Visvanatha: Sahityadarpana 6

अविरुद्धं तु यद् वृत्तं रसादि-व्यक्तये ऽधिकम् । तद् अप्य् अन्यथयेद् धीमान् वदेद् वा कदाचन

aviruddhaṃ tu yad vṛttaṃ rasādi-vyaktaye 'dhikam / tad apy anyathayed dhīmān vaded vā kadācana

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गारे कौशिकी वीरे सात्त्वत्य् आरभटी पुनः । रसे रौद्रे च बीभत्से वृत्तिः सर्वत्र भारती

śṛṅgāre kauśikī vīre sāttvaty ārabhaṭī punaḥ / rase raudre ca bībhatse vṛttiḥ sarvatra bhāratī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

चतस्रो वृत्तयो ह्य् एताः सर्व-नाट्यस्य मातृकाः । स्युर् नायिकादि-व्यापार-विशेषा नाटकादिषु

catasro vṛttayo hy etāḥ sarva-nāṭyasya mātṛkāḥ / syur nāyikādi-vyāpāra-viśeṣā nāṭakādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

या श्लक्ष्ण-नेपथ्य-विशेष-चित्रा स्त्री-सङ्कुला पुष्कल-नृत्य-गीता । कामोपभोग-प्रभवोपचारा सा कैशिकी चारु-विलास-युक्ता

yā ślakṣṇa-nepathya-viśeṣa-citrā strī-saṅkulā puṣkala-nṛtya-gītā | kāmopabhoga-prabhavopacārā sā kaiśikī cāru-vilāsa-yuktā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नर्म च नर्म-स्फूर्जो नर्म-स्फोटो ऽथ नर्म-गर्भश् च । चत्वार्य् अङ्गान्य् अस्या वैदग्ध्य-क्रीडितं नर्म

narma ca narma-sphūrjo narma-sphoṭo 'tha narma-garbhaś ca / catvāry aṅgāny asyā vaidagdhya-krīḍitaṃ narma

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इष्ट-जनावर्जन-कृत् तच् चापि त्रिविधं मतम् । विहितं शुद्ध-हास्येन स-शृङ्गार-मयेन च

iṣṭa-janāvarjana-kṛt tac cāpi trividhaṃ matam / vihitaṃ śuddha-hāsyena sa-śṛṅgāra-mayena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नर्म-स्फूर्जः सुखारम्भो भयान्तो नव-सङ्गमः । नर्म-स्फोटो भाव-लेशैः सूचिताल्प-रसो मतः

narma-sphūrjaḥ sukhārambho bhayānto nava-saṅgamaḥ / narma-sphoṭo bhāva-leśaiḥ sūcitālpa-raso mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नर्म-गर्भो व्यवहृतिर् नेतुः प्रच्छन्न-वर्तिनः । सात्त्वती बहुला सत्त्व-शौर्य-त्याग-दयार्जवैः

narma-garbho vyavahṛtir netuḥ pracchanna-vartinaḥ / sāttvatī bahulā sattva-śaurya-tyāga-dayārjavaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सहर्षा क्षुद्र-शृङ्गारा विशोका साद्भुता तथा । उत्थापको ऽथ साङ्घात्यः संलापः परिवर्तकः

saharṣā kṣudra-śṛṅgārā viśokā sādbhutā tathā / utthāpako 'tha sāṅghātyaḥ saṃlāpaḥ parivartakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषा इति चत्वारः सात्त्वत्याः परिकीर्तिताः । उत्तेजन-करो शत्रोर् वाग्-उत्थापक उच्यते

viśeṣā iti catvāraḥ sāttvatyāḥ parikīrtitāḥ / uttejana-karo śatror vāg-utthāpaka ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मन्त्रार्थ-दैव-शक्त्यादेः साङ्घात्यः सङ्घ-भेदनम् । संलापः स्याद् गभीरोक्तिर् नाना-भाव-समाश्रयः

mantrārtha-daiva-śaktyādeḥ sāṅghātyaḥ saṅgha-bhedanam / saṃlāpaḥ syād gabhīroktir nānā-bhāva-samāśrayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रारब्धाद् अन्य-कार्याणां करणं परिवर्तकः । मायेन्द्रजाल-सङ्ग्राम-क्रोधोद्भ्रान्तादि-चेष्टितैः

prārabdhād anya-kāryāṇāṃ karaṇaṃ parivartakaḥ / māyendrajāla-saṅgrāma-krodhodbhrāntādi-ceṣṭitaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संयुक्ता वध-बन्धाद्यैर् उद्धतारभटी मता । वस्तूत्थापन-संफेटो संक्षिपिर् अवपातनम्

saṃyuktā vadha-bandhādyair uddhatārabhaṭī matā / vastūtthāpana-saṃpheṭo saṃkṣipir avapātanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

इति भेदास् तु चत्वार आरभट्याः प्रकीर्तिताः । मायाद्य्-उत्थापितं वस्तु वस्तूत्थापनम् उच्यते

iti bhedās tu catvāra ārabhaṭyāḥ prakīrtitāḥ / māyādy-utthāpitaṃ vastu vastūtthāpanam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संफेटस् तु समाघातः क्रुद्ध-सत्वरयोर् द्वयोः । सङ्क्षिप्ता वस्तु-रचना शिल्पैर् इतरथापि वा

saṃpheṭas tu samāghātaḥ kruddha-satvarayor dvayoḥ / saṅkṣiptā vastu-racanā śilpair itarathāpi vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्क्षिप्तिः स्थान् निवृत्तौ च नेतुर् नेत्रन्तर-ग्रहः । प्रवेश-त्रास-निष्क्रान्ति-हर्ष-विद्रव-संभवम्

saṅkṣiptiḥ sthān nivṛttau ca netur netrantara-grahaḥ / praveśa-trāsa-niṣkrānti-harṣa-vidrava-saṃbhavam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अवपातनम् इत्य् उक्तं पूर्वम् उक्तैव भारती । अश्राव्यं खलु यद् वस्तु तद् इह स्वगतं मतम्

avapātanam ity uktaṃ pūrvam uktaiva bhāratī / aśrāvyaṃ khalu yad vastu tad iha svagataṃ matam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सर्व-श्राव्यं प्रकाशं स्यात् तद् भवेद् अपवारितम् । रहस्यं तु यद् अन्यस्य परावृत्य प्रकाश्यते

sarva-śrāvyaṃ prakāśaṃ syāt tad bhaved apavāritam / rahasyaṃ tu yad anyasya parāvṛtya prakāśyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रिपताक-करेणान्यान् अपवार्यान्तरा कथाम् । अन्योन्यामन्त्रणं यत् स्यात् तज्-जनान्ते जनान्तिकम्

tripatāka-kareṇānyān apavāryāntarā kathām / anyonyāmantraṇaṃ yat syāt taj-janānte janāntikam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

किं ब्रवीषीति यन्-नाट्ये विना पात्रं प्रयुज्यते । श्रुत्वेवानुक्तम् अप्य् अर्थं तत् स्याद् आकाश-भाषितम्

kiṃ bravīṣīti yan-nāṭye vinā pātraṃ prayujyate / śrutvevānuktam apy arthaṃ tat syād ākāśa-bhāṣitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दत्तां सिद्धां च सेनां च वेश्यानां नाम दर्शयेत् । दत्त-प्रायाणि वणिजां चेट-चेट्योस् तथा पुनः

dattāṃ siddhāṃ ca senāṃ ca veśyānāṃ nāma darśayet / datta-prāyāṇi vaṇijāṃ ceṭa-ceṭyos tathā punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वसन्तादिषु वर्ण्यस्य वस्तुनो नाम यद् भवेत् । नाम कार्यं नाटकस्य गर्भितार्थ-प्रकाशकम्

vasantādiṣu varṇyasya vastuno nāma yad bhavet / nāma kāryaṃ nāṭakasya garbhitārtha-prakāśakam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नायिकानायकाख्यानात् संज्ञा प्रकरणादिषु । नाटिका-सट्टकादीनां नायिकाभिर् विशेषणम्

nāyikānāyakākhyānāt saṃjñā prakaraṇādiṣu / nāṭikā-saṭṭakādīnāṃ nāyikābhir viśeṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रायेण ण्य्-अन्तकः साधिर् गमेः स्थाने प्रयुज्यते । राजा स्वामीति देवेति भृत्यैर् भट्टेति चाधमैः

prāyeṇa ṇy-antakaḥ sādhir gameḥ sthāne prayujyate / rājā svāmīti deveti bhṛtyair bhaṭṭeti cādhamaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजर्षिभिर् वयस्येति तथा विदूषकेण च । राजन्न् इत्य् ऋषिभिर् वाच्यः सो ऽपत्य-प्रत्ययेन च

rājarṣibhir vayasyeti tathā vidūṣakeṇa ca / rājann ity ṛṣibhir vācyaḥ so 'patya-pratyayena ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वेच्छया नामभिर् विप्रैर् विप्र आर्येति चेतरैः । वयस्येत्य् अथवा नाम्ना वाच्यो राज्ञा विदूषकः

svecchayā nāmabhir viprair vipra āryeti cetaraiḥ / vayasyety athavā nāmnā vācyo rājñā vidūṣakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वाच्यौ नटी-सूत्रधारावार्य-नाम्ना परस्परम् । सूत्रधारं वदेद् भाव इति वै पारिपार्श्विकः

vācyau naṭī-sūtradhārāvārya-nāmnā parasparam / sūtradhāraṃ vaded bhāva iti vai pāripārśvikaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सूत्रधारो मारिषेति हण्डे इत्य् अधमैः समाः । वयस्येत्य् उत्तमैर् हंहो मध्यैर् आर्येति चाग्रजः

sūtradhāro māriṣeti haṇḍe ity adhamaiḥ samāḥ / vayasyety uttamair haṃho madhyair āryeti cāgrajaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भगवन्न् इति वक्तव्याः सर्वैर् देवर्षि-लिङ्गिनः । वदेद् राज्ञीं च चेटीं च भवतीति विदूषकः

bhagavann iti vaktavyāḥ sarvair devarṣi-liṅginaḥ / vaded rājñīṃ ca ceṭīṃ ca bhavatīti vidūṣakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आयुष्मन् रथिनं सूतो वृद्धं तातेति चेतरः । वत्स-पुत्रक-तातेति नाम्ना गोत्रेण वा सुतः

āyuṣman rathinaṃ sūto vṛddhaṃ tāteti cetaraḥ / vatsa-putraka-tāteti nāmnā gotreṇa vā sutaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शिष्यो ऽनुजश् च वक्तव्यो ऽमात्य आर्येति चाधमैः । विप्रैर् अयम् अमात्येति सचिवेति च भण्यते

śiṣyo 'nujaś ca vaktavyo 'mātya āryeti cādhamaiḥ / viprair ayam amātyeti saciveti ca bhaṇyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साधो इति तपस्वी च प्रशान्तश् चोच्यते बुधैः । स्व-गृहीताभिधः पूज्यः शिष्याद्यैर् विनिगद्यते

sādho iti tapasvī ca praśāntaś cocyate budhaiḥ / sva-gṛhītābhidhaḥ pūjyaḥ śiṣyādyair vinigadyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपाध्यायेति चाचार्यो महाराजेति भूपतिः । स्वामीति युवराजस् तु कुमारो भर्तृ-दारकः

upādhyāyeti cācāryo mahārājeti bhūpatiḥ / svāmīti yuvarājas tu kumāro bhartṛ-dārakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भद्र-सौम्य-मुखेत्य् एवम् अधमैस् तु कुमारकः । वाच्या प्रकृतिभी राज्ञः कुमारी भर्तृ-दारिका

bhadra-saumya-mukhety evam adhamais tu kumārakaḥ / vācyā prakṛtibhī rājñaḥ kumārī bhartṛ-dārikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पतिर् यथा तथा वाच्या ज्येष्ठ-मध्याधमैः स्त्रियः । हलेति सदृशी प्रेष्या हज्जे वेश्याज्जुका तथा

patir yathā tathā vācyā jyeṣṭha-madhyādhamaiḥ striyaḥ / haleti sadṛśī preṣyā hajje veśyājjukā tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कुट्टिन्य् अम्बेत्य् अनुगतिः पूज्या च जरती जनैः । आमन्त्रणैश् च पाषाण्डा वाच्याः स्वसमयागतैः

kuṭṭiny ambety anugatiḥ pūjyā ca jaratī janaiḥ / āmantraṇaiś ca pāṣāṇḍā vācyāḥ svasamayāgataiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शक्यादयश् च संभाष्या भद्र-दत्तादि-नामभिः । यस्य यत् कर्म शिल्पं वा विद्या वा जातिर् एव वा

śakyādayaś ca saṃbhāṣyā bhadra-dattādi-nāmabhiḥ / yasya yat karma śilpaṃ vā vidyā vā jātir eva vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तेनैव नाम्ना वाच्यो ऽसौ ज्ञेयाश् चान्ये यथोचितम् । पुरुषाणाम् अनीचानां संस्कृतं स्यात् कृतात्मनाम्

tenaiva nāmnā vācyo 'sau jñeyāś cānye yathocitam / puruṣāṇām anīcānāṃ saṃskṛtaṃ syāt kṛtātmanām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सौरसेनी प्रयोक्तव्या तादृशीनां च योषिताम् । आसाम् एव तु गाथासु महाराष्ट्रीं प्रयोजयेत्

saurasenī prayoktavyā tādṛśīnāṃ ca yoṣitām / āsām eva tu gāthāsu mahārāṣṭrīṃ prayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अत्रोक्ता मागधी भाषा राजान्तःपुर-चारिणाम् । चेटानां राज-पुत्राणां श्रेष्ठानां चार्ध-मागधी

atroktā māgadhī bhāṣā rājāntaḥpura-cāriṇām / ceṭānāṃ rāja-putrāṇāṃ śreṣṭhānāṃ cārdha-māgadhī

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राच्यां विदूषकादीनां धूर्तानां स्याद् अवन्तिजा । योधनागरिकादीनां दाक्षिणात्या हि दीव्यताम्

prācyāṃ vidūṣakādīnāṃ dhūrtānāṃ syād avantijā / yodhanāgarikādīnāṃ dākṣiṇātyā hi dīvyatām

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शबराणां शकादीनां शाबरीं संप्रयोजयेत् । वाह्लीकमाषोदीच्यानां द्राविडी द्राविडादिषु

śabarāṇāṃ śakādīnāṃ śābarīṃ saṃprayojayet / vāhlīkamāṣodīcyānāṃ drāviḍī drāviḍādiṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आभीरेषु तथाभीरी चाण्डाली पुक्कसादिषु । आभीरी शाबरी चापि काष्ठ-पात्रोपजीविषु

ābhīreṣu tathābhīrī cāṇḍālī pukkasādiṣu / ābhīrī śābarī cāpi kāṣṭha-pātropajīviṣu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तथैवाङ्गार-कारादौ पैशाची स्यात् पिशाच-वाक् । चेटानाम् अप्य् अनीचानाम् अपि स्यात् सौरसेनिका

tathaivāṅgāra-kārādau paiśācī syāt piśāca-vāk / ceṭānām apy anīcānām api syāt saurasenikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

बालानां षण्डकानां च नीच-ग्रह-विचारिणाम् । उन्मत्तानाम् आतुराणां सैव स्यात् संस्कृतं क्वचित्

bālānāṃ ṣaṇḍakānāṃ ca nīca-graha-vicāriṇām / unmattānām āturāṇāṃ saiva syāt saṃskṛtaṃ kvacit

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ऐश्वर्येण प्रमत्तस्य दारिद्र्योपद्रुतस्य च । भिक्षु-वल्क-धरादीनां प्राकृतं संप्रयोजयेत्

aiśvaryeṇa pramattasya dāridryopadrutasya ca / bhikṣu-valka-dharādīnāṃ prākṛtaṃ saṃprayojayet

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संस्कृतं संप्रयोक्तव्यं लिङ्गिनीषूत्तमासु च । देवी-मन्त्रि-सुता-वेश्यास्व् अपि कैश्चित् तथोदितम्

saṃskṛtaṃ saṃprayoktavyaṃ liṅginīṣūttamāsu ca / devī-mantri-sutā-veśyāsv api kaiścit tathoditam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्यतश् चोत्तमादीनां कार्यो भाषा-विपर्ययः

kāryataś cottamādīnāṃ kāryo bhāṣā-viparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

योषित्-सखी-बाल-वेश्या-कितवाप्सरसां तथा । वैदग्ध्यार्थं प्रदातव्यं संस्कृतं चान्तरान्तरा

yoṣit-sakhī-bāla-veśyā-kitavāpsarasāṃ tathā / vaidagdhyārthaṃ pradātavyaṃ saṃskṛtaṃ cāntarāntarā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

षट्त्रिंशल्-लक्षणान्य् अत्र नाट्यालङ्कृतयस् तथा । त्रयस्त्रिंशत्-प्रयोज्यानि वीथ्य्-अङ्गानि त्रयोदश

ṣaṭtriṃśal-lakṣaṇāny atra nāṭyālaṅkṛtayas tathā / trayastriṃśat-prayojyāni vīthy-aṅgāni trayodaśa

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लास्याङ्गानि दश यथा-लाभं रस-व्यपेक्षया । भूषणाक्षर-सङ्घातौ शोभोदाहरणं तथा

lāsyāṅgāni daśa yathā-lābhaṃ rasa-vyapekṣayā / bhūṣaṇākṣara-saṅghātau śobhodāharaṇaṃ tathā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हेतु-संशय-दृष्टान्तास् तुल्य-तर्कः पदोच्चयः । निदर्शनाभिप्रायो च प्राप्तिर् विचार एव च

hetu-saṃśaya-dṛṣṭāntās tulya-tarkaḥ padoccayaḥ / nidarśanābhiprāyo ca prāptir vicāra eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दिष्टोपदिष्टे च गुणातिपातातिशयौ तथा । विशेषण-निरुक्ती च सिद्धि-भ्रंश-विपर्ययौ

diṣṭopadiṣṭe ca guṇātipātātiśayau tathā / viśeṣaṇa-niruktī ca siddhi-bhraṃśa-viparyayau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाक्षिण्यानुनयौ मालार्थापत्तिर् गर्हणं तथा । पृच्छा प्रसिद्धिः सारूप्यं संक्षेपो गुण-कीर्तनम्

dākṣiṇyānunayau mālārthāpattir garhaṇaṃ tathā / pṛcchā prasiddhiḥ sārūpyaṃ saṃkṣepo guṇa-kīrtanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लेशो मनोरथो ऽनुक्त-सिद्धिः प्रिय-वचस् तथा । लक्षणानि गुणैः सालङ्कारैर् योगस् तु भूषणम्

leśo manoratho 'nukta-siddhiḥ priya-vacas tathā / lakṣaṇāni guṇaiḥ sālaṅkārair yogas tu bhūṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वर्णनाक्षर-सङ्घातश् चित्रार्थैर् अक्षरैर् मितैः । सिद्धैर् अर्थैः समं यत्राप्रसिद्धो ऽर्थः प्रकाशते

varṇanākṣara-saṅghātaś citrārthair akṣarair mitaiḥ / siddhair arthaiḥ samaṃ yatrāprasiddho 'rthaḥ prakāśate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

श्लिष्ट-लक्षण-चित्रार्था सा शोभेत्य् अभिधीयते । यत्र तुल्यार्थ-युक्तेन वाक्येनाभिप्रदर्शनात्

śliṣṭa-lakṣaṇa-citrārthā sā śobhety abhidhīyate / yatra tulyārtha-yuktena vākyenābhipradarśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साध्यते ऽभिमतश् चार्थस् तद्-उदाहरणं मतम् । हेतुर् वाक्यं समासोक्तम् इष्टकृद् धेतु-दर्शनात्

sādhyate 'bhimataś cārthas tad-udāharaṇaṃ matam / hetur vākyaṃ samāsoktam iṣṭakṛd dhetu-darśanāt

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संशयो ऽज्ञात-तत्त्वस्य वाक्ये स्याद् यद् अनिश्चयः । दृष्टान्तो यस् तु पक्षे ऽर्थ-साधनाय निदर्शनम्

saṃśayo 'jñāta-tattvasya vākye syād yad aniścayaḥ / dṛṣṭānto yas tu pakṣe 'rtha-sādhanāya nidarśanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तुल्य-तर्को यद्-अर्थेन तर्कः प्रकृति-गामिना । सञ्चयो ऽर्थानुरूपो यः पदानां स पदोच्चयः

tulya-tarko yad-arthena tarkaḥ prakṛti-gāminā / sañcayo 'rthānurūpo yaḥ padānāṃ sa padoccayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यत्रार्थानां प्रसिद्धानां क्रियते परिकीर्तनम् । पर-पक्ष-व्युदासार्थं तन् निदर्शनम् उच्यते

yatrārthānāṃ prasiddhānāṃ kriyate parikīrtanam / para-pakṣa-vyudāsārthaṃ tan nidarśanam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अभिप्रायस् तु सादृश्याद् अभूतार्थस्य कल्पना । प्राप्तिः केनचिद् अंशेन किञ्चिद् यत्रानुमीयते

abhiprāyas tu sādṛśyād abhūtārthasya kalpanā / prāptiḥ kenacid aṃśena kiñcid yatrānumīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विचारो युक्ति-वाक्यैर् यद् अप्रत्यक्षार्थ-दर्शनम् । देश-काल-स्वरूपेण वर्णना दिष्टम् उच्यते

vicāro yukti-vākyair yad apratyakṣārtha-darśanam / deśa-kāla-svarūpeṇa varṇanā diṣṭam ucyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपदिष्टं मनोहारि वाक्यं शास्त्रानुसारतः । गुणातिपातः कार्यं वद् विपरीतं गुणान् प्रति

upadiṣṭaṃ manohāri vākyaṃ śāstrānusārataḥ / guṇātipātaḥ kāryaṃ vad viparītaṃ guṇān prati

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

यः सामान् गुणोद्रेकः स गुणातिशयो मतः । सिद्धान् अर्थान् बहून् उक्त्वा विशेषोक्तिर् विशेषणम्

yaḥ sāmān guṇodrekaḥ sa guṇātiśayo mataḥ / siddhān arthān bahūn uktvā viśeṣoktir viśeṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

पूर्व-सिद्धार्थ-कथनं निरुक्तिर् इति कीर्त्यते । बहूनां कीर्तनं सिद्धिर् अभिप्रेतार्थ-सिद्धये

pūrva-siddhārtha-kathanaṃ niruktir iti kīrtyate / bahūnāṃ kīrtanaṃ siddhir abhipretārtha-siddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दृप्तादीनां भवद् भ्रंशो वाच्याद् अन्यतरद् वचः । विचारस्यान्यथाभावः सन्देहात् तु विपर्ययः

dṛptādīnāṃ bhavad bhraṃśo vācyād anyatarad vacaḥ / vicārasyānyathābhāvaḥ sandehāt tu viparyayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दाक्षिण्यं चेष्टया वाचा पर-चित्तानुवर्तनम् । वाक्यैः स्निग्धैर् अनुनयो भवेद् अर्थस्य साधनम्

dākṣiṇyaṃ ceṣṭayā vācā para-cittānuvartanam / vākyaiḥ snigdhair anunayo bhaved arthasya sādhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

माला स्याद् यद् अभीष्टार्थं नैकार्थ-प्रतिपादनम् । अर्थापत्तिर् यद् अन्यार्थो ऽर्थान्तरोक्तेः प्रतीयते

mālā syād yad abhīṣṭārthaṃ naikārtha-pratipādanam / arthāpattir yad anyārtho 'rthāntarokteḥ pratīyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

दूषणोद्घोषणायां तु भर्त्सना गर्हणं तु तत् । अभ्यर्थनापरैर् वाक्यैः पृच्छार्थान्वेषणं मता

dūṣaṇodghoṣaṇāyāṃ tu bhartsanā garhaṇaṃ tu tat / abhyarthanāparair vākyaiḥ pṛcchārthānveṣaṇaṃ matā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रसिद्धिर् लोक-सिद्धार्थैर् उत्कृष्टैर् अर्थ-साधनम् । सारूप्यम् अनुरूपस्य सारूप्यात् क्षोभ-वर्धनम्

prasiddhir loka-siddhārthair utkṛṣṭair artha-sādhanam / sārūpyam anurūpasya sārūpyāt kṣobha-vardhanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सङ्क्षेपो यत् तु सङ्क्षेपाद् आत्मान्य् अर्थे प्रयुज्यते । गुणानां कीर्तनं यत् तु तद् एव गुण-कीर्तनम्

saṅkṣepo yat tu saṅkṣepād ātmāny arthe prayujyate / guṇānāṃ kīrtanaṃ yat tu tad eva guṇa-kīrtanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स लेशो भण्यते वाक्यं यत् सादृश्य-पुरःसरम् । मनोरथस् त्व् अभिप्रायस्योक्तिर् भङ्ग्यन्तरेण यत्

sa leśo bhaṇyate vākyaṃ yat sādṛśya-puraḥsaram / manorathas tv abhiprāyasyoktir bhaṅgyantareṇa yat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विशेषार्थोह-विस्तारो ऽनुक्त-सिद्धिर् उदीर्यते । स्यात् प्रयाणयितुं पूज्यं प्रियोक्तिर् हर्ष-भाषणम्

viśeṣārthoha-vistāro 'nukta-siddhir udīryate / syāt prayāṇayituṃ pūjyaṃ priyoktir harṣa-bhāṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशीर् आक्रन्द-कपटाक्षमा-गर्वोद्यमाश्रयाः । उत्प्रासन-स्पृहा-क्षोभ-पश्चात्-तापोपपत्तयः

āśīr ākranda-kapaṭākṣamā-garvodyamāśrayāḥ / utprāsana-spṛhā-kṣobha-paścāt-tāpopapattayaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशंसाध्यवसायौ च विसर्पोल्लेख-संज्ञितौ । उत्तेजनं परीवादो नीतिर् अर्थ-विशेषणम्

āśaṃsādhyavasāyau ca visarpollekha-saṃjñitau / uttejanaṃ parīvādo nītir artha-viśeṣaṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रोत्साहनं च साहाय्यम् अभिमानो ऽनुवर्तनम् । उत्कीर्तनं यथा याच्ञा परिहारो निवेदनम्

protsāhanaṃ ca sāhāyyam abhimāno 'nuvartanam / utkīrtanaṃ yathā yācñā parihāro nivedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवर्तनाख्यान-युक्ति-प्रहर्षाश् चोपदेशनम् । इति नाट्यालङ्कृतयो नाट्य-भूषण-हेतवः

pravartanākhyāna-yukti-praharṣāś copadeśanam / iti nāṭyālaṅkṛtayo nāṭya-bhūṣaṇa-hetavaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशीर् इष्ट-जनाशंसा आक्रन्दः प्रलपितं शुचौ । कपटं मायया यत्र रूपम् अन्यद् विभाव्यते

āśīr iṣṭa-janāśaṃsā ākrandaḥ pralapitaṃ śucau / kapaṭaṃ māyayā yatra rūpam anyad vibhāvyate

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अक्षमा सा परिभवः स्वल्पो ऽपि न विषह्यते । गर्वावलेपजं वाक्यं कार्यस्यारम्भ उद्यमः

akṣamā sā paribhavaḥ svalpo 'pi na viṣahyate / garvāvalepajaṃ vākyaṃ kāryasyārambha udyamaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ग्रहणं गुणवत् कार्य-हेतोर् आश्रय उच्यते । उत्प्रासनं तूपहासो यो ऽसाधौ साधु-मानिनि

grahaṇaṃ guṇavat kārya-hetor āśraya ucyate / utprāsanaṃ tūpahāso yo 'sādhau sādhu-mānini

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आकाङ्क्षा रमणीयत्वाड् वस्तुनो या स्पृहा तु सा । अधिक्षेप-वचः-कारी क्षोभः प्रोक्तः स एव तु

ākāṅkṣā ramaṇīyatvāḍ vastuno yā spṛhā tu sā / adhikṣepa-vacaḥ-kārī kṣobhaḥ proktaḥ sa eva tu

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

मोहावधीरितार्थस्य पश्चात्तापः स एव तु । उपपत्तिर् मता हेतोर् उपन्यासो ऽर्थ-सिद्धये

mohāvadhīritārthasya paścāttāpaḥ sa eva tu / upapattir matā hetor upanyāso 'rtha-siddhaye

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आशंसनं स्याद् आशंसा प्रतिज्ञाध्यवसायकः । विसर्पो यत् समारब्धं कर्मानिष्ट-फल-प्रदम्

āśaṃsanaṃ syād āśaṃsā pratijñādhyavasāyakaḥ / visarpo yat samārabdhaṃ karmāniṣṭa-phala-pradam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कार्य-ग्रहणम् उल्लेख उत्तेजनम् इतीष्यते । स्व-कार्य-सिद्धये ऽन्यस्य प्रेरणाय कठोर-वाक्

kārya-grahaṇam ullekha uttejanam itīṣyate / sva-kārya-siddhaye 'nyasya preraṇāya kaṭhora-vāk

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

भर्त्सना तु परीवादो नीतिः शास्त्रेण वर्तनम् । उक्तस्यार्थस्य यत् तु स्याद् उत्कीर्तनम् अनेकधा

bhartsanā tu parīvādo nītiḥ śāstreṇa vartanam / uktasyārthasya yat tu syād utkīrtanam anekadhā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

उपालम्भ-विशेषेण तत् स्याद् अर्थ-विशेषणम् । प्रोत्साह्नं स्याद् उत्साह-गिरा कस्यापि योजनम्

upālambha-viśeṣeṇa tat syād artha-viśeṣaṇam / protsāhnaṃ syād utsāha-girā kasyāpi yojanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

साहाय्यं सङ्कटे यत् स्यात् सानुकूल्यं परस्य च । अभिमानः स एव स्यात् प्रश्रयाद् अनुवर्तनम्

sāhāyyaṃ saṅkaṭe yat syāt sānukūlyaṃ parasya ca / abhimānaḥ sa eva syāt praśrayād anuvartanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अनुवृत्तिर् भूत-कार्याख्यानम् उत्कीर्तनं मतम् । याच्ञा तु क्वापि याच्ञा या स्वयं दूत-मुखेन वा

anuvṛttir bhūta-kāryākhyānam utkīrtanaṃ matam / yācñā tu kvāpi yācñā yā svayaṃ dūta-mukhena vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

परिहार इति प्रोक्तः कृतानुचित-मार्जनम् । अवधीरित-कर्तव्य-कथनं तु निवेदनम्

parihāra iti proktaḥ kṛtānucita-mārjanam / avadhīrita-kartavya-kathanaṃ tu nivedanam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रवर्तनं तु कार्यस्य यत् स्यात् साधु-प्रवर्तनम् । आख्यानं पूर्व-वृत्तोक्तिः युक्तिर् अर्थावधारणम्

pravartanaṃ tu kāryasya yat syāt sādhu-pravartanam / ākhyānaṃ pūrva-vṛttoktiḥ yuktir arthāvadhāraṇam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रहर्षः प्रमदाधिक्यं शिक्षा स्याद् उपदेशनम् । गेय-पदं स्थित-पाठ्यम् आसीनं पुष्प-गण्डिका

praharṣaḥ pramadādhikyaṃ śikṣā syād upadeśanam / geya-padaṃ sthita-pāṭhyam āsīnaṃ puṣpa-gaṇḍikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्रच्छेदकस् त्रिगूढं च सैन्धवाख्यं द्विगूढम् । उत्तमोत्तमकं चान्यद्-उक्त-प्रत्युक्तम् एव च

pracchedakas trigūḍhaṃ ca saindhavākhyaṃ dvigūḍham / uttamottamakaṃ cānyad-ukta-pratyuktam eva ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

लास्ये दशविधं ह्य् एतद्-अङ्गम् उक्तं मनीषिभिः । तन्त्री-भाण्डं पुरस्कृत्योपविष्टस्यासने पुरः

lāsye daśavidhaṃ hy etad-aṅgam uktaṃ manīṣibhiḥ / tantrī-bhāṇḍaṃ puraskṛtyopaviṣṭasyāsane puraḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शुद्धं गानं गेय-पदं स्थित-पाठ्यं तद् उच्यते । मदनोत्तापिता यत्र पठति प्राकृतं स्थिता

śuddhaṃ gānaṃ geya-padaṃ sthita-pāṭhyaṃ tad ucyate / madanottāpitā yatra paṭhati prākṛtaṃ sthitā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

निखिलातोद्य-रहितं शोक-चिन्तान्विताबला । अप्रसाधित-गात्रं यद् आसीनासीनम् एव तत्

nikhilātodya-rahitaṃ śoka-cintānvitābalā / aprasādhita-gātraṃ yad āsīnāsīnam eva tat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

आतोद्य-मिश्रितं गेयं छन्दांसि विविधानि च । स्त्री-पुंसयोर् विपर्यास-चेष्टितं पुष्प-गण्डिका

ātodya-miśritaṃ geyaṃ chandāṃsi vividhāni ca / strī-puṃsayor viparyāsa-ceṣṭitaṃ puṣpa-gaṇḍikā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अन्यासक्तं पतिं मत्वा प्रेम-विच्छेद-मन्युना । वीणा-पुरः-सरं गानं स्त्रियाः प्रच्छेदको मतः

anyāsaktaṃ patiṃ matvā prema-viccheda-manyunā / vīṇā-puraḥ-saraṃ gānaṃ striyāḥ pracchedako mataḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्त्री-वेष-धारिणां पुंसां नाट्यं श्लक्ष्णं त्रिगूढकम् । कश्चन भ्रष्ट-सङ्केतः सुव्यक्त-करणान्वितः

strī-veṣa-dhāriṇāṃ puṃsāṃ nāṭyaṃ ślakṣṇaṃ trigūḍhakam / kaścana bhraṣṭa-saṅketaḥ suvyakta-karaṇānvitaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

प्राकृतं वचनं वक्ति यत्र तत् सैन्धवं मतम् । चतुरस्र-पदं गीतं मुख-प्रतिमुखान्वितम्

prākṛtaṃ vacanaṃ vakti yatra tat saindhavaṃ matam / caturasra-padaṃ gītaṃ mukha-pratimukhānvitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्विगूढं रस-भावाढ्यम् उत्तमोत्तमकं पुनः । कोप-प्रसादजन् अधिक्षेप-युक्तं रसोत्तरम्

dvigūḍhaṃ rasa-bhāvāḍhyam uttamottamakaṃ punaḥ / kopa-prasādajan adhikṣepa-yuktaṃ rasottaram

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

हाव-हेलान्वितं चित्र-श्लोक-बन्ध-मनोहरम् । उक्ति-प्रत्युक्ति-संयुक्तं सोपालम्भम् अलीकवत्

hāva-helānvitaṃ citra-śloka-bandha-manoharam / ukti-pratyukti-saṃyuktaṃ sopālambham alīkavat

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

विलासान्वित-गीतार्थम् उक्त-प्रत्युक्तम् उच्यते । एतद् एव यदा सर्वैः पताका-स्थानकैर् युतम्

vilāsānvita-gītārtham ukta-pratyuktam ucyate / etad eva yadā sarvaiḥ patākā-sthānakair yutam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

अङ्कैश् च दशभिर् धीरा महानाटकम् ऊचिरे । भवेत् प्रकरणे वृत्तं लौकिकं कवि-कल्पितम्

aṅkaiś ca daśabhir dhīrā mahānāṭakam ūcire / bhavet prakaraṇe vṛttaṃ laukikaṃ kavi-kalpitam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

शृङ्गारो ऽङ्गी नायकस् तु विप्रो ऽमात्यो ऽथवा वणिक् । सापाय-धर्म-कामार्थ-परो धीर-प्रशान्तकः

śṛṅgāro 'ṅgī nāyakas tu vipro 'mātyo 'thavā vaṇik / sāpāya-dharma-kāmārtha-paro dhīra-praśāntakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

नायिका कुलजा क्वापि वेश्या क्वापि द्वयं क्वचित् । तेन भेदास् त्रयस् तस्य तत्र भेदस् तृतीयकः

nāyikā kulajā kvāpi veśyā kvāpi dvayaṃ kvacit / tena bhedās trayas tasya tatra bhedas tṛtīyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

कितव-द्यूत-कारादि-विट-चेटक-सङ्कुलः । भाणः स्याद् धूर्त-चरितो नानावस्थान्तरात्मकः

kitava-dyūta-kārādi-viṭa-ceṭaka-saṅkulaḥ / bhāṇaḥ syād dhūrta-carito nānāvasthāntarātmakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकाङ्क एक एवात्र निपुणः पण्डितो विटः । रङ्गे प्रकाशयेत् स्वेनानुभूतम् इतरेण वा

ekāṅka eka evātra nipuṇaḥ paṇḍito viṭaḥ / raṅge prakāśayet svenānubhūtam itareṇa vā

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

संबोधनोक्ति-प्रत्युक्ती कुर्याद् आकाश-भाषितैः । सूचयेद् वीर-शृङ्गारौ शौर्य-सौभाग्य-वर्णनैः

saṃbodhanokti-pratyuktī kuryād ākāśa-bhāṣitaiḥ / sūcayed vīra-śṛṅgārau śaurya-saubhāgya-varṇanaiḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

तत्रेतिवृत्तम् उत्पाद्यं वृत्तिः प्रायेण भारती । मुख-निर्वहणे सन्धी लास्याङ्गानि दशापि च

tatretivṛttam utpādyaṃ vṛttiḥ prāyeṇa bhāratī / mukha-nirvahaṇe sandhī lāsyāṅgāni daśāpi ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

ख्यातेतिवृत्तो व्यायोगः स्वल्प-स्त्री-जन-संयुतः । हीनो गर्भ-विमर्शाभ्यां नरैर् बहुभिर् आश्रितः

khyātetivṛtto vyāyogaḥ svalpa-strī-jana-saṃyutaḥ / hīno garbha-vimarśābhyāṃ narair bahubhir āśritaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

एकाङ्कश् च भवेद् अस्त्री-निमित्तम् अमरोदयः । कैशिकी-वृत्ति-रहितः प्रख्यातस् तत्र नायकः

ekāṅkaś ca bhaved astrī-nimittam amarodayaḥ / kaiśikī-vṛtti-rahitaḥ prakhyātas tatra nāyakaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

राजर्षिर् अथ दिव्यो वा भवेद् धीरोद्धतश् च सः । हास्य-शृङ्गार-शान्तेभ्य इतरे ऽत्राङ्गिनो रसाः

rājarṣir atha divyo vā bhaved dhīroddhataś ca saḥ / hāsya-śṛṅgāra-śāntebhya itare 'trāṅgino rasāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वृत्तं समवकारे तु ख्यातं देवासुराश्रयम् । सन्धयो निर्विमर्शास् तु त्रयो ऽङ्कास् तत्र चादिमे

vṛttaṃ samavakāre tu khyātaṃ devāsurāśrayam / sandhayo nirvimarśās tu trayo 'ṅkās tatra cādime

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

सन्धी द्वाव् अन्त्ययोस् तद्वद् एक एको भवेत् पुनः । नायका द्वादशोदात्ताः प्रख्याता देव-मानवाः

sandhī dvāv antyayos tadvad eka eko bhavet punaḥ / nāyakā dvādaśodāttāḥ prakhyātā deva-mānavāḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

फलं पृथक् पृथक् तेषां वीर-मुख्यो ऽखिलो रसः । वृत्तयो मन्द-कैशिक्यो नात्र बिन्दु-प्रवेशकौ

phalaṃ pṛthak pṛthak teṣāṃ vīra-mukhyo 'khilo rasaḥ / vṛttayo manda-kaiśikyo nātra bindu-praveśakau

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

वीथ्य्-अङ्गानि च तत्र स्युर् यथालाभं त्रयोदश । गायत्र्य्-उष्णिङ्-मुखान्य् अत्र च्छन्दांसि विविधानि च

vīthy-aṅgāni ca tatra syur yathālābhaṃ trayodaśa / gāyatry-uṣṇiṅ-mukhāny atra cchandāṃsi vividhāni ca

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

त्रि-शृङ्गारस् त्रि-कपटः कार्यश् चायं त्रिविद्-रवः । वस्तु द्वादश-नालीभिर् निष्पाद्यं प्रथमाङ्कगम्

tri-śṛṅgāras tri-kapaṭaḥ kāryaś cāyaṃ trivid-ravaḥ / vastu dvādaśa-nālībhir niṣpādyaṃ prathamāṅkagam

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

द्वितीये ऽङ्के चतसृभिर् द्वाभ्याम् अङ्के तृतीयअके । धर्मार्थ-कामैस् त्रिविधः शृङ्गारः कपटः पुनः

dvitīye 'ṅke catasṛbhir dvābhyām aṅke tṛtīyaake / dharmārtha-kāmais trividhaḥ śṛṅgāraḥ kapaṭaḥ punaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.

स्वाभाविकः कृत्रिमश् च दैवजो विद्रवः पुनः । अचेतनैश् चेतनैश् च चेतनाचेतनैः कृतः

svābhāvikaḥ kṛtrimaś ca daivajo vidravaḥ punaḥ / acetanaiś cetanaiś ca cetanācetanaiḥ kṛtaḥ

Sanskrit only: no published translation is held for this verse.