Library·Visvanatha: Sahityadarpana·6
मायेन्द्र-जाल-सङ्ग्राम-क्रोधोद्भ्रान्तादि-चेष्टितैः । अपरागैश् च भूयिष्ठो डिमः ख्यातेतिवृत्तकः
māyendra-jāla-saṅgrāma-krodhodbhrāntādi-ceṣṭitaiḥ / aparāgaiś ca bhūyiṣṭho ḍimaḥ khyātetivṛttakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्गी रौद्र-रसस् तत्र सर्वे ऽङ्गानि रसाः पुनः । चत्वारो ऽङ्का मता नेह विष्कम्भक-प्रवेशकौ
aṅgī raudra-rasas tatra sarve 'ṅgāni rasāḥ punaḥ / catvāro 'ṅkā matā neha viṣkambhaka-praveśakau
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नायका देव-गन्धर्व-यक्ष-रक्षो-महोरगाः । भूत-प्रेत-पिशाचाद्याः षोडशात्यन्तम् उद्धताः
nāyakā deva-gandharva-yakṣa-rakṣo-mahoragāḥ / bhūta-preta-piśācādyāḥ ṣoḍaśātyantam uddhatāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृत्तयः कैशिकी-हीना निर्विमर्शाश् च सन्धयः । दीप्ताः स्युः षड्-रसाः शान्त-हास्य-शृङ्गार-वर्जिताः
vṛttayaḥ kaiśikī-hīnā nirvimarśāś ca sandhayaḥ / dīptāḥ syuḥ ṣaḍ-rasāḥ śānta-hāsya-śṛṅgāra-varjitāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
ईहामृगो मिश्र-वृत्तश् चतुरङ्गः प्रकीर्तितः । मुख-प्रतिमुखे सन्धी तत्र निर्वहणं तथा
īhāmṛgo miśra-vṛttaś caturaṅgaḥ prakīrtitaḥ / mukha-pratimukhe sandhī tatra nirvahaṇaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नर-दिव्यावनि-यमौ नायक-प्रतिनायकौ । ख्यातौ धीरोद्धताव् अन्यो गूढ-भावाद् अयुक्त-कृत्
nara-divyāvani-yamau nāyaka-pratināyakau / khyātau dhīroddhatāv anyo gūḍha-bhāvād ayukta-kṛt
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिव्यस् त्रियम-निच्छन्तीम् अपहारादिनेच्छतः । शृङ्गाराभासम् अप्य् अस्य किञ्चित् किञ्चित् प्रदर्शयेत्
divyas triyama-nicchantīm apahārādinecchataḥ / śṛṅgārābhāsam apy asya kiñcit kiñcit pradarśayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पताका-नायका दिव्या मर्त्या वापि दशोद्धताः । युद्धम् आनीय संरम्भं परं व्याजान् निवर्तते
patākā-nāyakā divyā martyā vāpi daśoddhatāḥ / yuddham ānīya saṃrambhaṃ paraṃ vyājān nivartate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
महात्मानो वध-प्राप्ता अपि वध्याः स्युर् अत्र नो । एकाङ्को देव एवात्र नेतेत्य् आहुः परे पुनः
mahātmāno vadha-prāptā api vadhyāḥ syur atra no / ekāṅko deva evātra netety āhuḥ pare punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दिव्य-स्त्री-हेतुकं युद्धं नायकाः षड् इतीतरे । उत्सृष्टिकाङ्क एकाङ्को नेतारः प्राकृता नराः
divya-strī-hetukaṃ yuddhaṃ nāyakāḥ ṣaḍ itītare / utsṛṣṭikāṅka ekāṅko netāraḥ prākṛtā narāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रसो ऽत्र करुणः स्थायी बहु-स्त्री-परिदेवितम् । प्रख्यातम् इतिवृत्तं च कविर् बुद्ध्या प्रपञ्चयेत्
raso 'tra karuṇaḥ sthāyī bahu-strī-paridevitam / prakhyātam itivṛttaṃ ca kavir buddhyā prapañcayet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भाणवत् सन्धि-वृत्त्य्-अङ्गान्य् अस्मिन् जय-पराजयौ । युद्धं च वाचा कर्तव्यं निर्वेद-वचनं बहु
bhāṇavat sandhi-vṛtty-aṅgāny asmin jaya-parājayau / yuddhaṃ ca vācā kartavyaṃ nirveda-vacanaṃ bahu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वीथ्याम् एको भवेद् अङ्कः कश्चिद् एको ऽत्र कल्प्यते । आकाश-भाषितैर् उक्तैश् चित्रां प्रत्युक्तिम् आश्रितः
vīthyām eko bhaved aṅkaḥ kaścid eko 'tra kalpyate / ākāśa-bhāṣitair uktaiś citrāṃ pratyuktim āśritaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सूचयेद् भूरि शृङ्गारं किञ्चिद् अन्यान् रसान् प्रति । मुख-निर्वहणे सन्धी अर्थ-प्रकृतयो ऽखिलाः
sūcayed bhūri śṛṅgāraṃ kiñcid anyān rasān prati / mukha-nirvahaṇe sandhī artha-prakṛtayo 'khilāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अस्यास् त्रयोदशाङ्गानि निर्दिशन्ति मनीषिणः । उद्धात्यकावलगिते प्रपञ्च्चस् त्रिगतं छलम्
asyās trayodaśāṅgāni nirdiśanti manīṣiṇaḥ / uddhātyakāvalagite prapañccas trigataṃ chalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वाक्-केल्य्-अधिबले गण्डम् अवस्यन्दित-नालिके । असत्-प्रलाप-व्याहार-मार्दवानि च तानि तु
vāk-kely-adhibale gaṇḍam avasyandita-nālike / asat-pralāpa-vyāhāra-mārdavāni ca tāni tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मिथो वाक्यम् असद्भूतं प्रपञ्चो हास्य-कृन् मतः । त्रिगतं स्याद् अनेकार्थ-योजनं श्रुति-साभ्यतः
mitho vākyam asadbhūtaṃ prapañco hāsya-kṛn mataḥ / trigataṃ syād anekārtha-yojanaṃ śruti-sābhyataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रियाभैर् अप्रियैर् वाक्यैर् विलोभ्य-च्छलनाच्छलम् । अन्ये त्वाहुश् छलं किञ्चित् कार्यम् उद्दिश्य कस्यचित्
priyābhair apriyair vākyair vilobhya-cchalanācchalam / anye tvāhuś chalaṃ kiñcit kāryam uddiśya kasyacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदीर्यते यद् वचनं वञ्च्चनाहास्य-रोष-कृत् । वाक्-केलिर् हास्य-संबन्धो द्वित्रि-प्रत्युक्तितो भवेत्
udīryate yad vacanaṃ vañccanāhāsya-roṣa-kṛt / vāk-kelir hāsya-saṃbandho dvitri-pratyuktito bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्योन्य-वाक्याधिक्योक्तिः स्पर्धयाधिबलं मतम् । गण्डं प्रस्तुत-संबन्धि भिन्नार्थं सत्वरं वचः
anyonya-vākyādhikyoktiḥ spardhayādhibalaṃ matam / gaṇḍaṃ prastuta-saṃbandhi bhinnārthaṃ satvaraṃ vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याख्यानं स्वरसोक्तस्यान्यथावस्यन्दितं भवेत् । प्रहेलिकैव हास्येन युक्ता भवति नालिका
vyākhyānaṃ svarasoktasyānyathāvasyanditaṃ bhavet / prahelikaiva hāsyena yuktā bhavati nālikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असत्-प्रलापो यद्-वाक्यम् असंबद्धं तथोत्तरम् । अगृह्णतो ऽपि मूर्खस्य पुरो यच् च हितं वचः
asat-pralāpo yad-vākyam asaṃbaddhaṃ tathottaram / agṛhṇato 'pi mūrkhasya puro yac ca hitaṃ vacaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्याहारो यत् परस्यार्थे हास्य-क्षोभ-करं वचः । दोषा गुणा गुणा दोषा यत्र स्युर् मृदवं हि तत्
vyāhāro yat parasyārthe hāsya-kṣobha-karaṃ vacaḥ / doṣā guṇā guṇā doṣā yatra syur mṛdavaṃ hi tat
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भाणवत् सन्धि-सन्ध्य्-अङ्ग-लास्याङ्काङ्कैर् विनिर्मितम् । भवेत् प्रहसनं वृत्तं निन्द्यानां कवि-कल्पितम्
bhāṇavat sandhi-sandhy-aṅga-lāsyāṅkāṅkair vinirmitam / bhavet prahasanaṃ vṛttaṃ nindyānāṃ kavi-kalpitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अत्र नारभटी नापि विष्कम्भक-प्रवेशकौ । अङ्गी हास्य-रसस् तत्र वीथ्य्-अङ्गानां स्थितिर् न वा
atra nārabhaṭī nāpi viṣkambhaka-praveśakau / aṅgī hāsya-rasas tatra vīthy-aṅgānāṃ sthitir na vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
तपस्वि-भगवद्-विप्र-प्रभृतिष्व् अत्र नायकः । एको यत्र भवेद् धृष्टो हास्यं तच् छुद्धम् उच्यते । आश्रित्य कञ्चन जनं सङ्कीर्णम् इति तद् विदुः
tapasvi-bhagavad-vipra-prabhṛtiṣv atra nāyakaḥ / eko yatra bhaved dhṛṣṭo hāsyaṃ tac chuddham ucyate / āśritya kañcana janaṃ saṅkīrṇam iti tad viduḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वृत्तं बहूनां धृष्टानां सङ्कीर्णं केचिद् ऊचिरे । तत् पुनर् भवति द्व्य्-अङ्ग्कम् अथवैकाङ्क-निर्मितम्
vṛttaṃ bahūnāṃ dhṛṣṭānāṃ saṅkīrṇaṃ kecid ūcire / tat punar bhavati dvy-aṅgkam athavaikāṅka-nirmitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विकृतं तु विदुर् यत्र षण्ढ-कञ्चुकि-तापसाः । भुजङ्ग-चारण-भट-प्रभृतेर् वेष-वाग्-युताः
vikṛtaṃ tu vidur yatra ṣaṇḍha-kañcuki-tāpasāḥ / bhujaṅga-cāraṇa-bhaṭa-prabhṛter veṣa-vāg-yutāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाटिका क्प्त-वृत्ता स्यात् स्त्री-प्राया चतुरङ्किका । प्रख्यातो धीर-ललितस् तत्र स्यान् नायको नृपः
nāṭikā kpta-vṛttā syāt strī-prāyā caturaṅkikā / prakhyāto dhīra-lalitas tatra syān nāyako nṛpaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
स्याद् अन्तःपुर-संबद्धा सङ्गीत-व्यापृताथवा । नवानुरागा कन्यात्र नायिका नृप-वंशजा
syād antaḥpura-saṃbaddhā saṅgīta-vyāpṛtāthavā / navānurāgā kanyātra nāyikā nṛpa-vaṃśajā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संप्रवर्तेत नेतास्यां देव्यास् त्रसेन शङ्कितः । देवी भवेत् पुनर् ज्येष्ठा प्रगल्भा नृप-वंशजा
saṃpravarteta netāsyāṃ devyās trasena śaṅkitaḥ / devī bhavet punar jyeṣṭhā pragalbhā nṛpa-vaṃśajā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
पदे पदे मानवती तद्-वशः सङ्गमो द्वयोः । वृत्तिः स्यात् कैशिकी स्वल्प-विमर्शाः सन्धयः पुनः
pade pade mānavatī tad-vaśaḥ saṅgamo dvayoḥ / vṛttiḥ syāt kaiśikī svalpa-vimarśāḥ sandhayaḥ punaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सप्ताष्ट-नव-पञ्चाङ्कं दिव्ययानुष-संश्रयम् । त्रोटकं नाम तत् प्राहुः प्रत्यङ्कं संविदूषणम्
saptāṣṭa-nava-pañcāṅkaṃ divyayānuṣa-saṃśrayam / troṭakaṃ nāma tat prāhuḥ pratyaṅkaṃ saṃvidūṣaṇam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राकृतैर् नवभिः पुम्भिर् दशभिर् वाप्य् अलङ्कृता । नोदात्त-वचना गोष्ठी कैशिकी-वृत्ति-शालिनी
prākṛtair navabhiḥ pumbhir daśabhir vāpy alaṅkṛtā / nodātta-vacanā goṣṭhī kaiśikī-vṛtti-śālinī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हीना गर्भ-विमर्शाभ्यां पञ्च-षड्-योषिद्-अन्विता । काम-शृङ्गार-संयुक्ता स्याद् एकाङ्क-विनिर्मिता
hīnā garbha-vimarśābhyāṃ pañca-ṣaḍ-yoṣid-anvitā / kāma-śṛṅgāra-saṃyuktā syād ekāṅka-vinirmitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सट्टकं प्राकृताशेष-पाठ्यं स्याद् अप्रवेशकम् । न च विष्कम्भको ऽप्य् अत्र प्रचुरश् चाद्भुतो रसः
saṭṭakaṃ prākṛtāśeṣa-pāṭhyaṃ syād apraveśakam / na ca viṣkambhako 'py atra pracuraś cādbhuto rasaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अङ्का जवनिकाख्याः स्युः स्याद् अन्यन् नाटिकासमम् । नाट्य-रासकम् एकाङ्कं बहु-ताल-लय-स्थिति
aṅkā javanikākhyāḥ syuḥ syād anyan nāṭikāsamam / nāṭya-rāsakam ekāṅkaṃ bahu-tāla-laya-sthiti
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदात्त-नायकं तद्वत् पीठमर्दोपनायकम् । हास्यो ऽङ्ग्य् अत्र स-शृङ्गारो नारी वासक-सज्जिका
udātta-nāyakaṃ tadvat pīṭhamardopanāyakam / hāsyo 'ṅgy atra sa-śṛṅgāro nārī vāsaka-sajjikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
मुख-निर्वहणे सन्धी लास्याङ्गानि दशापि च । केचित् प्रतिमुखं सन्धिम् इह नेच्छन्ति केवलम्
mukha-nirvahaṇe sandhī lāsyāṅgāni daśāpi ca / kecit pratimukhaṃ sandhim iha necchanti kevalam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रस्थाने नायको दासो हीनः स्याद् उपनायकः । दासी च नायिका वृत्तिः कैशिकी भारती तथा
prasthāne nāyako dāso hīnaḥ syād upanāyakaḥ / dāsī ca nāyikā vṛttiḥ kaiśikī bhāratī tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सुरापान-समायोगाद् उद्दिष्टार्थस्य संहृतिः । अङ्कौ द्वौ लय-तालादिर् विलासो बहुलस् तथा
surāpāna-samāyogād uddiṣṭārthasya saṃhṛtiḥ / aṅkau dvau laya-tālādir vilāso bahulas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदात्त-नायकं दिव्य-वृत्तम् एकाङ्क-भूषितम् । शिल्पकाङ्गैर् युतं हास्य-शृङ्गार-करुणै रसैः
udātta-nāyakaṃ divya-vṛttam ekāṅka-bhūṣitam / śilpakāṅgair yutaṃ hāsya-śṛṅgāra-karuṇai rasaiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उल्लाप्यं बहु-सङ्ग्रामम् अस्त्र-गीत-मनोहरम् । चतस्रो नायिकास् तत्र त्रयो ऽङ्का इति केचन
ullāpyaṃ bahu-saṅgrāmam astra-gīta-manoharam / catasro nāyikās tatra trayo 'ṅkā iti kecana
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
काव्यम् आरभटी-हीनम् एकाङ्कं हास्य-सङ्कुलम् । खण्ड-मात्राद् विपदिकाभग्नतालैर् अलङ्कृतम्
kāvyam ārabhaṭī-hīnam ekāṅkaṃ hāsya-saṅkulam / khaṇḍa-mātrād vipadikābhagnatālair alaṅkṛtam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्ण-मात्राछड्डणिका-युतं शृङ्गार-भाषितम् । नेता स्त्री चाप्य् उदात्तात्र सन्धी आद्यौ तथान्तिमः
varṇa-mātrāchaḍḍaṇikā-yutaṃ śṛṅgāra-bhāṣitam / netā strī cāpy udāttātra sandhī ādyau tathāntimaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गर्भावमर्श-रहितं प्रेङ्खणं हीन-नायकम् । असूत्रधारम् एकाङ्कम् अविष्कम्भ-प्रवेशकम्
garbhāvamarśa-rahitaṃ preṅkhaṇaṃ hīna-nāyakam / asūtradhāram ekāṅkam aviṣkambha-praveśakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नियुद्ध-संफेट-युतं सर्व-वृत्ति-समाश्रितम् । नेपथ्ये गीयते नान्दी तथा तत्र प्ररोचना
niyuddha-saṃpheṭa-yutaṃ sarva-vṛtti-samāśritam / nepathye gīyate nāndī tathā tatra prarocanā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
रासकं पञ्च-पात्रं स्यान् मुख-निर्वहणान्वितम् । भाषा-विभाषा-भूयिष्ठं भारती-कैशिकी-युतम्
rāsakaṃ pañca-pātraṃ syān mukha-nirvahaṇānvitam / bhāṣā-vibhāṣā-bhūyiṣṭhaṃ bhāratī-kaiśikī-yutam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
असूत्रधारम् एकाङ्कं स-वीथ्य्-अङ्गं कलान्वितम् । श्लिष्ट-नान्दी-युतं ख्यात-नायिकं मूर्ख-नायिकम्
asūtradhāram ekāṅkaṃ sa-vīthy-aṅgaṃ kalānvitam / śliṣṭa-nāndī-yutaṃ khyāta-nāyikaṃ mūrkha-nāyikam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदात्त-भाव-विन्यास-संश्रितं चोत्तरोत्तरम् । इह प्रतिमुखं सन्धिम् अपि केचित् प्रचक्षते
udātta-bhāva-vinyāsa-saṃśritaṃ cottarottaram / iha pratimukhaṃ sandhim api kecit pracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संलापिके ऽङ्काश् चत्वारस् त्रयो वा नायकः पुनः । पाषण्डः स्याद् रसस् तत्र शृङ्गार-करुणोत्तरः
saṃlāpike 'ṅkāś catvāras trayo vā nāyakaḥ punaḥ / pāṣaṇḍaḥ syād rasas tatra śṛṅgāra-karuṇottaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवेयुः पुर-संरोध-च्छल-सङ्ग्राम-विद्रवाः । न तत्र वृत्तिर् भवति भारती न च कैशिकी
bhaveyuḥ pura-saṃrodha-cchala-saṅgrāma-vidravāḥ / na tatra vṛttir bhavati bhāratī na ca kaiśikī
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्रख्यात-वृत्तम् एकाङ्कं प्रख्यातोदात्त-नायकम् । प्रसिद्ध-नायिकं गर्भ-विमर्शाभ्यां विवर्जितम्
prakhyāta-vṛttam ekāṅkaṃ prakhyātodātta-nāyakam / prasiddha-nāyikaṃ garbha-vimarśābhyāṃ vivarjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भारती-वृत्ति-बहुलं श्रीति-शब्देन सङ्कुलम् । मतं श्री-गदितं नाम विद्वद्भिर् उपरूपकम्
bhāratī-vṛtti-bahulaṃ śrīti-śabdena saṅkulam / mataṃ śrī-gaditaṃ nāma vidvadbhir uparūpakam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
श्रीर् आसीना श्री-गदिते गायेत् किंचित् पठेद् अपि । एकाङ्को भारती-प्राय इति केचित् प्रचक्षते
śrīr āsīnā śrī-gadite gāyet kiṃcit paṭhed api / ekāṅko bhāratī-prāya iti kecit pracakṣate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
चत्वारः शिल्पके ऽङ्काः स्युश् चतस्रो वृत्तयस् तथा । अशान्त-हास्याश् च रसा नायको ब्राह्मणो मतः
catvāraḥ śilpake 'ṅkāḥ syuś catasro vṛttayas tathā / aśānta-hāsyāś ca rasā nāyako brāhmaṇo mataḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्णनात्र श्मशानादेर् हीनः स्याद् उपनायकः । सप्तविंशतिर् अङ्गानि भवन्त्य् एतस्य तानि तु
varṇanātra śmaśānāder hīnaḥ syād upanāyakaḥ / saptaviṃśatir aṅgāni bhavanty etasya tāni tu
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आशंसा-तर्क-सन्देह-तापोद्वेग-प्रसक्तयः । प्रयत्न-ग्रथनोत्कण्ठावहित्था-प्रतिपत्तयः
āśaṃsā-tarka-sandeha-tāpodvega-prasaktayaḥ / prayatna-grathanotkaṇṭhāvahitthā-pratipattayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
विलासालस्य-बाष्पाणि प्रहर्षाश्वास-मूढताः । साधनानुगमोच्छ्वास-विस्मय-प्राप्तयस् तथा
vilāsālasya-bāṣpāṇi praharṣāśvāsa-mūḍhatāḥ / sādhanānugamocchvāsa-vismaya-prāptayas tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
लाभ-विस्मृति-संफेटा वैशारद्यं प्रबोधनम् । चमत्कृतिश् चेत्य् अमीषां स्पष्टत्वाल् लक्ष्म नोच्यते
lābha-vismṛti-saṃpheṭā vaiśāradyaṃ prabodhanam / camatkṛtiś cety amīṣāṃ spaṣṭatvāl lakṣma nocyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृङ्गार-बहुलैकाङ्का दश-लास्याङ्ग-संयुता । विदूषक-विटाभ्यां च पीठमर्देन भूषिता
śṛṅgāra-bahulaikāṅkā daśa-lāsyāṅga-saṃyutā / vidūṣaka-viṭābhyāṃ ca pīṭhamardena bhūṣitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हीना गर्भ-विमर्शाभ्यां सन्धिभ्यां हीन-नायका । स्वल्पवत्ता सुनेपथ्या विख्याता सा विलासिका
hīnā garbha-vimarśābhyāṃ sandhibhyāṃ hīna-nāyakā / svalpavattā sunepathyā vikhyātā sā vilāsikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
दुर्मल्ली चतुरङ्का स्यात् कैशिकी-भारती-युता । अगर्भा नागरनरा न्यून-नायक-भूषिता
durmallī caturaṅkā syāt kaiśikī-bhāratī-yutā / agarbhā nāgaranarā nyūna-nāyaka-bhūṣitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
त्रिनालिः प्रथमो ऽङ्कास्यां विट-क्रीडा-मयो भवेत् । पञ्चनालिर् द्वितीयो ऽङ्को विदूषक-विलासवान्
trināliḥ prathamo 'ṅkāsyāṃ viṭa-krīḍā-mayo bhavet / pañcanālir dvitīyo 'ṅko vidūṣaka-vilāsavān
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
षण्णालिकस् तृतीयस् तु पीठमर्द-विलासवान् । चतुर्थो दशनालिः स्याद् अङ्कः क्रीडित-नागरः
ṣaṇṇālikas tṛtīyas tu pīṭhamarda-vilāsavān / caturtho daśanāliḥ syād aṅkaḥ krīḍita-nāgaraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाटिकैव प्रकरणी सार्थवाहादि-नायका । समान-वंशजा नेतुर् भवेद् यत्र च नायिका
nāṭikaiva prakaraṇī sārthavāhādi-nāyakā / samāna-vaṃśajā netur bhaved yatra ca nāyikā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
हल्लीश एक एवाङ्कः सप्ताष्टौ दश वा स्त्रियः । वाग्-उदात्तैक-पुरुषः कैशिकी-वृत्तिर् उज्ज्वला । मुखान्तिमौ तथा सन्धी बहुताललय-स्थितिः
hallīśa eka evāṅkaḥ saptāṣṭau daśa vā striyaḥ / vāg-udāttaika-puruṣaḥ kaiśikī-vṛttir ujjvalā / mukhāntimau tathā sandhī bahutālalaya-sthitiḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भाणिका श्लक्ष्ण-नेपथ्या मुख-निर्वहणान्विता । कैशिकी-भारती-वृत्ति-युक्तैकाङ्क-विनिर्मिता
bhāṇikā ślakṣṇa-nepathyā mukha-nirvahaṇānvitā / kaiśikī-bhāratī-vṛtti-yuktaikāṅka-vinirmitā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
उदात्त-नायिका मन्द-नायकात्राङ्ग-सप्तकम् । उपन्यासो ऽथ विन्यासो विरोधः साध्वसं तथा
udātta-nāyikā manda-nāyakātrāṅga-saptakam / upanyāso 'tha vinyāso virodhaḥ sādhvasaṃ tathā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
समर्पणं निवृत्तिश् च संहार इति सप्तमः । उपन्यासः प्रसङ्गेन भवेत् कार्यस्य कीर्तनम्
samarpaṇaṃ nivṛttiś ca saṃhāra iti saptamaḥ / upanyāsaḥ prasaṅgena bhavet kāryasya kīrtanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
निर्वेद-वाक्य-व्युत्पत्तिर् विन्यास इति स स्मृतः । भ्रान्ति-नाशो विबोधः स्यान् मिथ्याख्यानं तु साध्वसम्
nirveda-vākya-vyutpattir vinyāsa iti sa smṛtaḥ / bhrānti-nāśo vibodhaḥ syān mithyākhyānaṃ tu sādhvasam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सोपलम्भ-वचः कोप-पीडयेह समर्पणम् । निदर्शनस्योपन्यासो निवृत्तिर् इति कथ्यते
sopalambha-vacaḥ kopa-pīḍayeha samarpaṇam / nidarśanasyopanyāso nivṛttir iti kathyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संहार इति च प्राहुर् यत्-कार्यस्य समापनम् । श्रव्यं श्रोतव्य-मात्रं तत्-पद्य-गद्य-मयं द्विधा
saṃhāra iti ca prāhur yat-kāryasya samāpanam / śravyaṃ śrotavya-mātraṃ tat-padya-gadya-mayaṃ dvidhā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
छन्दो-बद्ध-पदं पद्यं तेन मुक्तेन मुक्तकम् । द्वाभ्यां तु युग्मकं सान्दानितकं त्रिभिर् इष्यते
chando-baddha-padaṃ padyaṃ tena muktena muktakam / dvābhyāṃ tu yugmakaṃ sāndānitakaṃ tribhir iṣyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कलापकं चतुर्भिश् च पञ्चभिः कुलकं मतम् । सर्ग-बन्धो महा-काव्यं तत्रैको नायकः सुरः
kalāpakaṃ caturbhiś ca pañcabhiḥ kulakaṃ matam / sarga-bandho mahā-kāvyaṃ tatraiko nāyakaḥ suraḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सद्-वंशः क्षत्रिया वापि धीरोदात्त-गुणान्वितः । एक-वंश-भवा भूपाः कुलजा बहवो ऽपि वा
sad-vaṃśaḥ kṣatriyā vāpi dhīrodātta-guṇānvitaḥ / eka-vaṃśa-bhavā bhūpāḥ kulajā bahavo 'pi vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
शृङ्गार-वीर-शान्तानाम् एको ऽङ्गी रस इष्यते । अङ्गानि सर्वे ऽपि रसाः सर्वे नाटक-सन्धयः
śṛṅgāra-vīra-śāntānām eko 'ṅgī rasa iṣyate / aṅgāni sarve 'pi rasāḥ sarve nāṭaka-sandhayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
इतिहासोद्भवं वृत्तम् अन्यद् वा सज्जनाश्रयम् । चत्वारस् तस्य वर्गाः स्युस् तेष्व् एकं च फलं भवेत्
itihāsodbhavaṃ vṛttam anyad vā sajjanāśrayam / catvāras tasya vargāḥ syus teṣv ekaṃ ca phalaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आदौ नमस्क्रियाशीर् वा वस्तु-निर्देश एव वा । क्वचिन् निन्दा खलादीनां सतां च गुण-कीर्तनम्
ādau namaskriyāśīr vā vastu-nirdeśa eva vā / kvacin nindā khalādīnāṃ satāṃ ca guṇa-kīrtanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
एक-वृत्त-मयैः पद्यैर् अवसाने ऽन्य-वृत्तकैः । नातिस्वल्पा नातिदीर्घाः सर्गा अष्टाधिका इह
eka-vṛtta-mayaiḥ padyair avasāne 'nya-vṛttakaiḥ / nātisvalpā nātidīrghāḥ sargā aṣṭādhikā iha
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नाना-वृत्त-मयः क्वापि सर्गः कश्चन दृश्यते । सर्गान्ते भावि-सर्गस्य कथायाः सूचनं भवेत्
nānā-vṛtta-mayaḥ kvāpi sargaḥ kaścana dṛśyate / sargānte bhāvi-sargasya kathāyāḥ sūcanaṃ bhavet
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
सन्ध्या-सूर्येन्दु-रजनी-प्रदोष-ध्वान्त-वासराः । प्रातर् मध्याह्न-मृगया-शैल-र्तु-वन-सागराः
sandhyā-sūryendu-rajanī-pradoṣa-dhvānta-vāsarāḥ / prātar madhyāhna-mṛgayā-śaila-rtu-vana-sāgarāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
संभोग-विप्रलम्भौ च मुनि-स्वर्ग-पुराध्वराः । रण-प्रयाणोपयम-मन्त्र-पुत्रोदयादयः
saṃbhoga-vipralambhau ca muni-svarga-purādhvarāḥ / raṇa-prayāṇopayama-mantra-putrodayādayaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
वर्णनीया यथा-योगं साङ्गोपाङ्गा अमी इह । कवेर् वृत्तस्य वा नाम्ना नायकस्येतरस्य वा
varṇanīyā yathā-yogaṃ sāṅgopāṅgā amī iha / kaver vṛttasya vā nāmnā nāyakasyetarasya vā
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
नामास्य सर्गोपादेय-कथया सर्ग-नाम तु । अस्मिन्न् आर्षे पुनः सर्गा भवन्त्य् आख्यान-संज्ञकाः
nāmāsya sargopādeya-kathayā sarga-nāma tu / asminn ārṣe punaḥ sargā bhavanty ākhyāna-saṃjñakāḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
प्राकृतैर् निर्मिते तस्मिन् सर्गा आश्वास-संज्ञकाः । छन्दसा स्कन्धकेनैतत् क्वचिद् गलितकैर् अपि
prākṛtair nirmite tasmin sargā āśvāsa-saṃjñakāḥ / chandasā skandhakenaitat kvacid galitakair api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अपभ्रंश-निबद्धे ऽस्मिन् सर्गाः कुडवकाभिधाः । तथापभ्रंश-योग्यानि च्छन्दांसि विविधान्य् अपि
apabhraṃśa-nibaddhe 'smin sargāḥ kuḍavakābhidhāḥ / tathāpabhraṃśa-yogyāni cchandāṃsi vividhāny api
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भाषाविभाषानियमात् काव्यं सर्ग-समुज्झितम् । एकार्थ-प्रवणैः पद्यैः सन्धि-सामग्र्य-वर्जितम्
bhāṣāvibhāṣāniyamāt kāvyaṃ sarga-samujjhitam / ekārtha-pravaṇaiḥ padyaiḥ sandhi-sāmagrya-varjitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
खण्ड-काव्यं भवेत् काव्यस्यैक-देशानुसारि च । कोषः श्लोक-समूहस् तु स्याद् अन्योन्यानपेक्षकः
khaṇḍa-kāvyaṃ bhavet kāvyasyaika-deśānusāri ca / koṣaḥ śloka-samūhas tu syād anyonyānapekṣakaḥ
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
व्रज्या-क्रमेण रचितः स एवातिमनोरमः । वृत्त-गन्धोज्झितं गद्यं मुक्तकं वृत्त-गन्धि च
vrajyā-krameṇa racitaḥ sa evātimanoramaḥ / vṛtta-gandhojjhitaṃ gadyaṃ muktakaṃ vṛtta-gandhi ca
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
भवेद् उत्कलिका-प्रायं चूर्णकं च चतुर्विधम् । आद्यं समास-रहितं वृत्त-भाग् अयुतं परम्
bhaved utkalikā-prāyaṃ cūrṇakaṃ ca caturvidham / ādyaṃ samāsa-rahitaṃ vṛtta-bhāg ayutaṃ param
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यद्-दीर्घ-समासाढ्यं तुर्यं चाल्प-समासकम् । कथायां सरसं वस्तु गद्यैर् एव विनिर्मितम्
anyad-dīrgha-samāsāḍhyaṃ turyaṃ cālpa-samāsakam / kathāyāṃ sarasaṃ vastu gadyair eva vinirmitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
क्वचिद् अत्र भवेद् आर्या क्वचिद् वक्त्रापवक्त्रके । आदौ पद्यैर् नमस्कारः खलादेर् वृत्त-कीर्तनम्
kvacid atra bhaved āryā kvacid vaktrāpavaktrake / ādau padyair namaskāraḥ khalāder vṛtta-kīrtanam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
आख्यायिका कथावत् स्यात् कवेर् वंशानुकीर्तनम् । अस्याम् अन्य-कवीनां च वृत्तं पद्यं क्वचित् क्वचित्
ākhyāyikā kathāvat syāt kaver vaṃśānukīrtanam / asyām anya-kavīnāṃ ca vṛttaṃ padyaṃ kvacit kvacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
कथांशानां व्यवच्छेद आश्वास इति बध्यते । आर्या-वक्त्रापवक्त्राणां छन्दसा येन केनचित्
kathāṃśānāṃ vyavaccheda āśvāsa iti badhyate / āryā-vaktrāpavaktrāṇāṃ chandasā yena kenacit
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
अन्यापदेशेनाश्वास-मुखे भाव्य्-अर्थ-सूचनम् । गद्य-पद्य-मयं काव्यं चम्पूर् इत्य् अभिधीयते
anyāpadeśenāśvāsa-mukhe bhāvy-artha-sūcanam / gadya-padya-mayaṃ kāvyaṃ campūr ity abhidhīyate
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.
गद्य-पद्य-मयी राज-स्तुतिर् विरुदम् उच्यते । करम्भकं तु भाषाभिर् विविधाभिर् विनिर्मितम्
gadya-padya-mayī rāja-stutir virudam ucyate / karambhakaṃ tu bhāṣābhir vividhābhir vinirmitam
Sanskrit only: no published translation is held for this verse.