन्दर्शयेच् छेषम् आमुखानन्तरं तदा

apekṣitaṃ parityājyaṃ nīrasaṃ vastu vistaram / yadā sandarśayec cheṣam āmukhānantaraṃ tadā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यो विष्कम्भको नाट्य आमुखाक्षिप्त-पात्रकः । यदा तु सरसं वस्तु मूलाद् एव प्रवर्तते

kāryo viṣkambhako nāṭya āmukhākṣipta-pātrakaḥ / yadā tu sarasaṃ vastu mūlād eva pravartate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आदाव् एव तदाङ्के स्याद् आमुखाक्षेप-संश्रयः । विष्कम्भकाद्यैर् अपि नो वधो वाच्यो ऽधिकारिणः

ādāv eva tadāṅke syād āmukhākṣepa-saṃśrayaḥ / viṣkambhakādyair api no vadho vācyo 'dhikāriṇaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यो ऽन्येन तिरोधानं न कुर्याद् रस-वस्तुनोः । बीजं बिन्दुः पताका च प्रकरी कार्यम् एव च

anyo 'nyena tirodhānaṃ na kuryād rasa-vastunoḥ / bījaṃ binduḥ patākā ca prakarī kāryam eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अर्थ-प्रकृतयः पञ्च ज्ञात्वा योज्या यथा-विधि । अल्प-मात्रं समुद्दिष्टं बहुधा यद् विसर्पति

artha-prakṛtayaḥ pañca jñātvā yojyā yathā-vidhi / alpa-mātraṃ samuddiṣṭaṃ bahudhā yad visarpati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलस्य प्रथमो हेतुर् बीजं तद् अभिधीयते । अवान्तरार्थ-विच्छेदे बिन्दुर् अच्छेद-कारणम्

phalasya prathamo hetur bījaṃ tad abhidhīyate / avāntarārtha-vicchede bindur accheda-kāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यापि प्रासाङ्गिकं वृत्तं पताकेत्य् अभिधीयते । पताका-नायकस्य स्यान् न स्वकीयं फलान्तरम्

vyāpi prāsāṅgikaṃ vṛttaṃ patākety abhidhīyate / patākā-nāyakasya syān na svakīyaṃ phalāntaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भे सन्धौ विमर्शे वा विर्वाहस् तस्य जायते । प्रासङ्गिकं प्रदेशस्थं चरितं प्रकरी मता

garbhe sandhau vimarśe vā virvāhas tasya jāyate / prāsaṅgikaṃ pradeśasthaṃ caritaṃ prakarī matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकरी नायकस्य स्यान् न स्वकीयं फलान्तरम् । अपेक्षितं तु यत् साध्यम् आरम्भो यन् निबन्धनः

prakarī nāyakasya syān na svakīyaṃ phalāntaram / apekṣitaṃ tu yat sādhyam ārambho yan nibandhanaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

समापनं तु यत्-सिद्ध्यै तत् कार्यम् इति संमतम् । अवस्थाः पञ्च कार्यस्य प्रारब्धस्य फलार्थिभिः

samāpanaṃ tu yat-siddhyai tat kāryam iti saṃmatam / avasthāḥ pañca kāryasya prārabdhasya phalārthibhiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आरम्भ-यत्न-प्राप्त्य्-आशा-नियताप्ति-फलागमाः । भवेद् आरभ्य औत्सुक्यं यन् मुख्य-फल-सिद्धये

ārambha-yatna-prāpty-āśā-niyatāpti-phalāgamāḥ / bhaved ārabhya autsukyaṃ yan mukhya-phala-siddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रयत्नस् तु फलावाप्तौ व्यापारो ऽतित्वरान्वितः । उपायापाय-शङ्काभ्यां प्राप्त्य्-आशा प्राप्ति-संभवः

prayatnas tu phalāvāptau vyāpāro 'titvarānvitaḥ / upāyāpāya-śaṅkābhyāṃ prāpty-āśā prāpti-saṃbhavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपायाभावतः प्राप्तिर् नियताप्तिस् तु निश्चिता । सावस्था फल-योगः स्याद् यः समग्र-फलोदयः

apāyābhāvataḥ prāptir niyatāptis tu niścitā / sāvasthā phala-yogaḥ syād yaḥ samagra-phalodayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यथा-सङ्ख्यम् अवस्थाभिर् आभिर् योगात् तु पञ्चभिः । पञ्चधैवेतिवृत्तस्य भागाः स्युः पञ्च सन्धयः

yathā-saṅkhyam avasthābhir ābhir yogāt tu pañcabhiḥ / pañcadhaivetivṛttasya bhāgāḥ syuḥ pañca sandhayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्तरैकार्थ-संबन्धः सन्धिर् एकान्तये सति । मुखं प्रतिमुखं गर्भो विमर्श उपसंहृतिः

antaraikārtha-saṃbandhaḥ sandhir ekāntaye sati / mukhaṃ pratimukhaṃ garbho vimarśa upasaṃhṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति पञ्चास्य भेदाः स्युः क्रमाल् लाक्षणम् उच्यते । यत्र बीज-समुत्पत्तिर् नानार्थ-रस-संभवा

iti pañcāsya bhedāḥ syuḥ kramāl lākṣaṇam ucyate / yatra bīja-samutpattir nānārtha-rasa-saṃbhavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रारम्भेण समायुक्ता तन् मुखं परिकीर्तितम् । फल-प्रधानोपायस्य मुख-सन्धि-निवेशिनः

prārambheṇa samāyuktā tan mukhaṃ parikīrtitam / phala-pradhānopāyasya mukha-sandhi-niveśinaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लक्ष्यालक्ष्य इवोद्भेदो यत्र प्रतिमुखं च तत् । फल-प्रधानोपायस्य प्राग्-उद्भिन्नस्य किञ्चन

lakṣyālakṣya ivodbhedo yatra pratimukhaṃ ca tat / phala-pradhānopāyasya prāg-udbhinnasya kiñcana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

गर्भो यत्र समुद्भेदो हासान्वेषणवान् मुहुः । यत्र मुख्य-फलोपाय उद्भिन्नो गर्भतो ऽधिकः

garbho yatra samudbhedo hāsānveṣaṇavān muhuḥ / yatra mukhya-phalopāya udbhinno garbhato 'dhikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शापाद्यैः सान्तरायश् च स विमर्श इति स्मृतः । बीजवन्तो मुखाद्य्-अर्था विप्रकीर्णा यथायथम्

śāpādyaiḥ sāntarāyaś ca sa vimarśa iti smṛtaḥ / bījavanto mukhādy-arthā viprakīrṇā yathāyatham

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकार्थम् उपनीयन्ते यत्र निर्वहणं हि तत् । उपक्षेपः परिकरः परिन्यासो विलोभनम्

ekārtham upanīyante yatra nirvahaṇaṃ hi tat / upakṣepaḥ parikaraḥ parinyāso vilobhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

युक्तिः प्राप्तिः समाधानं विधानं परिभावना । उद्भेदः करणं भेद एतान्य् अङ्गानि वै मुखे

yuktiḥ prāptiḥ samādhānaṃ vidhānaṃ paribhāvanā / udbhedaḥ karaṇaṃ bheda etāny aṅgāni vai mukhe

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

काव्यार्थस्य समुत्पत्तिर् उपक्षेप इति स्मृतः । समुत्पन्नार्थ-बाहुल्यं ज्ञेयः परिकरः पुनः

kāvyārthasya samutpattir upakṣepa iti smṛtaḥ / samutpannārtha-bāhulyaṃ jñeyaḥ parikaraḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तन्-निष्पत्तिः परिन्यासः गुणाख्यानं विलोभनम् । संप्रधारणम् अर्थानां युक्तिः प्राप्तिः सुखागमः

tan-niṣpattiḥ parinyāsaḥ guṇākhyānaṃ vilobhanam / saṃpradhāraṇam arthānāṃ yuktiḥ prāptiḥ sukhāgamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजस्यागमनं यत् तु तत् समाधानम् उच्यते । सुख-दुःख-कृतो यो ऽर्थस् तद् विधानम् इति स्मृतम्

bījasyāgamanaṃ yat tu tat samādhānam ucyate / sukha-duḥkha-kṛto yo 'rthas tad vidhānam iti smṛtam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुतूहलोत्तरा वाचः प्रोक्ता तु परिभावना । बीजार्थस्य प्ररोहः स्याद् उद्भेदः करणं पुनः

kutūhalottarā vācaḥ proktā tu paribhāvanā / bījārthasya prarohaḥ syād udbhedaḥ karaṇaṃ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रकृतार्थ-समारम्भः भेदः संहत-भेदनम् । विलासः परिसर्पश् च विधुतं तापनं तथा

prakṛtārtha-samārambhaḥ bhedaḥ saṃhata-bhedanam / vilāsaḥ parisarpaś ca vidhutaṃ tāpanaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नर्म नर्म-द्युतिश् चैव तथा प्रगमनं पुनः । विरोधश् च प्रतिमुखे तथा स्यात् पर्युपासनम्

narma narma-dyutiś caiva tathā pragamanaṃ punaḥ / virodhaś ca pratimukhe tathā syāt paryupāsanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पुष्पं वज्रम् उपन्यासो वर्ण-संहार इत्य् अपि । समीहा रति-भोगार्था विलास इति कथ्यते

puṣpaṃ vajram upanyāso varṇa-saṃhāra ity api / samīhā rati-bhogārthā vilāsa iti kathyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्ट-नष्टानुसरणं परिसर्पश् च कथ्यते । कृतस्यानुनयस्यादौ विधुतं त्व् अपरिग्रहः

iṣṭa-naṣṭānusaraṇaṃ parisarpaś ca kathyate / kṛtasyānunayasyādau vidhutaṃ tv aparigrahaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपायादर्शनं यत् तु तापनं नाम तद् भवेत् । परिहास-वचो नर्म धृतिस् तु परिहास-जा

upāyādarśanaṃ yat tu tāpanaṃ nāma tad bhavet / parihāsa-vaco narma dhṛtis tu parihāsa-jā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नर्म-द्युतिः प्रगमनं वाक्यं स्याद् उत्तरोत्तरम् । विरोधो व्यसन-प्राप्तिः क्रुद्धस्यानुनयः

narma-dyutiḥ pragamanaṃ vākyaṃ syād uttarottaram / virodho vyasana-prāptiḥ kruddhasyānunayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्यात् पर्युपासनं पुष्पं विशेष-वचनं मतम् । प्रत्यक्ष-निष्ठुरं वज्रम् उपन्यासः प्रसादनम्

syāt paryupāsanaṃ puṣpaṃ viśeṣa-vacanaṃ matam / pratyakṣa-niṣṭhuraṃ vajram upanyāsaḥ prasādanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चातुर्वर्ण्योपगमनं वर्ण-संहार इष्यते । अभूताहरणं मार्गो रूपोदाहरणे क्रमः

cāturvarṇyopagamanaṃ varṇa-saṃhāra iṣyate / abhūtāharaṇaṃ mārgo rūpodāharaṇe kramaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्ग्रहश् चानुमानं च प्रार्थना क्षिप्तिर् एव च । त्रोटकाधिबलोद्वेगा गर्भे स्युर् विद्रवस् तथा

saṅgrahaś cānumānaṃ ca prārthanā kṣiptir eva ca / troṭakādhibalodvegā garbhe syur vidravas tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्र व्याजाश्रयं वाक्यम् अभूताहरणं मतम् । तत्त्वार्थ-कथनं मार्गो रूपं वाक्यं वितर्कवत्

tatra vyājāśrayaṃ vākyam abhūtāharaṇaṃ matam / tattvārtha-kathanaṃ mārgo rūpaṃ vākyaṃ vitarkavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उदाहरणम् उत्कर्ष-युक्तं वचनम् उच्यते । भाव-तत्त्वोपलब्धिस् तु क्रमः स्यात् सङ्ग्रहः पुनः

udāharaṇam utkarṣa-yuktaṃ vacanam ucyate / bhāva-tattvopalabdhis tu kramaḥ syāt saṅgrahaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साम-दानार्थ-संपन्नो लिङ्गाद् ऊहो ऽनुमानता । रति-हर्षोत्सवानां तु प्रार्थनं प्रार्थना भवेत्

sāma-dānārtha-saṃpanno liṅgād ūho 'numānatā / rati-harṣotsavānāṃ tu prārthanaṃ prārthanā bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रहस्यार्थस्य तद्-भेदः क्षिप्तिः स्यात् तोटकं पुनः । संरब्ध-वाक् अधिबलम् अभिसन्धि-च्छलेन यः

rahasyārthasya tad-bhedaḥ kṣiptiḥ syāt toṭakaṃ punaḥ / saṃrabdha-vāk adhibalam abhisandhi-cchalena yaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नृपादि-जनिता भीतिर् उद्वेगः परिकीर्तितः । शङ्का-भय-त्रास-कृतः संभ्रमो विद्रवो मतः

nṛpādi-janitā bhītir udvegaḥ parikīrtitaḥ / śaṅkā-bhaya-trāsa-kṛtaḥ saṃbhramo vidravo mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अपवादो ऽथ संफेटो व्यवसायो द्रवो द्युतिः । शक्तिः प्रसङ्गः खेदश् च प्रतिषेधो विरोधनम्

apavādo 'tha saṃpheṭo vyavasāyo dravo dyutiḥ / śaktiḥ prasaṅgaḥ khedaś ca pratiṣedho virodhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्ररोचना विमर्शे स्याद् आदानं छादनं तथा । दोष-प्रख्यापवादः स्यात् संफेटो रोष-भाषणम्

prarocanā vimarśe syād ādānaṃ chādanaṃ tathā / doṣa-prakhyāpavādaḥ syāt saṃpheṭo roṣa-bhāṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

व्यवसायस् तु विज्ञेयः प्रतिज्ञा-हेतु-संभवः । द्रवा गुरु-व्यतिक्रान्तिः शोकावेगादि-संभवा

vyavasāyas tu vijñeyaḥ pratijñā-hetu-saṃbhavaḥ / dravā guru-vyatikrāntiḥ śokāvegādi-saṃbhavā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तर्जनोद्वेजने प्रोक्ता द्युतिह् शक्तिः पुनर् भवेत् । विरोधस्य प्रशमनं प्रसङ्गो गुरु-कीर्तनम्

tarjanodvejane proktā dyutih śaktiḥ punar bhavet / virodhasya praśamanaṃ prasaṅgo guru-kīrtanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मनश् चेष्टा-समुत्पन्नः श्रमः खेद इति स्मृतः । ईप्सितार्थ-प्रतीघातः प्रतिषेध इतीष्यते

manaś ceṣṭā-samutpannaḥ śramaḥ kheda iti smṛtaḥ / īpsitārtha-pratīghātaḥ pratiṣedha itīṣyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यात्ययोपगमनं विरोधनम् इति स्मृतम् । प्ररोचना तु विज्ञेया संहारार्थ-प्रदर्शिनी

kāryātyayopagamanaṃ virodhanam iti smṛtam / prarocanā tu vijñeyā saṃhārārtha-pradarśinī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्य-सङ्ग्रह आदानं तद् आहुश् छादनं पुनः । कार्यार्थम् अपमानादेः सहनं खलु यद् भवेत्

kārya-saṅgraha ādānaṃ tad āhuś chādanaṃ punaḥ / kāryārtham apamānādeḥ sahanaṃ khalu yad bhavet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्धिर् विबोधो ग्रथनं निर्णयः परिभाषणम् । कृतिः प्रसाद आनन्दः समयो ऽप्य् उपगूहनम्

sandhir vibodho grathanaṃ nirṇayaḥ paribhāṣaṇam / kṛtiḥ prasāda ānandaḥ samayo 'py upagūhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भाषणं पूर्व-वाक्यं च काव्य-संहार एव च । प्रशस्तिर् इति संहारे ज्ञेयान्य् अङ्गानि नामतः

bhāṣaṇaṃ pūrva-vākyaṃ ca kāvya-saṃhāra eva ca / praśastir iti saṃhāre jñeyāny aṅgāni nāmataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बीजोपगमनं सन्धिः विबोधः कार्य-मार्गणम् । उपनायसस् तु कार्याणां ग्रथनं निर्णयः पुनः

bījopagamanaṃ sandhiḥ vibodhaḥ kārya-mārgaṇam / upanāyasas tu kāryāṇāṃ grathanaṃ nirṇayaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुभूतार्थ-कथनं वदन्ति परिभाषणम् । परिवाद-कृतं वाक्यं लब्धार्थ-शमनं कृतिः

anubhūtārtha-kathanaṃ vadanti paribhāṣaṇam / parivāda-kṛtaṃ vākyaṃ labdhārtha-śamanaṃ kṛtiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुश्रूषादिः प्रसादः स्याद् आनन्दो वाञ्छितागमः । समयो दुःख-निर्याणं तद् भवेद् उपगूहनम्

śuśrūṣādiḥ prasādaḥ syād ānando vāñchitāgamaḥ / samayo duḥkha-niryāṇaṃ tad bhaved upagūhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत् स्याद् अद्भुत-संप्राप्तिः साम-दानादि भाषणम् । पूर्व-वाक्यं तु विज्ञेयं यथोक्तार्थोपदर्शनम्

yat syād adbhuta-saṃprāptiḥ sāma-dānādi bhāṣaṇam / pūrva-vākyaṃ tu vijñeyaṃ yathoktārthopadarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर-प्रदान-संप्राप्तिः काव्य-संहार इष्यते । नृप-देशादि-शान्तिस् तु प्रशस्तिर् अभिधीयते

vara-pradāna-saṃprāptiḥ kāvya-saṃhāra iṣyate / nṛpa-deśādi-śāntis tu praśastir abhidhīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतुः-षष्टि-विधं ह्य् एतद् अङ्गं प्रोक्तं मनीषिभिः । कुर्याद् अनियते तस्य सन्धाव् अपि निवेशनम्

catuḥ-ṣaṣṭi-vidhaṃ hy etad aṅgaṃ proktaṃ manīṣibhiḥ / kuryād aniyate tasya sandhāv api niveśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रसानुगुणतां वीक्ष्य रसस्यैव हि मुख्यता । इष्टार्थ-रचनाश्चर्य-लाभो वृत्तान्त-विस्तरः

rasānuguṇatāṃ vīkṣya rasasyaiva hi mukhyatā / iṣṭārtha-racanāścarya-lābho vṛttānta-vistaraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राग-प्राप्तिः प्रयोगस्य गोप्यानां गोपनं तथा । प्रकाशनं प्रकाश्यानाम् अङ्गानां षड्-विधं फलम्

rāga-prāptiḥ prayogasya gopyānāṃ gopanaṃ tathā / prakāśanaṃ prakāśyānām aṅgānāṃ ṣaḍ-vidhaṃ phalam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्ग-हीनो नरो यद्वन् नैवारम्भ-क्षमो भवेत् । अङ्ग-हीनं तथा काव्यं न प्रयोगाय युज्यते

aṅga-hīno naro yadvan naivārambha-kṣamo bhavet / aṅga-hīnaṃ tathā kāvyaṃ na prayogāya yujyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संपादयेतां सन्ध्य्-अङ्गं नायक-प्रतिनायकौ । तद्-अभावे पताकाद्यास् तद्-अभावे तथेतरत्

saṃpādayetāṃ sandhy-aṅgaṃ nāyaka-pratināyakau / tad-abhāve patākādyās tad-abhāve tathetarat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

रस-व्यक्तिम् अपेक्ष्यैषाम् अङ्गानां संनिवेशनम् । न तु केवलया शास्त्र-स्थिति-संपादनेच्छया

rasa-vyaktim apekṣyaiṣām aṅgānāṃ saṃniveśanam / na tu kevalayā śāstra-sthiti-saṃpādanecchayā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.